دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٠٥
توحید شیرازی ، میرزااسماعیل ، خوش نویس و شاعر قرن سیزدهم ، در ١٢٤٦ در شیراز به دنیا آمد (داور شیرازی ،ص ١٢٤؛ عشرت ، ص ٣٦٩). تا هجده سالگی علوم و فنون ادبی را نزد پدرش ، وصال شیرازی * ، فرا گرفت و پس از مرگ وی ، نزد برادرش ،وقار،تحصیلات خود را تمام کرد (ماهیارنوابی ،ص ١٧٨).
توحید در جوانی به همراه برادرانش ، وقار و فرهنگ ، به تهران سفر کرد و در همین سفر با رضاقلی خان هدایت (متوفی ١٢٨٨) دیدار کرد (هدایت ، ج ٢، بخش ١، ص ١٨٦) و پس از چندی با حسام السلطنه (متوفی ١٢٩٩) به شیراز بازگشت (ماهیار نوابی ، همانجا).
توحید در نوشتن انواع خط توانایی خاصی داشت و خط نسخ و ثلث را از معاصران خویش نیکوتر می نوشت (دیوان بیگی ، ص ٣٤٧؛ داور شیرازی ، ص ١٢٣). قرآنهای بسیاری به خط وی باقی است که برخی از آنها را با قلمهای بسیار ریز بر پوست آهو نوشته است و برخی دیگر به چندین خط است . او در ریزنویسی به اندازه ای مهارت داشت که سورة توحید را بر دانة برنجی نوشت ؛ هنوز برنجهایی را که او بر روی آنها خط نگاشته ، می توان یافت . وی همچنین سه دوره مثنوی برای مستوفی الممالک ، حسام السلطنه و حاجی معتمدالدوله نوشته است (ماهیار نوابی ، ص ١٧٩). تعدادی از آثار خوش نویسی وی در خانوادة وصال موجود است (داور شیرازی ، ص ١٢٤). بیانی قرآنی به خط وی در کتابخانة سلطنتی دیده است (ج ٤، ص ٣٦).
توحید از شاعران توانای عهد خویش بود، قصیده را نیکو می سرود و در غزلسرایی پیرو حافظ وسعدی بود (توحید شیرازی ، ص ١٧، ٣٣، ٤٧؛ فرصت شیرازی ، ص ١٢٥ـ١٢٦؛ عشرت ،
همانجا). به نوشتة آقابزرگ طهرانی (ج ٩، قسم ١، ص ١٨٠) و داور شیرازی (همانجا)، یزدانی ، برادر توحید، اشعار پراکندة وی را، مشتمل بر انواع قصیده و غزل و ترکیب بند و مسمّط ، جمع کرده است که حدود ٥٠٠ ، ٢ بیت است (قس ماهیار نوابی ، ص ١٨٠ که گرد آورندة اشعار او را روحانی پسر یزدانی و برادرزادة شاعر و آن را حاوی حدود ١١٧٥ بیت دانسته است ).
توحید در ٢٦ ربیع الثانی ١٢٨٦ در چهل سالگی بر اثر وبا ــ که در شیراز شیوع یافته بود ــ درگذشت و در حرم احمدبن موسی (معروف به شاه چراغ ) دفن شد (فرصت شیرازی ، ص ١٢٦؛ مدرس تبریزی ، ج ١، ص ٣٥٥).
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان ، چاپ حسین محبوبی اردکانی ، تهران ١٣٥٨ش ؛
(٣) اسماعیل بن محمد شفیع توحید شیرازی ، دیوان ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، مجموعة حکمت ، ش ٨٠ ؛
(٤) مفیدبن محمدنبی داور شیرازی ، تذکرة مرآت الفصاحة : شرح حال و نمونة اشعار شاعران فارس ،چاپ محمودطاووسی ،شیراز١٣٧١ش ؛
(٥) احمدعلی دیوان بیگی ، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ـ ١٣٦٦ش ؛
(٦) محمدشفیع عشرت ، «توحید شیرازی »، ارمغان ، سال ١٥، ش ٥ (مرداد ١٣١٣)؛
(٧) محمدنصیربن جعفر فرصت شیرازی ، تذکره ی شعرای دارالعلم شیراز ، چاپ منصور رستگار فسایی ، شیراز ١٣٧٥ش ؛
(٨) یحیی ماهیار نوابی ، خاندان وصال شیرازی ، ( تهران ) ١٣٣٥ش ؛
(٩) محمدعلی مدرس تبریزی ، ریحانة الادب ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(١٠) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ش .
/ منیژه ظفرآبادی /