دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٠٩
تودِرْمِل (تُدِرْمِل ) ، وزیر هندومذهب اکبرشاه در امور مالی . وی از «کاستِ» (طبقة ) کهتری یا شتریا در پنجاب بود (هروی ، گ ٣٢٥ پ ). تودرمل تحت سرپرستی اکبر، که در ٩٦٤ به پادشاهی رسید، رشد کرد و در ٩٧١ برای خدمت به دربار مظفرخان ، از امرای دورة اکبری ، به بنگال رفت . در مدت خدمت در دربار مظفرخان توانست تشکیلات امور مالی و درآمد امارت او را سازماندهی کند. به سبب این خدمت و شایستگیهای دیگر، مظفرخان به او لقب «راجه » داد. در ٩٨١ بعد از فتح گُجَرات ، برای سامان دادن به درآمدهای آن ناحیه منصوب شد، اما مؤلف کتاب طبقات اکبری (هروی ، گ ٢٩٦ پ ) تاریخ انتصاب وی را ٩٨٤ ذکر کرده است . وی در ٩٨٣ از بنگال قریب پانصد زنجیر فیل با دیگر پیش کشها برای اکبر آورد (همان ، گ ٢٨١ ر). سپس به ایالتهای بِهار و بنگال رفت تا به سپاهیان آنجا کمک کند. رهبری و هدایت او باعث شد تا شورشی که علیه دربار مظفرخان ، در ٩٨٨ در آن نواحی آغاز شده بود، درهم شکسته شود. در ٩٩٠ به سِمَت «دیوان » رسید و تا پایان حیاتش آن را حفظ نمود. در ٩٩٣ به یکی از عالیترین درجات حکومتی ، یعنی منصب «چهار هزاری »، ترفیع یافت (همان ، گ ٣٢٥پ ). وی در مقام دیوان ، اصلاحات مالی مهمی انجام داد و از این جهت اعتبار و شهرت فراوانی به دست آورد، به گونه ای که او را معمار اصلاحات مالی اکبر خواندند. گرچه پیش از آن ، در زمان مظفرخان و شاه منصور (رئیس دیوان کل ممالک محروسة اکبرشاه ) برای اصلاحات مالی تلاش بسیاری شده بود، در دوران اکبر و با سرپرستی و حمایت وی کار اصلاحات مالی با دقت و وسواس پیگیری شد. معاصران تودرمل او را فردی وفادار، شایسته و سخت گیر می دانستند. یادداشتهای وی به تاریخ ٩٩٠، محفوظ در کتابخانة بریتانیا (نسخة خطی ش ٢٤٧ ، ٢٢ Add ؛ گ ٣٣١ پ ـ ٣٣٢ پ )، در بارة تشکیلات مالی ، مؤید این نظر است . گفتنی است که تنظیم «دستورها» یا میزان عایدات نقدی ، برای محلهای مختلف و برای هرنوع غله ، عمدتاً کار شاه منصور بود، اما تودرمل آنها را به صورت نهایی در آورد. او زبان فارسی را به عنوان زبان رسمی امور مالی در تمام سطوح بر گزید.
تودرمل بناهای کاخ مانندی در نواحی جوشی نزدیک اللّه آباد از خود به یادگار گذاشت . او هندویی درستکار بود و گرچه در دربار اکبرشاه به عنوان فردی متعصب شهرت داشت ،اکبر در تجلیل و قدردانی از خدمات صادقانة وی تردیدی نداشت . بَداؤنی مؤلف منتخب التواریخ می نویسد که پس از چندی به سبب اختلاف شدید بین تودرمل و مظفرخان ، امرا از تودرمل نزد اکبرشاه شکایت و درخواست عزل او را کردند، اما اکبرشاه پاسخ داد که هرکدام از شما در «سرکار» (دستگاه ، دربار) خود هندویی دارید، ما هم هندویی داریم ، چرا باید با او بد بود؟ (ج ٢، ص ٤٥ـ٤٦). تودرمل پس از سالها خدمت در دربار تیموریان هند، در ٩٩٨ در لاهور وفات یافت (هروی ، همانجا؛ بداؤنی ، ج ٢، ص ٢٦٠).
منابع :
(١) ١) مآخذ. میرعبدالرزاق اورنگ آبادی ، مآثر الامراء ، کلکته ١٨٨٨ـ ١٨٩١؛
(٢) فرید بهکری ، ذخیرة الخوانین ، ج ١، چاپ سیدمعین الحق ، کراچی ١٩٦١؛
(٣) عبدالقادربن ملوک شاه بداؤنی ، منتخب التواریخ ، تصحیح احمدعلی صاحب ، چاپ توفیق ه . سبحانی ، تهران ١٣٧٩ـ ١٣٨٠ ش ؛
(٤) ابوالفضل بن مبارک علاّ می ، آیین اکبری ، چاپ بلوخمان ، کلکته ١٨٦٧ـ١٨٧٧؛
(٥) همو، اکبرنامه ، کلکته ١٨٧٣ـ١٨٨٧؛
(٦) احمدبن محمد مقیم هروی ، طبقات اکبری ، نسخة خطی کتابخانة دانشگاه پنجاب ، ش ٧٦.
(٧) ٢) مطالعات .
(٨) M. Athar Ali, The apparatus of empire. Awards of ranks,offices and titles to the Mughal nobility ( ١٦٧٤-١٦٥٨ ), New Delhi ١٩٨٥;
(٩) Irfan Habib, The agrarian system of Mughal India , New Delhi ١٩٦٣;
(١٠) نیز رجوع کنید بهEI ٢ , s.vv. "Akbar" (by C. Collin Davies), "Mughals" (by Riazul Islam).
/ م . اطهرعلی ( د. اسلام ) ، با اضافاتی از محمدمهدی توسلی /