دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٤٠٠٢
توØید ، بنیادیترین آموزة اعتقادی در اسلام Ú©Ù‡ دارای جنبه های متعدد نظری Ùˆ عملی است .
مطابق Ù…Ùهوم توØید، خداوند، یکتا، دارای همة صÙات کمالی ØŒ بی مانند، بری از تغییر، Ùˆ نیز خالق یگانة عالم Ùˆ بی شریک است Ø› ادارة عالم به ارادة او صورت Ù…ÛŒ گیرد Ùˆ دانش Ùˆ توان Ùراگیرش بر همة عالم Ù…Øیط است Ø› همة Ø¢Ùریدگان باید او را پرستش کنند Ùˆ این پرستش بی نیاز از پایمردی است . بنا بر قرآن ØŒ باور توØیدی ریشه در Ùطرت انسانها دارد Ùˆ هرگونه اعتقاد Ùˆ رÙتار غیر توØیدی نشانة انØرا٠از این بنیان وجودی Ùˆ ناشی از عوامل روانی Ùˆ Ù…Øیطی Ùˆ جغراÙیایی Ùˆ تاریخی Ùˆ غیره است . پیامبران همه منادی توØید بوده اند Ùˆ بیشترین اهتمامشان زدودن شرک Ùˆ آیینها Ùˆ رÙتارهای مشرکانه بوده است . قرآن بویژه از Ù†ÙˆØ Ùˆ ابراهیم یاد Ù…ÛŒ کند Ùˆ به مناسبتهای گوناگون Ùˆ گاه بتÙصیل ØŒ مبارزات توØیدی آنان را گزارش Ù…ÛŒ دهد. همچنین از دو دین بزرگ یهودیت Ùˆ مسیØیت به عنوان دو دین توØیدی نام Ù…ÛŒ برد، هرچند برخی آرای آنان در همین موضوع (مثلاً Ùرزند خدا بودن عیسی ) را نقد Ù…ÛŒ کند Ùˆ آن را انØرا٠از توØید Ù…ÛŒ خواند.
نظامهای ÙلسÙÛŒ Ùˆ کلامی در جهان اسلام نیز با وجود پاره ای اختلاÙات ØŒ بر پایة توØید Ø´Ú©Ù„ گرÙته اند. مذاهب Ùˆ مکاتب Ùˆ ÙÙرق درون عالم اسلام نیز پیش از هر چیز با این آموزه آزموده شده اند.
در مطالعات کنونی ادیان ØŒ مراد از توØید همان است Ú©Ù‡ در یهودیت Ùˆ مسیØیت Ùˆ اسلام Ùˆ در نظامهای ÙلسÙÛŒ مبتنی بر این ادیان وجود دارد، در برابر سایر تصورات از الوهیت در سنن دیگر دینی (مثلاً سرشت غیرشخصی خدا، Øلول خدا در عالم ØŒ وجود نیروهای شر در کنار خدا)ØŒ مثل برخی صورتهای آیین هندو Ùˆ بودایی ( رجوع کنید به > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١٠،ص ٦٨Ù€٦٩). توØید در تاریخ دین Øضوری دیرینه دارد. مطابق یک نظریه ،نخستین مرØلة درک بشر از امر الوهی ØŒ نوعی توØید ابتدایی ØŒ Ùˆ اعتقاد به چند خدا ــ Ú©Ù‡ در اغلب ادیان ابتدایی مشاهده Ù…ÛŒ شود ــ انØرا٠از این دریاÙت اولیه بوده است . هر چند برای این نظریه شواهد دقیق تاریخی یاÙته نشده است ØŒ مطابق تØقیقات متأخر، بسیاری از مردمان بدوی یا باستانی ØŒ علاوه بر خدایان متعدد، به خدایی برتر Ùˆ ماÙوق خدایان دیگر نیز معتقد بوده اند Ú©Ù‡ Ú†Ù‡ بسا همین امر زمینة تأمل در توØید را Ùراهم کرده بوده است (همان ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٦٩).
در بارة پیدایی Ùˆ Ø´Ú©Ù„ گیری عقیده به توØید نیز Ù…Øققان ادیان از روشهای تعقلی Ùˆ Ù¾ÛŒ بردن به منطق قدرت واØد الاهی در برخی مناطق Ùˆ سنّتها Ùˆ نیز روش تجربة عرÙانی Ùˆ تجربة تاریخی سخن Ú¯Ùته اند (همان ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٧١). بعلاوه ØŒ در دورة معاصر تأملات Ùˆ تØقیقات Ùراوانی در بارة توØید Ùˆ کارکردهای آن ØŒ گاه همراه با نگاه انتقادی (مثلاً منتهی شدن باور توØیدی به تمامت خواهی در جامعه Ø› ناسازگاری توØید با آزادی انسان Ùˆ ابتنای عقیده به توØید بر دیدگاههای پدرسالارانه )ØŒ صورت گرÙته است Ú©Ù‡ پاسخهای دیگر Ù…Øققان (از جمله نقش توØید در آزادی بخشی ØŒ به Ù…Ùاهیم مختل٠آن ) را درپی داشته است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١٠،ص ٧٥).
موضوع این مقاله بررسی توØید در اسلام است ØŒ مشتمل بر:
١) واژه
٢) در قرآن Ùˆ تÙسیر
٣) در Øدیث
٤) در کلام
٥) در ÙلسÙÙ‡
٦) در عرÙان
١) واژه . توØید، از ریشة «وØد»، به معنای یکی Ú¯Ùتن است (بیهقی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٩٢). در دورة جدید به معنای یکی کردن نیز به کار Ù…ÛŒ رود ( رجوع کنید به لین Ø› المعجم الوسیط ØŒ ذیل «وØد»). کلمة ÙˆØد ــ Ú©Ù‡ واژه های واØد، ÙˆØید، ÙˆÙŽØْد (ÙˆÙŽØدَهÙØŒ ÙˆØدَک ØŒ ÙˆØدی )ØŒ ÙˆØدانیت ØŒ ÙˆØدانی Ùˆ اَØد (همزه جانشین واو) از آن اشتقاق یاÙته ــ دلالت بر یکی بودن دارد Ùˆ کاربرد این کلمات برای خدا نیز ناظر به همین معناست ( رجوع کنید به راغب اصÙهانی Ø› ابن Ùارس Ø› ابن منظور، ذیل «اØد» Ùˆ «وØد»).
واژة توØید در قرآن نیامده اما اشتقاقات مذکور چندین بار Ùˆ غالباً برای خدا به کار رÙته است (ÙˆØدَه شش بار Ùقط برای خدا؛ واØد ٢٣ بار از سی بار به صورت وص٠خدا؛ ÙˆØید یک بار برای خدا، بنا بر یکی از دو اØتمال Ø› اØد Ùقط دو بار ــ از ٥٣ بار کاربرد آن ــ برای خدا رجوع کنید به عبدالباقی ØŒ ذیل «اَØد» Ùˆ «وØد»). در Øدیث ØŒ علاوه بر این واژه ها، واژگان توØید، موØد، ÙˆØدانیت ØŒ توØÙ‘Ùد، متوØّد، ÙˆØدَک ØŒ Ùˆ ÙˆØدی ØŒ بارها آمده است (برای نمونه رجوع کنید به برازش Ø› ونسینک ØŒ ذیل «وØد»). طبق اØادیث ØŒ پیامبر اکرم صلی اللّه علیه Ùˆ آله وسلم واژة توØید را در اشاره Ùˆ اقرار به یکتایی خدا Ùˆ Ù†ÙÛŒ هر گونه شرک ØŒ Ùˆ به طور Ú©Ù„ÛŒ به معنای تصدیق گزارة «لااله الاّ اللّه ÙˆØدَه لاشریک له » Ùˆ مانند آن ØŒ به کار بردند (برای نمونه رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٢٠ØŒ Øدیث ٨ØŒ ص ٢٢Ù€٢٣ØŒ Øدیث ١٥ Ùˆ ١٧). این کاربرد در اØادیث امامان نیز وجود دارد (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ص ٤٢ØŒ ٩٠). از قرن دوم به این سو کاربرد واژة توØید در همین معنا Ùˆ سپس در اشاره به مجموعة مباØØ« مرتبط با وجود Ùˆ صÙات Ùˆ اÙعال خدا رایج شد Ùˆ در اØادیث شیعه نیز در همین گسترة معنایی به کار رÙت (برای نمونه رجوع کنید به همان ØŒ ص ٥٦ Ù€ ٥٨ØŒ ٧٦Ù€٧٧ØŒ ٩٤Ù€ ٩٨). بعدها این توسعة معنایی مبنای تدوین آثاری با عنوان «کتاب التوØید»، به استقلال یا بخشی از یک کتاب جامع Øدیثی Ùˆ غیر آن ØŒ گردید ( رجوع کنید به التوØید * ) Ùˆ Øتی دانش کلام از آنرو Ú©Ù‡ اساسیترین مبØØ« آن بØØ« توØید است ØŒ علم التوØید Ùˆ گاه علم التوØید Ùˆ الصÙات نام گرÙت (برای نمونه رجوع کنید به تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦ØŒ١١Ø› تهانوی ØŒ ج ١،ص ٢٢ØŒ ج ٢،ص ١٤٧٠Ø› عبده ØŒ ص ٤٣Ø› د. اسلام ØŒ چاپ دوم ØŒ ذیل واژه Ø› دائرة المعار٠الاسلامیة ØŒ ذیل «التوØید، علم »). برخی نیز توØید را به منزلة معر٠مسلمانان (اهل التوØید) به کار بردند (برای نمونه رجوع کنید به اشعری ØŒ ص ١٤٦Ø› Ù…Ùید، ص ٥١)ØŒ همچنانکه گاه برخی مذاهب کلامی ØŒ مثلاً معتزلیان Ùˆ سَلَÙیها، به سبب تبیین خاص از آموزة توØید یا تأکید بیشتر بر جایگاه نظری آن در مجموعة باورهای دینی ØŒ اهل التوØید (یا اهل التوØید Ùˆ العدل ) خوانده شدند (برای نمونه رجوع کنید به شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النØÙ„ ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٧). توØید همچنین آموزة کانونی Ùˆ عامل Ø´Ú©Ù„ گیری جریانها Ùˆ جنبشهای جدید اجتماعی Ùˆ سیاسی در جهان اسلام بوده است .
٢) در قرآن Ùˆ تÙسیر. تأکید بر یکتایی خدا Ùˆ Ù†ÙÛŒ ØµØ±ÛŒØ Ùˆ قاطع هرگونه شرک ØŒ اصلیترین پیام قرآن شناخته شده است ( رجوع کنید به ابن قیّم جوزیّه ØŒ ١٤٠٦ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٥٩Ù€٢٦٠: قرآن یکسر در بارة توØید است ). تØقق تاریخی امت اسلامی نیز، به رغم تکثر آشکار Ùˆ نسبتاً زیاد آن ØŒ بر Ù…Øور همین باور صورت بسته است . کاربرد Øدود ٢٧٠٠ بار واژة اللّه ( رجوع کنید به روØانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤٤Ù€٢٧٢) به مثابة کلیدیترین واژه در توØید قرآنی Ùˆ عبارتهای گوناگون٠متضمن تأکید بر یکتایی خدا، Ú†Ù‡ به صورت ایجابی Ùˆ Ú†Ù‡ به صورت سلبی ØŒ Øاکی از اهمیت بنیادین این اصل در اسلام است .
Ù…Ùاهیم٠راجع به یگانگی خدا در قرآن در چند تعبیر، با بسامد زیـاد یا کـم ØŒ آمده است : Ù†ÙÛŒ هر خدایی جز او: لااله الاّ اللّه (Ùˆ نیز: الاّ هو، الاّ انَا، الاّ انت ) Ùˆ عبارتهای هم ارز آن : مامÙنْ اله٠الاّ اللّه (Ùˆ نیز: مَنْ اÙÙ„'Ù‡ÙŒ غَیْر٠اللّه ØŒ اَغَیْرَ اللّه اَبْغیکم الهاً، اَاÙÙ„'Ù‡ÙŒ مع اللّهÙØŒ ما Ù„ÙŽÚ©ÙÙ… Ù…Ùنْ اÙله٠غیره ØŒ ماکان معه Ù…ÙنْالهÙ)Ø› یکی بودن خدا: Ù‡ÙوَاللّهÙاØدٌ (Ùˆ نیز: انّماهوَ الهٌ واØدٌ، اللّه٠الواØدÙØŒ انَّما اللّه٠الهٌ واØدٌ)Ø› یک خدا برای همگان : اÙÙ„'Ù‡ÙÚ©Ù… اÙلهٌ واØدٌ (Ùˆ نیز: اÙÙ„'Ù‡Ùنا Ùˆ اÙÙ„'Ù‡Ú©Ù… واØدٌ، ال'ه٠الناس )Ø› خدای همة عالَم : هوَ الذی ÙÛŒ السماء اÙلهٌ Ùˆ ÙÛŒ الاَرض٠اÙلهٌ؛ نکوهش معتقدان به وجود آلÙهه یا هر الاهی با اللّه : اَاÙÙکاً ا'لهةً دونَاللّه٠تریدونَ (صاÙّات : ٨٦Ø› نیز رجوع کنید به انعام : ٩١Ø› مریم : ٨١Ø› انبیاء: ٣٤Ø› یس : ٧٤Ø› Øجر: ٩٦Ø› Ù‚ : ٢٦Ø› مؤمنون : ١١٧)Ø› تأکید بر ضرورت رها کردن اعتقاد به چند خدا: ولا' تَجْعَلوا مع اللّه اÙلهاً آخَرَ (ذاریات : ٥١Ø› نیز رجوع کنید به Ù†ØÙ„ : ٥١Ø› قصص : ٨٨Ø› اسراء: ٢٢ØŒ ١٢٩)Ø› رد قائلان به تثلیث : لَقَدْ Ú©ÙŽÙَرَ الذینَ قالوا انَّ اللّه ثالث٠ثلاثة٠(مائده : ٧٣)Ø› Ù†ÙÛŒ Ùرزند از خدا: لم یَلد Ùˆ لم یولَدْ (اخلاص : ٣Ø› صاÙّات : ١٥٢Ø› نساء: ١٧١Ø› انعام :١٠٠Ù€١٠١Ø› مریم :٣٥ØŒ٨٨ØŒ٩١ØŒ٩٢Ø› مؤمنون :٩١Ø› زخر٠:١٥ØŒ ٨١Ø› بقره :١١٦Ø› یونس :٦٨Ø› اسراء: ١١١Ø› Ú©Ù‡Ù :٤Ø› انبیاء: ٢٦Ø› Ùرقان :٢Ø› زمر: ٤Ø› جنّ: ٣)Ø› نکوهش دیدگاهی Ú©Ù‡ Ùرشتگان را دختران خدا Ù…ÛŒ خواند ( رجوع کنید به Ù†ØÙ„ :٥٧Ø› صاÙات :١٤٩Ø› اسراء: ١٤٠)Ø› Ù†ÙÛŒ هرگونه Ù…Ùثل Ùˆ مانند برای خدا: لیس Ú©Ù…Ùثْله شیئیٌ (شوری ': ١١). در قرآن این نکته نیز Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است Ú©Ù‡ پایة دعوت همة پیامبران Ùˆ موضوع اصلی ÙˆØÛŒ به آنان ØŒ اعلان یکتایی خدا بوده است ( رجوع کنید به انبیاء: ٢٥). قرآن از زبان Ù†ÙˆØ Ùˆ هود Ùˆ ØµØ§Ù„Ø Ùˆ شعیب آورده Ú©Ù‡ به قوم خود Ú¯Ùتند: «ما Ù„Ú©Ùمْ Ù…Ùنْ اله٠غیرÙÙ‡ » (اعرا٠: ٥٩ØŒ ٦٥ØŒ ٧٣ØŒ ٨٥Ø› هود: ٥٠ØŒ ٦١ØŒ ٨٤) Ùˆ در مقام نکوهش نصارا Ú©Ù‡ چرا عیسی Ùˆ مادرش را خدا Ù…ÛŒ خوانند، هشدار داده است Ú©Ù‡ در روز رستاخیز، عیسی علیه السلام از این اعتقاد نصارا بیزاری خواهد جست Ùˆ خواهد Ú¯Ùت همه را به بندگی٠اللّه دعوت کرده Ùˆ بدان مأمور بوده است ( رجوع کنید به مائده :١١٦Ù€١١٧). اهمیت اصل توØید در قرآن چنان است Ú©Ù‡ Ù…Øتوای اصلی ÙˆØی٠پیامبر اسلام را چیزی جز اعلان یکتایی خدا نمی داند ( رجوع کنید به Ú©Ù‡Ù : ١١٠Ø› انبیاء: ١٠٨) Ùˆ برای رÙع هر تلقی غیرتوØیدی نیز اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ ÙˆØÛŒ کننده به همة انبیا یک خدا (اللّه ) بوده است (شوری : ٣).
علاوه بر واژة اللّه Ùˆ اله ØŒ واژة «ربّ» نیز در قرآن بیش از هر چیز برای تأکید بر یکتایی خدا، بویژه در تدبیر عالم ØŒ Ùˆ اختصاص ربوبیت به خدا (برای نمونه رجوع کنید به انعام : ١٦٤) کاربردی گسترده دارد Ùˆ مضامین٠پیش Ú¯Ùته در عبارتهایی چون ربّالعالمین (٤١ بار)ØŒ ربّ السموات Ùˆ الارض (دَه بار)ØŒ ربّالعرش ØŒ ربّالسموات السبع ØŒ ربّالمشرق Ùˆ المغرب ØŒ ربّالمشارق ØŒ ربّالمشرقین Ùˆ ربّالمغربین ØŒ ربّ کلّ شیئیÙØŒ Ùˆ ربّالناس ( رجوع کنید به عبدالباقی ØŒ ذیل «ربّ») طنین انداز نظریة توØید قرآنی است .
مراد از توØید در قرآن آن است Ú©Ù‡ در عالم Ùقط یک خدا هست Ùˆ او همة عالم را Ø¢Ùریده است Ùˆ همو این عالَم را تدبیر Ù…ÛŒ کند Ùˆ همة انسانها باید او را بندگی کنند. به تعبیر دیگر، یگانگی خدا در قرآن معطو٠به چند جنبة اساسی است : یکی بودن خدا (اصطلاØاً: توØید ذات Ø› در بارة تÙسیر این ÙˆØدت رجوع کنید به ادامة مقاله )ØŒ نسبت یکسان همة موجودات به همان خدا در مقام Ø¢Ùرینش (توØید خالقیت )ØŒ اختصاص تدبیر Ùˆ ادارة عالم به همان خدا (توØید ربوبیت ) Ùˆ لزوم بندگی Ùˆ Ùرمانبری انØصاری همان خدا (توØید عبادت ). توØید خالقیت Ùˆ توØید ربوبیت گاهی زیرعنوان توØیداÙعالی قرار Ù…ÛŒ گیرد، از آنرو Ú©Ù‡ خلق Ùˆ تدبیر هر دو از مقولة تأثیرند Ùˆ در تعلیم قرآنی Ùقط یک مؤثر Øقیقی Ùˆ مستقل وجود دارد ( رجوع کنید به سبØانی ØŒ ١٣٧٣Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٠Ù€٢١). در بارة مراد از توØید عبادت نیز Ú¯Ùته شده است Ú©Ù‡ عبادت مشتمل بر همة جنبه ها Ùˆ اØوال Ùˆ رÙتارهای زندگی (مثلاً تقنین Ùˆ تشریع ØŒ Øکومت ØŒ اطاعت ) است (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤Ù€ ٢٥) Ùˆ از این جهت توØید عملی هم خوانده Ù…ÛŒ شود (طباطبائی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٥٣).
ابن تیمیّه (١٤٢٠ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٩٧Ù€٨٠٢Ø› همو، ١٤٢١ØŒ ج ١ØŒ جزء١ØŒ ص ٥٧ Ù€ ٥٨ØŒ ج ١ØŒ جزء٢ØŒ ص ٢٢) Ùˆ پس از او ابن قیّم جوزیّه (١٤٠٦ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٥٩Ù€٢٦٠) مسائل توØید را مشتمل بر دو قسم اصلی دانسته اند: توØید در مقام اعتقاد Ùˆ توØید در مقام عمل . ابن تیمیّه ØŒ گونة اول را Ú©Ù‡ از آن به توØید قول Ùˆ رأی تعبیر Ù…ÛŒ کند Ùˆ شامل اثبات یگانگی خدای خالق Ùˆ انØصار تدبیر عالم به اوست ØŒ توØید الوهی Ùˆ توØید ربوبی Ùˆ گونة دوم را Ú©Ù‡ شامل Ù†ÙÛŒ عبادت غیرخدا Ùˆ هرگونه رÙتار مشرکانه Ùˆ تقرب جویی به خدایان دروغین است ØŒ توØید عبادی نامیده Ú©Ù‡ خود Øاصل توØیدالوهی است . اما ابن قیّم گونة اول را توØید معرÙت Ùˆ اثبات Ùˆ گونة دوم را توØید طلب Ùˆ قصد خوانده است (نیز رجوع کنید به آل شیخ ØŒ ص ٢٠Ù€ ٢٣). مجلسی (ج ٣ØŒ ص ٢٠٩) نیز برای توØید سه جنبه ذکر کرده است : توØید واجب الوجود، توØید صانع عالم Ùˆ مدبّر آن ØŒ توØید اÙله به معنای Øقیقت٠شایان عبادت .
زمینه های بØØ« توØید در قرآن . نظریة توØید قرآنی ØŒ آشکارا معطو٠به مقابله با اعتقادات مشرکانه Ùˆ غیرتوØیدی ØŒ در هر بعدی (بویژه شرک در عبادت Ùˆ شرک در تدبیر) Ùˆ به هر گونه ای (اعتقاد به چند خدا Ùˆ غالباً در Ø´Ú©Ù„ بت پرستی ØŒ اعتقاد به سه اÙقنوم ØŒ پرستش موجودات ماورای Øس Ùˆ اجرام آسمانی Ùˆ خدایان قومی Ùˆ اختصاصی ) صورت بندی شده است ØŒ به گونه ای Ú©Ù‡ Ùهم Ùˆ تبیین کامل آموزة توØید در قرآن ØŒ بدون التÙات به جهت گیری قرآن در این خصوص ØŒ دشوار است ( رجوع کنید به جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٠).
از منظر تاریخی نیز دعوت پیامبر اسلام ØŒ از همان آغاز، دو وجه ایجابی Ùˆ سلبی داشت : وجه ایجابی آن دعوت به بندگی انØصاری خدای یکتا Ùˆ وجه سلبی آن وانهادن بندگی در برابر بتها Ùˆ هر باور یا رÙتار شرک آمیز ــ به معنای اعتقاد به وجود صÙات خدایی در پدیده ها Ùˆ رÙتار خدایی با آنها داشتن ( رجوع کنید به ابن قیّم جوزیّه ØŒ ١٤٠٩ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٣٠) ــ بود. سایر آموزه ها Ùˆ شرایع بر Ù…Øور این آموزة دو وجهی سامان یاÙت . نخستین جملة Øضرت Ù…Øمد صلی اللّه علیه وآله وسلم خطاب به مردم Ù…Ú©Ù‡ ØŒ در آغاز دعوت آشکار، نیز متضمن هر دو جنبه بود: شهادت بر یکتایی خدا Ùˆ وانهادن شرک ( رجوع کنید به یعقوبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٤). نمایندگان اعزامی آن Øضرت به شهرها Ùˆ نزد قبایل نیز مأمور بودند پیش Ùˆ بیش از هر سخنی مردم را به شهادت به یکتایی خدا دعوت کنند (مثلاً معاذبن جبل در سÙر به یمن رجوع کنید به همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٦ØŒ ٨١). در نامه های دعوت سران اقوام Ùˆ ممالک به اسلام نیز بر هر دو جهت ایجابی Ùˆ سلبی تأکید Ù…ÛŒ شد (مثلاً در نامه به اسقÙان نجران : اَدْعÙÙˆÚ©ÙÙ… اÙÙ„ÛŒ عبادة اللّه٠مÙÙ† عÙبادة العبادÙØ› در نامه به خسروپرویز، شاه ایران : سلامٌ علی Ù…ÙŽÙ† ... Ø´ÙŽÙ‡Ùدَاَنْ لااÙله الاّ اللّه٠وØدَه٠لاشریک له Ø› در نامه به هراکلیوس ( هرقل ) ØŒ Ùرمانروای روم : اَلاّ نَعْبدَ الاّ اللّهَ ولانÙشْرÙÚ©ÙŽ بÙÙ‡ Ø´Ùیئاً؛ رجوع کنید به همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٧ØŒ ٨١).
اولین مخاطبان قرآن ØŒ بی تردید، مردم Ù…Ú©Ù‡ Ùˆ پیرامون آن ØŒ سپس سایر مردم عرب Ùˆ ساکنان شبه جزیره (امّالقÙری Ùˆ مَنْ Øولَها؛ رجوع کنید به انعام : ٩٢Ø› شوری : ٧) Ùˆ در مرØلة بعد همة مردم (العالَمینَ، Ùرقان : ١Ø› کاÙّةً للنّاسÙØŒ سبأ: ٢٨Ø› مَنْ بَلَغ ØŒ انعام : ١٩) بودند. کلام خدا در این Ùضای Ùرهنگی Ù€ تاریخی ارائه شد Ùˆ طبعاً باورها Ùˆ رÙتارهای آن مردم بیش از هر چیز در قرآن بازتاب یاÙت ØŒ به گونه ای Ú©Ù‡ مجموعة آیات قرآن را Ù…ÛŒ توان گزارشی ØŒ گاه اجمالی Ùˆ اشاری Ùˆ گاه تÙصیلی ØŒ از عقاید Ùˆ باورها Ùˆ آیینها Ùˆ رÙتارهای آن جامعه دانست ( رجوع کنید به جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١١). بخشی از این گزارش ناظر به دیدگاههای مردم در بارة خداست Ú©Ù‡ آثار Ùˆ لوازم Ùردی Ùˆ اجتماعی Ùˆ آیینی نیز داشته است . قرآن گاه در بارة آن دیدگاهها سخن Ú¯Ùته Ùˆ گاه به آثار Ùˆ لوازم آنها پرداخته است . Ù…Ùسران Ùˆ مورخان متقدم ØŒ بر پایة مجموعة روایات Ùˆ توضیØات اسلاÙشان Ùˆ نیز به استناد گزارشها Ùˆ مکتوبات تاریخی Ùˆ اشعار عصر جاهلی ØŒ داده های قرآنی را Ø´Ø±Ø Ùˆ تÙسیر کرده اند. در واقع ØŒ توجه قرآن به موضوع شرک Ùˆ باورهای عرب جاهلی ØŒ عاملی مؤثر در پرداختن مؤلÙان Ùˆ علما به این موضوع Ùˆ تألی٠آثاری در این باب بوده است . با اینهمه ØŒ تصویر دقیق Ùˆ همه جانبة اعتقاد مردم عرب٠پیش از اسلام در بارة خدا، بر پایة این آثار Ùˆ یاÙته های سپسین چندان آسان نیست (همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ١١Ù€ ١٥Ø› شیخو، قسم ١ØŒ ص ٥).
هشام بن Ù…Øمدبن سائب کلبی ØŒ نسب شناس Ùˆ اخباری پیشگام Ùˆ پر تألی٠کوÙÛŒ (متوÙÛŒ ٢٠٤)ØŒ نخستین کس بود Ú©Ù‡ کتاب الاصنام را به استقلال در بارة دین مردم عرب نگاشت Ùˆ اطلاعات ذیقیمتی ØŒ به شیوة روایت ØŒ در این موضوع Ùراهم آورد Ú©Ù‡ مبنای منابع تاریخی Ùˆ تÙسیری Ùˆ ادبی شد. ÙˆÛŒ کتاب دیگری با نام ادیان العرب نیز داشته است (ابن ندیم ØŒ ص ١٠٩). ابن Øبیب بغدادی (متوÙÛŒ ٢٤٥)ØŒ شاگرد ابن کلبی ØŒ در المÙØبَّر (برای نمونه رجوع کنید به ص ٣١١Ù€٣١٩) Ùˆ المÙنمَّق (برای نمونه رجوع کنید به ص ٣٥٣Ù€ ٣٥٥) مطالب ارزشمندی را در این باره نگاشت Ú©Ù‡ غالباً متکی به آثار استاد است .
نیم قرن پیش از ابن کلبی ØŒ سیره نویس نامور مدنی ØŒ Ù…Øمدبن اسØاق بن یسار (متوÙÛŒ ١٥٠ یا ١٥١) از دین مردم عرب Ùˆ تاریخ بت پرستی آنان Ú¯Ùتگو کرد ( رجوع کنید به ص ٧١Ù€٨٢). مطالب او نیز مانند ابن کلبی ØŒ مبنای آثار سپسین شد، از جمله ابوالولید Ù…Øمدبن عبداللّه ازرقی (متوÙÛŒ ٢٢٢) در کتاب اخبار Ù…Ú©Ø© یکی از منابع اصلی خود را در همین موضوع ØŒ سیرة ابن اسØاق قرار داد (برای نمونه رجوع کنید به ص ٩ØŒ ٢١ØŒ ٣١ØŒ ٣٨ØŒ ٤٦ØŒ ٧٢Ù€٧٣).
در دوره های بعد نیز مطالب ابن کلبی Ùˆ ابن اسØاق ØŒ مبنای تألی٠دانشمندان شد: یاقوت Øموی (متوÙÛŒ ٦٢٦) در معجم البلدان ØŒ به مناسبتهایی ØŒ داده های الاصنام را نقل کرده (برای نمونه رجوع کنید به ذیل «اÙسا٠»، «سَواع »، «العزّی '»، «الÙلس »)Ø› ابن قیّم جوزیّه ØŒ دانشمند کثیرالتألی٠Øنبلی (متوÙÛŒ ٧٥١)ØŒ در اÙغاثة اللَهْÙان ÙÛŒ مصایدالشیطان گزارشی از گرایش مردم Øجاز Ùˆ جاهای دیگر به بت پرستی ØŒ عمدتاً به نقل از الاصنام ابن کلبی Ùˆ سیرة ابن اسØاق ØŒ Ùراهم آورده ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٢٩٤Ù€ ٣١٤)Ø› عبدالقادربن عمر بغدادی (متوÙÛŒ ١٠٩٣) در خزانة الادب ØŒ Ú©Ù‡ موضوع آن Ø´Ø±Ø Ø´ÙˆØ§Ù‡Ø¯ کتاب Ù†ØÙˆÛŒ رضی الدین استرآبادی ( Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ú©Ø§Ùیة ) است ØŒ در مباØØ« متعلق به دین مردم عرب عصر جاهلی ØŒ همه جا به الاصنام ارجاع داده است (ابن کلبی ØŒ مقدمة زکی پاشا،ص ٢٨)Ø› Ù…Øمود Ø´Ùکری آلوسی ØŒ نویسندة عراقی (متوÙÛŒ ١٣٤٢)ØŒ در کتاب بلوغ الاَرَب ÙÛŒ معرÙØ© اØوال العَرَب ØŒ Ùصلی را به تاریخ دینی عربها اختصاص داده Ú©Ù‡ اساس آن کتاب ابن کلبی است ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ١٩٤Ù€٢٤٤Ø› در این باره رجوع کنید به ابن کلبی ØŒ همانجا). ملل Ùˆ Ù†ØÙ„ نویسان نیز در این زمینه غالباً به همین گزارشها Ùˆ منابع ارجاع داده اند (برای نمونه رجوع کنید به شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النØÙ„ ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٥٣). برخی دیگر از قدما (مثلاً جاØظ ØŒ ابوزید بلخی ØŒ Øسین بن Ù…Øمدبن خالع ) نیز کتابهایی در این موضوع نگاشته بودند Ú©Ù‡ در آثار بعدی به آنها اشاره یا داده هایشان نقل شده است ( رجوع کنید به ابن ندیم ØŒ ص ٢١٠Ø› ابن ابی الØدید، ج ١٩ØŒ ص ٣٨٨).
از مستشرقان ØŒ چند تن به بررسی دین مردم عرب عصر جاهلی پرداخته اند، Ú©Ù‡ گاه مبتنی بر آثار مؤلÙان دورة اسلامی Ùˆ گاه با استناد به داده های مورخان دیگر بوده است . ولهاوزن ØŒ نامورترین٠ایشان است Ùˆ کتاب او با عنوان > آثار برجای مانده از بت پرستی مردم عرب < با عنایت به داده های الاصنام ابن کلبی به گزارش یاقوت Øموی ØŒ تألی٠شده است (سزگین ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٧٠).
رشد Ùˆ رونق مطالعات روشمند تاریخ ادیان در قرن گذشته نیز زمینه ساز پژوهشهای نو در باب باورها Ùˆ رÙتارهای دینی مردم عرب عصر جاهلی شده Ùˆ Øاصل آن پژوهشها، باتوجه به اختلا٠روشها Ùˆ دیدگاهها، در منابع تخصصی مطالعات ادیان Ùˆ عقاید، از جمله دایرة المعارÙهای تخصصی ØŒ ارائه گردیده است (برای نمونه رجوع کنید به > دایرة المعار٠دین < ØŒ ذیل "Arabian religions" ). لویس شیخو (متوÙÛŒ ١٣٠٦ Ø´ / ١٩٢٧) دانشمند مسیØÛŒ لبنانی Ùˆ جوادعلی (متوÙÛŒ ١٣٦٧ Ø´ / ١٩٨٨) دانشمند تاریخ نگار عراقی ØŒ نیز با تکیه بر آثار قدما Ùˆ باتوجه به مطالعات جدید، در این باب سخن Ú¯Ùته اند: شیخو Ùصلی از کتاب النصرانیة Ùˆ آدابها بین عرب الجاهلیة را به بررسی اعتقادات عرب جاهلی در بارة خدااختصاص داده Ùˆ با این Ùرضیه Ú©Ù‡ دیدگاههای توØیدی ØŒ پس از ورود مسیØیت به شبه جزیرة عربستان ØŒ در میان مردم عرب Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯ØŒ کوشیده است همة جوانب موضوع را تبیین کند ( رجوع کنید به قسم ١ØŒ ص ٥ Ù€ ١٨). جوادعلی ØŒ در Ùصلهای ٦١ Ùˆ ٦٢ Ùˆ ٦٦ Ùˆ ٦٧ Ùˆ ٦٩ Ùˆ ٧٠ از جلد ششم کتاب پر Øجم المÙصّل ÙÛŒ تاریخ العرب قبل الاسلام ØŒ مطالب در خور توجهی ØŒ بویژه با ارجاع به آیات قرآن در این باب ØŒ گرد آورده است .
بی تردید، اعتقاد به بتها Ùˆ پرستش آنها، با انگیزه ها Ùˆ دیدگاههای مختل٠، در میان مردم عرب رواج داشته Ùˆ پررونقترین Ùˆ جدّیترین گونة پرستش در میان ایشان بوده است (ابن کلبی ØŒ ص ٣٣Ø› جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٦٦)Ø› هرچند آرا در بارة منشأ آن یکسان نیست . وجود بتهای Ùراوان Ùˆ نامگذاری٠Øاکی از اعتقاد اشخاص یا قبایل به این بتها (مثلاً عبدمَناة ØŒ عبدیَغÙوث ØŒ امری Ùالقیس ØŒ عبدوَدّ، عبدالعزّی ØŒ تَیْم اللات ) در منابع تاریخی گزارش شده ( رجوع کنید به جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٥Ù€ ١٨) Ùˆ قرآن نیز نام چند بت بزرگ آن روزگار را آورده است (لات ØŒ عÙزّ'ÛŒ ØŒ مَناة رجوع کنید به نجم : ١٩). هر یک از بتها به قبیله یا تیره ای از یک قبیله منسوب Ùˆ به نام آن خوانده Ù…ÛŒ شد. برخی بتها (مثلاً عزّی ) نزد همة قبایل Ù…Øترم بودند (ابن کلبی ØŒ ص ١٥Ù€١٦ØŒ ٢٧). گاهی نیز بتها به قرارگاهشان منسوب Ù…ÛŒ شدند (Ø°Ùوالخَلصة ØŒ ذوالشَری Ø› شیخو، قسم ١ØŒ ص ١٢).
بتها نگاهبان Ùˆ Øامی قبیله Ùˆ اÙراد آن به شمار Ù…ÛŒ رÙتند. اهل قبیله بتها را در جنگها Ùˆ کوچها Ùˆ مساÙرتها با خود Ù…ÛŒ بردند تا از آنها یاری بگیرند Ùˆ دشمنان قبیله را از تعرض به قبیله بازدارند. اÙراد قبیله خود را Ùرزند بتشان Ù…ÛŒ خواندند Ùˆ وانهادن پرستش بت قبیله را نشانة رها کردن پیوند قبیله ای Ù…ÛŒ شمردند. ناگوارترین رویداد برای آنان به اسارت رÙتن بتشان بود، گویی همة قبیله اسیر شده است Ø› ازینرو، وقتی در جنگی شکست Ù…ÛŒ خوردند گاه از بت خود روی Ù…ÛŒ گرداندند Ùˆ بتی دیگر برمی گزیدند. برای بتها Ù…ØÙظه ای ویژه Ù…ÛŒ ساختند Ùˆ کسانی را به نگاهبانی از آن Ù…ÛŒ گماشتند (سادÙÙ† ØŒ سَدَنه ). این Ù…ØÙظه یا در معابد نگاهداری Ù…ÛŒ شد Ùˆ مردم برای عبادت به آنجا Ù…ÛŒ رÙتند، یا همراه قبیله جابجا Ù…ÛŒ گردید Ùˆ هر جا قبیله Ùرود Ù…ÛŒ آمد آن Ù…ØÙظه را زیر چادر مخصوص قرار Ù…ÛŒ دادند تا مردم وظیÙØ© عبادی خود را در برابر بت ØŒ در آنجا به جا آورند (جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٩٨Ù€٣٩٩).
علاوه بر بتهای همگانی ØŒ هرکس نیز به Ùراخور توان مالی Ùˆ جایگاه اجتماعیش ØŒ بتی ویژه Ùراهم Ù…ÛŒ آورد Ùˆ آن را در جایی از معبد نصب Ù…ÛŒ کرد Ùˆ به آن تقرب Ù…ÛŒ جست . برخی دیگر، بتشان را در خانه Ù…ÛŒ گذاشتند Ùˆ چون به سÙر Ù…ÛŒ رÙتند به آن تبرک Ù…ÛŒ جستند Ùˆ در بازگشت از سÙر نیز همین کار را Ù…ÛŒ کردند. ابن کلبی (ص ٣٢) این امر را از ویژگیهای همة مردم Ù…Ú©Ù‡ دانسته است . ثروتمندان برای بتشان Ù…ØÙظه Ù…ÛŒ ساختند، آنها Ú©Ù‡ نمی توانستند به داشتن بت بسنده Ù…ÛŒ کردند Ùˆ ناتوانتر از آنها کسانی بودند Ú©Ù‡ سنگی را، بی آنکه پیکره ای باشد، Ù…ÛŒ یاÙتند Ùˆ همان را در برابر Øرم یا جایی دیگر نصب Ùˆ برگرد آن طوا٠می کردند (انصاب * ). داشتن بتهای Ú©ÙˆÚ†Ú© قابل Øمل ØŒ تراشیده Ùˆ یا سنگ ساده ØŒ نیز متداول بود. این بتها را با خود همراه داشتند Ùˆ به آنها تبرک Ù…ÛŒ جستند تا نشانی از Ø´ÛŒÙتگی آنان به کعبه Ùˆ بتهای اصلی باشد (همان ØŒ ص ٣٣Ø› جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٦٦Ù€٦٧ØŒ ٣٩٩Ù€٤٠٠).
بتهای مشهور عرب غالباً ایزدبانو بودند Ùˆ نامهایی چون لات ØŒ عزّی ØŒ مناة Ùˆ نائله نشانة همین امر است . به نوشتة Ù…Ùسران ØŒ یکی از وجوه تعبیر قرآنی٠«اÙنْ یَدْعونَ Ù…ÙÙ† دونه٠الّا اÙناثاً» (نساء: ١١٧) همین نکته است (برای نمونه رجوع کنید به طبری Ø› طوسی ØŒ التبیان ØŒ ذیل آیه ). در عین Øال ØŒ برای هر ایزدبانو زوجی نیز وجود داشته ØŒ مثلاً عزیز زوج عزّی بوده است (شیخو، قسم ١ØŒ ص ١١). در نامگذاری بتها اوصا٠و کارکرد Ù…Ùروض آنها نیز در نظر گرÙته Ù…ÛŒ شده است Ø› مثلاً سَعد، ودّ، رÙضا خدایان بخت یاری Ùˆ Ùراوانی Ùˆ ثروت بوده اند (همان ØŒ قسم ١ØŒ ص ١٢).
نکتة در خور ذکر دیگر اینکه مردم قریش (ساکنان Ù…Ú©Ù‡ ) علاوه بر عزّی ØŒ Ú©Ù‡ خدای اختصاصی آنان بود، بتهای همة قبایل را تکریم Ùˆ عبادت Ù…ÛŒ کردند؛ ازینرو، تمام بتهای عرب در کعبه گرد آمده بود Ùˆ این برای آنان مناÙع مادّی Ùˆ معنوی داشت (جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٨٢). مورخان شمارة بتهای داخل کعبه را هنگام ÙØªØ Ù…Ú©Ù‡ ØŒ Ú©Ù‡ به امر پیامبر از بین برده شدند، غیر از تمثال پیامبران ØŒ ٣٦٠ بت نوشته اند (برای نمونه رجوع کنید به ابن سعد، ج ٢ØŒ ص ٩٨)ØŒ ولی شیخو (قسم ١ØŒ ص ٦) با استقصای نامهای مذکور در منابع تاریخی Ùˆ لغوی Ùˆ غیره ØŒ در درستی این عدد تردید کرده است (در بارة انگیزه ها Ùˆ عوامل Ùˆ چگونگی گرایش مردم عرب به پرستش بتها رجوع کنید به بت / بت پرستی * ).
پرستش اجرام آسمانی چون خورشید Ùˆ ماه Ùˆ زهره ØŒ Ú©Ù‡ میراث Ùرهنگ بابلی Ùˆ صابئین بود ( رجوع کنید به گزارش اØتجاج ابراهیم با مردم زادگاهش دربارة این گونه پرستش ØŒ در قرآن ØŒ انعام : ٧٥Ù€٧٩ Ùˆ تÙسیر آن ØŒ از جمله بیان امام رضا علیه السلام در این باره در ابن بابویه ØŒ ص ٧٤Ù€ ٧٥) نیز در میان مردم عرب شبه جزیره رایج بود (شیخو، قسم ١ØŒ ص ٨ Ù€١١Ø› > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦٤Ù€٣٦٥ØŒ ج ٧،ص ٣٠٣).نامهایی چون عبدشمس ØŒ عبدالمØرّÙÙ‚ Ùˆ عبدالشارق قرینه ای روشن بر گرایش به پرستش خورشیداست (شیخو، قسم ١ØŒ ص ٩Ø› جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٥٥ Ù€٥٦). نهی ØµØ±ÛŒØ Ù‚Ø±Ø¢Ù† از سجده بر خورشیدوماه نیز نشانة رواج٠باور به خدایی اجرام نورانی آسمانی Ùˆ پرستش آنهاست ( رجوع کنید به Ùصّلت :٣٧؛نیز رجوع کنید به نمل : ٢٤Ù€ ٢٥). Øتی برخی Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ مردم عرب ØŒ Ùˆ بویژه عرب جنوب ØŒ سه جرم آسمانی (ماه Ùˆ خورشید Ùˆ زهره ) را به مثابة نماد یک خانواده (پدر، مادر، Ùرزند) Ù…ÛŒ پرستیدند Ùˆ نامهای مختل٠بتها نیز به همین سه پدیدة آسمانی ØŒ به اعتبار یکی از اوصا٠آنها، راجع بوده است ( رجوع کنید به جوادعلی ØŒ ج ٦،ص ٥٠ Ù€٥٧؛نیز رجوع کنید به شیخو، قسم ١،ص ٨ Ù€١١).
به پرستش اجرام آسمانی دیگر، از جمله Ø´Ùعری ' Ùˆ پروین (ثریّا) Ùˆ زÙØÙ„ Ùˆ دَبَران Ùˆ مریخ ØŒ نیز در منابع اشاره Ùˆ شواهدی برای آن ذکر شده است ØŒ از جمله نامگذاری اشخاص به عبدالثریا Ùˆ عبدالنجم ( رجوع کنید به شیخو، قسم ١ØŒ ص ١١Ù€١٢Ø› جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٥٧ Ù€ ٦٠). تأکید قرآن بر اینکه اللّه ØŒ ربّشÙعری ' است (نجم : ٤٩) ناظر به همین دیدگاه Ùˆ در مقام Ù†ÙÛŒ آن است ( رجوع کنید به طبری Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی Ø› طباطبائی ØŒ ذیل آیه ). همچنانکه اشاره به غروب Ùˆ اÙول پروین ( رجوع کنید به نجم : ١) برای Ù†ÙÛŒ هر گونه تلقی خدایی از آن است ØŒ Ú©Ù‡ برخی قبایل به آن اعتقاد داشتند ( رجوع کنید به Ùضل بن Øسن طبرسی ØŒ ذیل آیه ). گروهی از مردم عرب ØŒ اگرچه Ø´Ùعری ' Ùˆ ستارگان دیگر را نمی پرستیدند، برای آنها نقش تأثیرگذار قائل بودند Ùˆ بویژه نزول باران را به برآمدن Ùˆ Ùرو اÙتادن ستارگان (اَنواء * ) نسبت Ù…ÛŒ دادند (جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٥٩ Ù€٦٠).
پرستش برخی اشیا(موالید) Ùˆ Øیوانات نیز کمابیش شایع بوده است ØŒ مانند پرستش درختی بزرگ به نام «ذات انواط » در منطقة ØÙنَین ØŒ بین Ù…Ú©Ù‡ Ùˆ طائ٠، Ùˆ درخت خرمای نجران (شیخو، قسم ١ØŒ ص ١٢Ù€ ١٣Ø› جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٦٠Ù€٦١). به همین قیاس ØŒ خداخواندن Ùرشتگان ØŒ Ú©Ù‡ مدبّران عالم اند، نیز طرÙداران Ùˆ پیروانی Ùراوان داشته Ùˆ در چند آیة قرآن به رواج این دیدگاه اشاره Ùˆ بر خطا بودن آن تأکید شده است ( رجوع کنید به آل عمران : ٨٠Ø› نساء: ١٧٢Ø› سبأ: ٤٠). کاربرد گستردة واژه عبد (جمع آن : عباد) برای Ùرشتگان Ùˆ Ù†ÙÛŒ هرگونه ادعای ربوبیت یا دعوت به عبادت٠خود از سوی آنها (برای نمونه رجوع کنید به زخر٠: ١٩Ø› نساء: ١٧٣) نیز Øاکی از ریشه دار بودن چنان باوری در آن روزگار است . گزارشهایی از گرایش به پرستش جنّیان ØŒ Ú©Ù‡ موجوداتی نادیدنی اند، نیز وجود دارد ( رجوع کنید به > دایرة المعار٠دین < ØŒ ذیل "Arabian religions" ). از تعبیر قرآن هم این نکته برمی آید ( رجوع کنید به سبأ: ٤١Ø› اعرا٠: ٣٠Ø› انعام : ١٠٠Ø› جنّ: ٦) Ùˆ دور نیست Ú©Ù‡ در آیة ششم سورة یس ØŒ نهی از پرستش شیطان به همین تلقی خدایی از جن ناظر باشد.
اعتقاد به بتها Ùˆ اجرام آسمانی Ùˆ موالید طبیعت Ùˆ Ùرشتگان Ùˆ جنّیان در قالب پرستش بروز کرده بود Ùˆ از این نظر آنها را اÙÙ„'Ù‡ (= معبود؛ رجوع کنید به راغب اصÙهانی Ø› ابن Ùارس ØŒ ذیل «اَلÙهَ») Ù…ÛŒ نامیدند. آنچه این موجودات را در خور پرستش Ù…ÛŒ کرد، بیش از هر چیز اعتقاد به جایگاه آنها در تدبیر عالم Ùˆ تصر٠در تکوین بود Ùˆ از این نظر به آنها ربّ Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند (برای نمونه رجوع کنید به گزارش قرآن از اØتجاج ابراهیم با مردم شهرش در سورة انعام : ٧٤Ù€٧٩)ØŒ اما کسی به Ø¢Ùرینندگی این موجودات ØŒ Øتی Ùرشتگان ØŒ باور نداشت .
در کنار اعتقاد به معبودهای گوناگون ØŒ مردم عرب «اللّه » را نیز Ù…ÛŒ شناختند Ú©Ù‡ Ø¢Ùریننده است Ùˆ همة Ø¢Ùرینش به او منسوب است . در بارة مبدأ اشتقاق واژة «اللّه »، معنا Ùˆ موارد کاربرد آن در ادبیات عصر جاهلی ØŒ اتÙاق نظر وجود ندارد (شیخو کوشیده است برای کاربرد این Ù„Ùظ در مجموعة واژگان دینی عرب٠پیش از اسلام ØŒ منشأ نصرانی بیابد رجوع کنید به قسم ٢ØŒ ص ١٥٨Ù€١٦٣Ø› نیز رجوع کنید به اللّه * )ØŒ اما از کاربرد گستردة واژة اللّه در قرآن ØŒ آشنا بودن کامل آن برای مخاطبان قابل دانسته Ù…ÛŒ شود. کاربرد این واژه در قرآن Øاکی از اعتقاد آنان به یک Øقیقت متعالی Ùˆ بی مانند است ØŒ Ú©Ù‡ اختصاص به یک قبیله یا منطقه ندارد Ùˆ اوست Ú©Ù‡ همه چیز را Ø¢Ùریده است .
قرآن در قالب چند استÙهام تقریری ( رجوع کنید به عنکبوت : ٦١Ø› لقمان : ٢٥Ø› زمر: ٣٨Ø› زخر٠: ٩ØŒ ٨٧) Ùˆ گزاره های متعدد خبری٠متضمن اÙسناد Ø¢Ùرینش همه چیز به اللّه ØŒ بویژه اجرام آسمانی Ùˆ مظاهر اعجاب انگیز طبیعت Ùˆ معبودهای مختل٠آن روزگار (مثلاً خلقت آسمان Ùˆ زمین Ùˆ خورشید Ùˆ ماه Ùˆ شب Ùˆ روز بیش از سی بار، خلقت انسان Ùˆ مراØÙ„ آن بیش از ده بار، خلقت Ùرشتگان Ùˆ جنّیان سه بار؛ واژة خَلَقَ Ùˆ مشتقاتش Ùˆ اسناد آن به اللّه بیش از دویست بار رجوع کنید به عبدالباقی ØŒ ذیل «خلق »؛ روØانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٠٨Ù€٧١٣) هم اهمیت باور به توØید در Ø¢Ùرینش را باز نموده Ùˆ هم طنین این باور را نزد مردم عرب نشان داده است .
مردم عرب یا گروههایی از ایشان ØŒ علاوه بر اعتقاد به انØصار Ø¢Ùرینش به اللّه ØŒ بسیاری از پدیده ها، چون نزول باران Ùˆ رویش نباتات Ùˆ گردش خورشید Ùˆ ماه ØŒ را نیز به اللّه نسبت Ù…ÛŒ دادند ( رجوع کنید به عنکبوت : ٦١ØŒ ٦٣) Ùˆ Øتی شرک ورزی خود را ناشی از مشیّت٠اللّه Ù…ÛŒ شمردند ( رجوع کنید به انعام : ١٤٨). آیة ١٠٦ سورة یوس٠، بنا بر برخی آرای تÙسیری ( رجوع کنید به طبری Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی ØŒ ذیل آیه ) Øاکی از همین دیدگاه رایج نزد مردم قریش یا عموم مردم عرب است Ú©Ù‡ همراه با اعتقاد به اللّه معبودهای دیگر نیز داشتند. آیة ٥١ سورة Ù†ØÙ„ نیز، Ú©Ù‡ اعتقاد به دو «اÙله » را نادرست Ù…ÛŒ خواند، به این دیدگاه مخاطبان اشاره دارد Ú©Ù‡ به خدای خالق Ùˆ خدای مدبّر باور داشتند ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل آیه ). همچنین است آیة ٤٥ سورة زمر Ú©Ù‡ طبق آن ØŒ مردم انØصار الوهیت به اللّه را برنمی تاÙتند ( رجوع کنید به طوسی ØŒ التبیان Ø› طباطبائی ØŒ ذیل آیه ). به گزارش ابن کلبی (ص ٦Ù€ ٧)ØŒ به رغم رواج بت پرستی در میان مردم عرب ØŒ چون پیشینة دینی آنان توØید (دین ابراهیم Ùˆ اسماعیل علیهماالسلام ) بود، آثار Ùˆ نشانه های آن دین در آیینهایشان بروز Ùˆ ظهور داشت Ø› مثلاً برخی از قبایل در تَلبیة Øج ØŒ خطاب به اللّه Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند او شریکی دارد Ú©Ù‡ خود صاØب اختیار آن است (الاّ شریکٌ هوَ Ù„Ú©ÙŽ تملکه٠وَ ما Ù…ÙŽÙ„ÙŽÚ©ÙŽ). ÙˆÛŒ نیز (ص ٧) آیة ١٠٦ سورة یوس٠را ناظر به همین گونه از شرک ورزی دانسته است . در ØµÙ„Ø ØÙدیبیّه * نیز متن معاهده ØŒ Ú©Ù‡ سهیل بن عَمرو به نمایندگی از سران قریش آن را امضا کرد، با «بÙسْمÙÚ©ÙŽ اللهمَّ» آغاز شد (یعقوبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤).
نوع اعتقاد مردم عرب به Ùرشتگان نیز، از این Øیث ØŒ در خور توجه است Ø› Ùرشتگان دختران٠اللّه اند (انعام : ١٠٠Ø› Ù†ØÙ„ : ٥٧Ø› صاÙّات : ١٤٩ØŒ ١٥٣Ø› زخر٠: ١٦Ø› طور: ٣٩). همچنانکه به گزارش قرآن ØŒ در اعتقاد نصارا Ùˆ یهود، Ù…Ø³ÛŒØ Ùˆ عÙزَیر پسران٠اللّه اند (توبه : ٣٠Ø› در بارة مراد از این نسبت Ùˆ تÙاوت Ùرزندی Ù…Ø³ÛŒØ Ùˆ عÙزیر از نظر معتقدان به آن رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل همین آیه Ùˆ مؤمنون : ٩١). از قرآن ØŒ همچنانکه از شعر جاهلی ØŒ این نکته نیز دانسته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ مردم عرب هیچگاه به ایزدبانویی در برابر اللّه قائل نبودند Ùˆ اللّه را یکتا Ù…ÛŒ دانستند (جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ١١٩). ضمناً نباید از نظر دور داشت Ú©Ù‡ برخی از مردم عرب هرگونه باور به Ø¢Ùریننده Ùˆ مدبّر، Ùˆ به تبع آن پرستش ØŒ را Ù†ÙÛŒ Ù…ÛŒ کردند. قرآن به این اÙراد اشاراتی دارد Ùˆ برخی اØتجاجهای قرآنی نیز ناظر به این دیدگاه است (مثلاً آیة ٢٤ جاثیه رجوع کنید به Ùضل بن Øسن طبرسی Ø› Ùخررازی ØŒ ١٤٢١ØŒ ذیل آیه Ø› کلینی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨٩ØŒ بنا بر Øدیثی از امام صادق علیه السلام Ø› آیات ٢٩ انعام Ùˆ ٣٠Ù€٣٢ انبیاء نیز همین معنا را اÙاده Ù…ÛŒ کنند).
رØمان (رØÙ…'Ù† ) نیز واژه ای آشنا برای مخاطبان قرآن بود. مردم یمن Ùˆ شماری از قبایل (از جمله قَیْس Ùˆ عَکّ) این واژه را هم ارز «اللّه » Ùˆ در همان ساØَت به کار Ù…ÛŒ بردند، Øتی برخی قبایل در تلبیة Øج ØŒ اللّه را رØمان Ù…ÛŒ خواندند (لبَّیْکَ، اَنْتَ الرØمانÙ) Ùˆ Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند Ú©Ù‡ برای رØمان Øج Ù…ÛŒ گزارند (Ù†ÙŽØÙجّ٠لÙلرَّØمانÙ). در بارة پیشینه Ùˆ چگونگی ورود این واژه به مجموعة واژگان دینی عرب Ùˆ نیز ریشه Ùˆ اشتقاق آن اتÙاق نظر وجود ندارد. Ù…Ùسران Ùˆ لغت نویسان قدیم غالباً آن را از ریشة «رØÙ… » Ùˆ در عین Øال از نامهای خاص٠خدا دانسته اند Ùˆ برخی از ایشان ØŒ به استناد قرائنی ØŒ اÙزوده اند Ú©Ù‡ این اسم نزد مردم Ù…Ú©Ù‡ شناخته نبوده Ùˆ قرآن برای نخستین بار آن را به کار برده است ØŒ اما نظر شماری از Ù…Øققان اخیر آن است Ú©Ù‡ رØمان در Ù¾ÛŒ آشنایی مردم عرب با یهود Ùˆ نصارا در میان آنان رواج یاÙته بود (جوادعلی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٧Ù€٤١Ø› نیز رجوع کنید به رØمان * ).
بیان Ùˆ ادلة توØید در قرآن . با تأمل در مجموعة آیات قرآن Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت قرآن با تأکید بر پیوند Øقیقی٠سه مقولة خلق Ùˆ تدبیر Ùˆ عبادت ØŒ منظومة توØیدی خود را ارائه کرده است ØŒ با این بیان : Øقیقتی متعالی Ùˆ یکتا Ùˆ بی مانند Ùˆ بری از شائبة نقص وجود دارد؛ Ø¢Ùرینش عالَم ØŒ یکسر به ارادة این وجود متعالی صورت گرÙته است Ø› اداره Ùˆ تدبیر عالَم جز به ارادة همین Ø¢Ùریننده ممکن نیست Ø› پرستش Ø¢Ùرینندة مدبّر بر Ø¢Ùریدگانش واجب است . از این چهار گزاره ØŒ چندین گزارة ایجابی Ùˆ سلبی ØŒ به دو گونة خبری Ùˆ انشائی ØŒ استنتاج Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ قرآن به پاره ای از آنها توجه داده است : Øقیقت متعالی دارای همة صÙات کمالی است Ùˆ از هر وصÙÛŒ Ú©Ù‡ لازمة آن نقص است (از جمله Ùرزند داشتن ØŒ دارای جزء بودن ) به دور است Ø› عالَم از روی تصاد٠و به دور از ارادة Øکیمانة یک Øقیقت متعالی پدید نیامده است Ø› خلقت عالم به چند Ø¢Ùریننده منسوب نیست Ø› اداره Ùˆ تدبیر عالَم ØŒ همه یا بخشهایی از آن ØŒ به هیچ موجودی به استقلال سپرده نشده است Ø› Ø¢Ùرینش Ùˆ تدبیر٠یک موجود پیوند تکوینی دارند Ùˆ Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت تدبیر، استمرار عمل Ø¢Ùرینش است Ø› داشتن رابطة عبادی ØŒ در معنای گسترده Ùˆ همه جانبة آن ØŒ با خالق Ùˆ مدبّر عالم لازمة قطعی اعتقاد به اوست Ø› هرگونه نسبت پرستش با غیرآÙریننده ناصواب Ùˆ نکوهیده است .
چنانکه Ú¯Ùته شد، روش قرآن در دعوت به توØیدوسازماندهی این آموزه ØŒ آمیزه ای از ایجاب Ùˆ سلب است Ùˆ بویژه با عط٠نظر به بداهت یامقبول بودن برخی باورها یا دیدگاهها (مثلاًØس پرستش ) بر تصØÛŒØ Ù†Ú¯Ø±Ø´Ù‡Ø§ Ùˆ Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø®Ø·Ø§Ù‡Ø§ تأکید بیشتری Ù…ÛŒ ورزد.
از نخستین سمتگیریهای قرآن در این باب ØŒ بازداشتن مردم از گرایش به خدای قومی Ùˆ منطقه ای Ùˆ پاÙشاری بر Ù„Ùظ معیّن به مثابة نشانة یک قوم یا قبیله ØŒ است . وارد شدن واژة رØمان در مجموعة واژگان توØیدی قرآن Ùˆ کاربرد هم ارز آن با واژة اللّه ØŒ از این Øیث درخور دقت است . رØمان در قرآن بیش از پنجاه بار، بویژه در آیات Ù…Ú©ÛŒ (شانزده بار آن در سورة مریم )ØŒ در بیان ابعادی از آموزة توØید قرآنی (Ù†ÙÛŒ Ùرزند از خدا، انØصار بندگی به خدا Ùˆ...) آمده است ( رجوع کنید به عبدالباقی ØŒ ذیل «رØÙ… »). به گزارش قرآن ØŒ این روش برای مردم Ù…Ú©Ù‡ خوشایندنبود Ùˆ از اینکه به عبادت رØمان Ùراخوانده Ù…ÛŒ شدند Ø´Ú¯Ùت زده بودند، چرا Ú©Ù‡ رØمان واژة ایشان نبود ( رجوع کنید به Ùرقان : ٦٠ Ùˆ تÙاسیر ذیل آن ). آنان پیامبر را نیز، به سبب آنکه در نیایش خود Ú¯Ùته بود: «یاربَّناالرØمن »، نکوهش Ù…ÛŒ کردند (طبری ØŒ ذیل اسراء: ١١٠). سهیل بن عمرو نیز جملة اÙتتاØیة معاهدة ØµÙ„Ø Øدیبیّه (بسم اللّه الرØمن الرØیم ) را از آن نظر Ú©Ù‡ مشتمل بر واژة رØمان بود نپذیرÙت Ùˆ خواستار Øذ٠این کلمه شد (یعقوبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤). با اینهمه ØŒ پاÙشاری قرآن بر کاربرد نسبتاً Ùراوان این واژه از آنروست Ú©Ù‡ جهت اصلی دعوت توØیدی را تبیین کند؛ اختلا٠بر سر الÙاظ نیست Ùˆ اللّه نامهای نیکو دارد Ùˆ او را با هریک از این نامها Ù…ÛŒ توان خواند ( رجوع کنید به اسراء: ١١٠). به نظر Ù…ÛŒ رسد همین تعلیم قرآنی سبب شد Ú©Ù‡ پس از گسترش اسلام ØŒ واژه های توØیدی٠زبانهای دیگر (خدا،یزدان ،تاری ،تَنْری )،بسهولت Ùˆ بی هیچ مخالÙتی ØŒ به خانوادة واژگان توØیدی قرآن بپیوندد.
در استدلال بر یگانگی خدا، در تعبیر اطلاقی Ùˆ همه جانبة آن ØŒ قرآن از یک گواهی همگانی خبر داده است Ø› خدا Ùˆ Ùرشتگان Ùˆ دانشمندان ØŒ بر پایة عدالت ØŒ گواه بر یگانگی خدای اند ( رجوع کنید به آل عمران : ١٨). در بارة این آیه Ùˆ مراد از گواهی دادن خدا به یگانگی خودش (Ø´ÙŽÙ‡ÙداللّهÙ)ØŒ بسیاری از Ù…Ùسران قائل به گونه ای مجاز در قرآن شده اند (Ø´ÙŽÙ‡Ùدَ به معنای بَیَّنَ، اَعْلَمَ، ØÙŽÚ©ÙŽÙ…ÙŽ)ØŒ بدین معنا Ú©Ù‡ خدا با Ø¢Ùرینش Øکیمانه اش شواهد متقن بر یگانگی خود را پیش روی هر بیننده ای قرار داده ØŒ همچنانکه با گسیل کردن پیامبران دلایلی استوار بر درستی این باور ارائه کرده است (برای نمونه رجوع کنید به ماوردی Ø› بیضاوی Ø› ابن عاشور، ذیل آیه ). در واقع ØŒ این خداست Ú©Ù‡ دانشمندان Ùˆ جویندگان را به یکتایی اش رهنمون Ù…ÛŒ شود Ùˆ بنابراین ØŒ او خود گواه راستین بر یگانگی خویش است ( رجوع کنید به Ùخررازی ØŒ ١٤٢١ØŒ ذیل آیه ). سبب اصلی گرایش Ù…Ùسران به این تأویل Ùˆ رها کردن معنای اصلی شهادت (خبردادن٠مبنی بر مشاهده )ØŒ آن است Ú©Ù‡ لازمة معنای اصلی ØŒ پذیرش یگانگی خدا از طریق خبر (نقل ØŒ سمع ) است Ú©Ù‡ به Ù…Øذور٠«دَوْر» Ù…ÛŒ انجامد، زیرا اذعان به درستی این خبر، چون در قرآن آمده ØŒ منوط به قبول وجود خداست . شماری از Ù…Ùسران (مثلاً Ùخررازی ØŒ ١٤٢١Ø› طباطبائی ØŒ ذیل آیه Ø› سبØانی ØŒ ١٣٧٣Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٨Ù€١٨٩) در رÙع این اشکال نکاتی را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند. مهمتر از همه آنکه ØŒ توØید، چنانکه متکلمان نیز Ú¯Ùته اند، از راه دلایل سمعی ØŒ اثبات شدنی است از آنرو Ú©Ù‡ ÙˆØیانی Ùˆ الوهی بودن قرآن با تØدّی اثبات Ùˆ پذیرÙته Ù…ÛŒ شود Ùˆ قبول درستی قرآن منوط به اعتقاد به یگانگی خدا نیست . Øال ØŒ ÙˆØÛŒ کنندة قرآن از یکتایی خود، در برابر دیدگاه چندخدایی ØŒ خبر داده است ( رجوع کنید به بخش ٤). طباطبائی ØŒ Øتی این خبر را از آنرو Ú©Ù‡ سخن خداست Ùˆ دروغ Ùˆ ناروا (الکذب Ùˆ الزور) به ساØَت الوهی راه ندارد، یقین آورتر از برهانهای عقلی شمرده Ùˆ ضمن تأیید مضمون بیان Ù…Ùسران ØŒ سیاق آیه را از گونة شهادت Ù„Ùظی دانسته است (ذیل آل عمران : ١٨Ø› انعام : ١٩Ø› نیز رجوع کنید به سبØانی ØŒ ١٣٧٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٧Ù€ ١٨٨). به نظر عبدÙÙ‡ ØŒ چون مخاطبان اولیة آیة مورد بØØ« (آل عمران : ١٨)ØŒ مشرکان بودند (نه منکران ) Ùˆ آنها به وجود اللّه اعتقاد داشتند (Ùˆ قرآن را ÙˆØÛŒ او Ù…ÛŒ شمردند)ØŒ ارائة این گزاره در قرآن رواست Ø› بعلاوه ØŒ این گزاره با ارائة دلایل Ùˆ نشانه های صدق آن در قرآن همراه است . به تعبیر دیگر، قرآن مخاطبان را به تأمل در مطالب این کتاب ØŒ Ú©Ù‡ آکنده از دلایل توØید است ØŒ Ùراخوانده است ( رجوع کنید به رشیدرضا، ذیل آیه ).
در بارة گواهی Ùرشتگان بر یکتایی خدا، Ù…Ùسران (برای نمونه رجوع کنید به Ùخررازی ØŒ ١٤١٢Ø› مراغی Ø› رشیدرضا، ذیل آل عمران : ١٨) Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ این گواهی در قالب ÙˆØÛŒ به انبیا ارائه شده است ØŒ همچنانکه دانشمندان نیز بر پایة دلایل Ø¢Ùاقی Ùˆ انÙسی ØŒ به یگانگی خدا شهادت Ù…ÛŒ دهند. در واقع ØŒ قرآن Ùرشتگان را پیام آوران توØید Ù…ÛŒ شناساند تا هم اعتقاد مشرکان به خدایی آنان را نادرست اعلام کند Ùˆ هم اساس ÙˆØÛŒ (توØید) را باز شناساند. تأکید بر شهادت دانشمندان نیز متضمن این ادعاست Ú©Ù‡ هرکس بر پایة دانش به عالَم بنگرد، جز به اعتقاد به وجود خدای یکتا نمی رسد. در هر صورت به نظر Ù…ÛŒ رسد یگانگی Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ در آیه ١٨ سورة آل عمران ØŒ Ùارغ از اقسام توØید یا شامل همة اقسام آن است .
توØید خالقیت . در موضوع یکتایی Ø¢Ùریننده ØŒ در قرآن گذشته از ارجاع مخاطبان به باور عمومی Ùˆ بداهت مسئله Ùˆ نیز بیان Ù¾ÛŒ درپی٠انتساب همة موجودات در Ø¢Ùرینش به خدا، با ذکر مثالها Ùˆ مصداقهای آن ( رجوع کنید به عبدالباقی ØŒ ذیل «خلق »)ØŒ گاه به یکدستی Ø¢Ùرینش Ú©Ù‡ نشانة انتساب همة Ø¢Ùریده ها به یک خالق است ØŒ اØتجاج شده است . در سورة Ù…ÙÙ„Ú© (آیة ٣ Ùˆ ٤) سخن از Ù†ÙÛŒ «تÙاوت » (ناهمگونی ØŒ آشÙتگی ) Ø¢Ùریدگان است Ùˆ مخاطبان به بازنگری پیاپی در مجموعة Ø¢Ùرینش Ùرا خوانده شده اند تا دریابند Ú©Ù‡ خلل (ÙÙطور) بدان راه ندارد Ùˆ هرچه بیشتر بجویند ناتوانی آنان در یاÙتن٠کمترین اختلال در تکوین آشکارتر Ù…ÛŒ شود. به Ú¯Ùتة Ù…Ùسران ØŒ موضوع این آیه پیوستگی تمام عیار اجزای عالَم ØŒ به مثابة گواه بر یکتایی خالق ØŒ است ( رجوع کنید به Ùضل بن Øسن طبرسی Ø› طباطبائی ØŒ ذیل آیه ). آیة ١٦٤ سورة بقره نیز Ú©Ù‡ مشتمل بر ذکر هشت نمونه (آیات ) از Ø¢Ùریده های خدا Ùˆ کار هماهنگ آنها Ùˆ پیوند استوارشان است ØŒ به نظر Ù…Ùسران ØŒ در مقام برهان آوری بر یکتایی خداست Ú©Ù‡ در آیة قبل (١٦٣ بقره ) Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است (ÙˆÙŽ اÙÙ„'Ù‡ÙÚ©ÙÙ… اÙلهٌ واØÙدٌ؛ برای نمونه رجوع کنید به Ùضل بن Øسن طبرسی Ø› نظام الاعرج Ø› طباطبائی ØŒ ذیل آیه ).
از سوی دیگر، قرآن با Ø·Ø±Ø Ø§ÛŒÙ† پرسش Ú©Ù‡ Ø¢Ùریده های خدایان٠دیگر کدام اند، نظر مخاطبان را به این دقیقه معطو٠کرده است Ú©Ù‡ از نگاه به مجموعة عالَم دانسته Ù…ÛŒ شود هیچ موجودی بیرون از دایرة انتساب به اللّه قرار نمی گیرد تا برای آن Ø¢Ùریننده ای دیگر جستجو شود ( رجوع کنید به لقمان : ١١). همین نکته در پرسش انکاری دیگری نیز باز Ú¯Ùته شده است : آیا آنها Ú©Ù‡ شرک Ù…ÛŒ ورزند Ø¢Ùریدگان خدایانشان را دیده اند تا بر اثر آن به خطا در اÙتاده باشند؟ (رعد: ١٦). بعلاوه ØŒ عمل Ø¢Ùرینش چنان پیچیده Ùˆ بدیع است Ú©Ù‡ اگر تمام معبودهای مشرکان Ùراهم آیند، یارای Ø¢Ùریدن ساده ترین Ùˆ کوچکترین چیز (در تمثیل قرآن : مگس ) را ندارند (Øج : ٧٣).
توØید ربوبیت . یکتایی مدبّر بیش از ÙˆØدت Ø¢Ùریننده ØŒ در قرآن Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ Ùˆ در موارد زیادی با عنایت به بداهت Ùˆ مقبول بودن ÙˆØدت خالق Ùˆ مورد انکار نبودن توØید خالقیت از نظر مشرکان ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ج ١١ØŒ ص ٣٢٦Ø› سبØانی ØŒ ١٣٧٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٨١)ØŒ توØید ربوبی موردتوجه Ùˆ تأکید قرارگرÙته ØŒ گرچه گاهی نیز ÙˆØدت تدبیر در عالم نشانة یگانگی خالق معرÙÛŒ شده است . در نخستین آیة قرآن (علق : ١) خطاب به پیامبر Ú¯Ùته شده Ú©Ù‡ پروردگار تو همان Ø¢Ùرینندة عالَم است Ùˆ همین مضمون در چند جای دیگر تکرار شده است (برای نمونه رجوع کنید به بقره : ٢١Ø› آل عمران : ٤٩Ø› نساء: ١). قرآن بیش از پنجاه بار از اللّه Ú©Ù‡ خالق عالم است ØŒ با وص٠یا اÙسناد ربّالعالمین Ùˆ تعبیراتی از این دست (ربّکم ØŒ ربّنا، ربّالعرش Ùˆ...) نام برده است (مثلاً: ÙَلَلّهÙالØمد٠ربّÙالسموات٠و ربّÙالارض ربّÙالعالمین ØŒ جاثیه :٣٦Ø› عبدالباقی ØŒ ذیل «اللّه »).بعلاوه ،با تعبیرات گوناگون ØŒ ادارة عالَم چون گردش ماه وخورشید، رویش گیاهان ØŒ روزی رسانی ØŒ نزول باران Ùˆ میراندن انسانها را کار٠اللّه دانسته است . تعبیراتی چون استوای بر عرش (برای نمونه رجوع کنید به اعرا٠: ٥٤Ø› یونس : ٣)ØŒ شمول کرسی٠(علم / قدرت ) خدا بر آسمانها Ùˆ زمین (بقره : ٢٥٥)ØŒ در دست داشتن ملکوت هر چیز (مؤمنون : ٨٨) Ùˆ تدبیر امر (یونس : ٣١) نیز ناظر به همین نکته است . Ù†ÙÛŒ هرگونه مداخلة آلهه در امور عالم نیز بر وجه٠سلبی٠توØید ربوبیت تأکید دارد (برای نمونه رجوع کنید به اسراء: ٤٢Ø› مریم : ٨١Ø› انبیاء: ٢٢).
در بیان قرآن ØŒ «خلق » Ùˆ «امر» (تدبیر) هر دو از آن٠خداست (اعرا٠: ٥٤)ØŒ بدین معنا Ú©Ù‡ تدبیر هر چیز ادامة Ø¢Ùرینش آن Ùˆ جدایی ناپذیر از آن است Ùˆ مدبّر یک چیز نمی تواند جز Ø¢Ùرینندة آن باشد. در آیة پنجاهم سورة Ø·'Ù‡ ' از زبان موسی خطاب به Ùرعون ØŒ در معرÙÛŒ «ربّ موسی »، آمده است Ú©Ù‡ این ربّ به همه چیز وجود داده Ùˆ سپس آن را هدایت کرده است (اَعْطی ' کلَّ شیئی٠خَلْقَه٠ثمّ هَدی ). در آیة ٦٢ سورة زمر نیز همین دیدگاه را بازگÙته Ú©Ù‡ خدا Ø¢Ùرینندة همه چیز Ùˆ نگاهبان (وکیل ) آنهاست ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل آیه ).
اساساً تعبیر «خالق Ú©Ù„ شیئیÙ» (مثلاً انعام : ١٠٢Ø› رعد: ١٦)ØŒ Ú©Ù‡ نسبت Ø¢Ùرینش همه چیز را به خدا بیان Ù…ÛŒ کند، متضمن این نکته است Ú©Ù‡ Ø¢Ùریدگان علاوه بر Øدوث ØŒ در بقا (به تعبیر دقیقتر: استمرار وجود) نیز نیازمند اویند Ùˆ این به معنای تدبیر آنهاست Ø› هر موجودی ØŒ به Øسب Øقیقت وجودیش ØŒ مقتضیات Ùˆ آثار Ùˆ لوازم Ùˆ دگرگونیهایی دارد Ùˆ بین آن Ùˆ دیگر موجودات تأثر Ùˆ تأثیر روی Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ Øاصل آن پدید آمدن «اشیاء» (رویش گیاهان ØŒ بارش باران ØŒ زایش ØŒ صاعقه ØŒ گرما، سرما،...) است Ùˆ طبق این تعبیر خدا Ø¢Ùرینندة آنهاست Ùˆ بنابراین او مدبّر همة عالم است . در واقع ØŒ بیان یگانگی خالق در این عبارت معطو٠به یگانگی تدبیر است Ùˆ خلقت ØŒ تجلی تدبیری Øکیمانه Ùˆ دقیق Ùˆ برخاسته از یک اراده است (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل انعام : ١٠٢).
خطاب قرآن به مشرکان عرب Ú©Ù‡ چرا به دو اÙله (خالق ØŒ مدبّر) باور دارند Ùˆ Øال آنکه Ùقط یک اله وجود دارد (Ù†ØÙ„ : ٥١)ØŒ نیز در مقام بیان جدایی ناپذیری خالق Ùˆ ربّ است Ø› تدبیر هر چیز Ùقط با Ø¢Ùریدگار آن چیز بودن ممکن است ØŒ زیرا Ø¢Ùریننده است Ú©Ù‡ مقتضیات Ø¢Ùریده را Ù…ÛŒ داند (طباطبائی ،ذیل آیه ). شاید آیة ٥٦ سورة انبیاء ــ Ú©Ù‡ طبق آن ØŒ Øضرت ابراهیم ربّ آسمانها Ùˆ زمین را خالق آنها (الَّذی Ùَطَرهنَّ) معرÙÛŒ کرده ــ ناظر به همین دقیقه باشد. قرآن در همین سیاق نکته ای دیگر را نیز بازمی نماید: مدبّر واقعی عالم در Ú©Ùنه باور مشرکان (Ùˆ همة انسانها) همان اللّه است Ùˆ شرک در تدبیر امری عارضی است Ø› ازینرو، چون به تنگناها Ùˆ دشواریها گرÙتار Ù…ÛŒ شوند Ùقط او را Ù…ÛŒ خوانند نه آنان را Ú©Ù‡ مدبّر یا مؤثر Ù…ÛŒ پندارند (Ù†ØÙ„ :٥٣Ø› اسراء:٦٧Ø› نیز رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل آیة اخیر).
در آیة ٩١ سورة مؤمنون ØŒ وابستگی هر Ø¢Ùریده ای به Ø¢Ùریننده اش بیان Ùˆ بر اساس آن بر Ù†ÙÛŒ شرک ØŒ بویژه شرک در تدبیر، اØتجاج شده است . موضوع این آیه Ùˆ چند آیه قبل از آن (٨٤ Ù€ ٩١ مؤمنون ) توØید در تدبیر عالم است (طباطبائی ØŒ ج ١٥ØŒ ص ٥٣) Ùˆ در آنها پس از چند تذکار در قالب پرسش تقریری ØŒ اعتقاد به Ùرزند داشتن خدا (به معنای جدا شدن چیزی از او Ú©Ù‡ بهری از Øقیقت الوهی دارد رجوع کنید به همان ØŒ ج ١٥ØŒ ص ٦١) قاطعانه Ù†ÙÛŒ شده Ùˆ آنگاه نادرستی عقیدة چندخدایی Ù…Ø·Ø±Ø Ú¯Ø±Ø¯ÛŒØ¯Ù‡ است . بیان قرآن این است : اگر همراه با اللّه خدایان دیگر بودند، هر خدایی آنچه را Ø¢Ùریده با خود Ù…ÛŒ برد Ùˆ Øتماً بعضی از آنها بر بعضی دیگر تÙوق Ù…ÛŒ یاÙتند. این بیان Ø¨ÙˆØ¶ÙˆØ Øاکی از اصل درهم تنیدگی خلق Ùˆ تدبیر Ùˆ وابستگی مستمر Ø¢Ùریده به Ø¢Ùریننده است . علاوه بر این ØŒ در این آیه بیان شده است Ú©Ù‡ وجود چند مدبّر، تنها در صورت تدبیرهای جدا از هم معنا دارد Ú©Ù‡ Øاصل آن قطعاً بروز ناپیوستگی در مجموعة عالم است . پس اگر ناپیوستگی در عالم نباشد، چند مدبّر نیز وجود ندارد. این در Øالی است Ú©Ù‡ پیوستگی وثیق در ادارة جهان (اتصال تدبیر) برای هر کسی مشهود است .
در آیة موردبØØ« ØŒ Ù…Øذوری دیگر نیز برای Ùرض چند خدای مدبّر Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است : تدبیر عالَم (Ùˆ هر مجموعة گسترده Ùˆ پیچیده ای ) در دو Ø³Ø·Ø Ø·ÙˆÙ„ÛŒ Ùˆ عرضی (تدبیرهای Ú©Ù„ÛŒ Ùˆ جزئی ) سامان Ù…ÛŒ یابد Ùˆ بنابراین لازمة وجود چند مدبّر٠مستقل ØŒ آن است Ú©Ù‡ برخی از آنان از برخی دیگر بزرگتر Ùˆ برتر باشند؛ یعنی ØŒ برخی خدایان زیرنظر برخی دیگر قرار گیرند. این خلا٠Ùرض است ØŒ چرا Ú©Ù‡ الوهیت با وصÙ٠نیاز Ùˆ وابستگی سازگاری ندارد.
بØØ« توØید در آیة ٢٢ سورة انبیاء نیز به صورت برهانی Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است . Ù…Ùسران غالباً این آیه را ناظر به اثبات توØید صانع دانسته اند (طباطبائی ØŒ ذیل آیه )ØŒ هر چند بیشتر بیانها بر پایة تدبیر عالَم ارائه شده است . متکلمان نیز این آیه ØŒ همچنانکه آیة ٩١ سورة مؤمنون ØŒ را تقریری از برهان٠تمانع * تلقی کرده اند، اما به تعبیر طباطبائی (ذیل آیه ) Ùˆ برخی دیگر (مثلاً ابن عاشور، ذیل آیه Ø› سبØانی ١٣٧٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٧) جهت اصلی آیه ØŒ استدلال بر ÙˆØدت تدبیر است . در این آیه ØŒ به روش Ø®ÙÙ„Ù ØŒ تباه نشدن (یعنی برجای ماندن Ùˆ به هم پیوستگی عالَم ) نشانة قطعی توØید ربوبی Ùˆ Ù†ÙÛŒ چند خدا شناسانده شده است . در عین Øال ØŒ تعبیر «الاّ اللّه » به جدایی ناپذیری خلق Ùˆ تدبیر اشعار دارد، با این بیان : اگر در آسمانها Ùˆ زمین (عالَم تکوین ) خدایانی جز اللّه (آلهةٌ الاّ اللّه ) بودند، آنها تباه Ù…ÛŒ شدند (مراد از وجود خدایانی در آسمانهاوزمین ØŒ همان اداره Ùˆ تدبیر عالم است رجوع کنید به Ù…Øمودبن عبداللّه آلوسی ØŒ ج ١٨ØŒ ص ٥٩ Ù€٦٠ØŒ ذیل آیه ). Ù…Ùسران وعالمان Ù†ØÙˆ در بارة واژة «الاّ » در این آیه بØØ« کرده Ùˆ غالباً، بر خلا٠Ùَرّاء (ج ٢ØŒ ص ٢٠٠)ØŒ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ اند Ú©Ù‡ این واژه در معنای وصÙÛŒ (نه به صورت ادات استثنا) به کار رÙته Ùˆ مراد از آن این است Ú©Ù‡ اگر خدایانی ØŒ با صÙت «غیراللّه » در عالم بودند Ùرجام کار تباهی بود (علاوه بر منابع تÙسیری رجوع کنید به ابن هشام ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٠Ù€ ٧١). به تعبیر دیگر، همچنانکه زمخشری Ùˆ نظام الاعرج نیشابوری (ذیل آیه ) Ú¯Ùته اند، این آیه هم به Ù†ÙÛŒ چند خدای مدبّر (آلهةٌ) Ùˆ هم به Ù†ÙÛŒ تدبیر عالَم بر دست خدایی Ùاقد وص٠آÙرینندگی (الاّ اللّه ) نظر دارد.
در منابع تÙسیری ØŒ Ùˆ بیش از همه Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ Ùخررازی ØŒ در بارة برهان این آیه Ùˆ یقینی یا اقناعی بودن آن توضیØات بسیار داده شده Ùˆ دلایل Ù…Øال بودن وجود چند خدا ــ Ú©Ù‡ لازمة آن بروز اراده های جدا از هم ØŒ Ú†Ù‡ در Ø¢Ùرینش Ùˆ Ú†Ù‡ در تدبیر Ø¢Ùریدگان ØŒ Ù…ÛŒ باشد ــ بیان گردیده است . به نوشتة Ùخررازی (١٤٢١ØŒ ذیل آیه )ØŒ دقت در این آیه نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ Ù†Ùس موجودیت عالم ØŒ Ùˆ Øتی موجود بودن٠هریک از جواهر Ùˆ اعراض ØŒ دلیلی رسا بر توØید است . در عین Øال ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد هد٠اصلی در این آیه ØŒ توجه دادن به یکدستی Ùˆ یکپارچگی عالم است Ú©Ù‡ نشانة ÙˆØدت تدبیر در آن به اراده Ùˆ Ùرمان Ø¢Ùریننده اش (اللّه ) است Ø› تنها Ø¢Ùرینندة هرچیز است Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ تواند مدبّر آن باشد Ùˆ عالَم تکوین Ú©Ù‡ در Ø¢Ùرینش Ùقط به اللّه انتساب دارد، در تدبیر نیز Ùقط به او نیازمند است . بدیهی است با اثبات نادرستی اعتقاد به چند مدبّر، نادرستی اعتقاد به چند صانع نیز به طریق اَوْلی ' اثبات Ù…ÛŒ شود.
آیة ٤٢ سورة اسراء نیز متضمن استدلال بر توØید ربوبی Ùˆ Ù†ÙÛŒ شرک است . طبق آیه ØŒ لازمة وجود چند خدای مدبّر غلبه جویی این خدایان بر اللّه (تعبیر آیه : Ø°ÛŒ العرش ) است تا سیطره Ùˆ مالکیت او بر Ø¢Ùریدگان را از ÙˆÛŒ بگیرند Ùˆ چون چنین نشده Ùˆ نمی شود، ملزوم (چندخدایی )نیز Ù†ÙÛŒ Ù…ÛŒ گردد (طباطبائی ØŒ ذیل آیه ). شماری از Ù…Ùسران مضمون این آیه را با آیة ٢٢ سورة انبیاء یکی دانسته اند (از جمله رجوع کنید به Ùخررازی ØŒ ١٤٢١ØŒ ذیل اسراء: ٤٢ Ùˆ انبیاء: ٢٢Ø› طوسی ØŒ التبیان Ø› ابن جوزی ØŒ ذیل اسراء: ٤٢)ØŒ Øال آنکه آیه جهتی دیگر (غلبه جویی ) را در نظر دارد. Ú¯Ùتنی است در بارة این آیه ØŒ دیدگاه تÙسیری دیگری نیز هست Ú©Ù‡ طبق آن ØŒ لازمة وجود چند خدا (به معنای Ø´Ùیعان Ùˆ خدایان Ú©ÙˆÚ†Ú© ) آن است Ú©Ù‡ آنها نیز خود به خدای برتر (Ø°ÛŒ العرش ) تقرب جویند؛ در واقع ØŒ اینها خدا یا Ø´Ùیع مقرّÙب نیستند ( رجوع کنید به ماوردی Ø› ابن جوزی Ø› Ùخررازی ØŒ ١٤٢١Ø› مراغی ØŒ ذیل اسراء: ٤٢).
برای توØید ربوبی از منظری دیگر نیز در قرآن اØتجاج شده است : بنی آدم ØŒ همگان ØŒ در پیشگاه خدا (اَشهَدَهم علی انÙسهÙÙ… ) Ùˆ در پاسخ یک استÙهام تقریری (اَلَسْت٠بربّکم ) به ربوبیت او گواهی داده اند (قالوا بَلی ') Ùˆ همین گواهی سنگ بنای زندگی آنان تا ابد Ùˆ نیز رابطه ای Ú©Ù‡ با خالق عالَم دارند، شده است ( رجوع کنید به اعرا٠: ١٧٢Ù€١٧٤). Ù…Ùسران در بارة مدلول آیه از یک جهت اتÙاق نظر دارند Ùˆ آن اینکه قرآن از یک معرÙت٠مستقیم٠همة انسانها به خدای خالق Ùˆ مدبّر سخن Ù…ÛŒ گوید، معرÙتی همراه با اقرار Ùˆ پذیرش (در بارة اینکه آیا آیه Ùقط در مقام بیان معرÙت Ùطری است یا بیانی است رمزی از یک نشئة وجودی Ú©Ù‡ از آن به عالم ذرّ یا اَلَسْت تعبیر شده یا به وجود جمعی٠بنی آدم در Ù…Øضر ربوبی اشاره دارد رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل آیه Ø› سبØانی ØŒ ١٣٧٣ Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٣Ù€٨٢Ø› نیز رجوع کنید به ذرّ، عالم * ).
قرآن در موضوع توØید ربوبی بر یک نکتة دیگر نیز تأکید کرده ØŒ Ú©Ù‡ توØید ربوبیت در عالم تشریع است . همانگونه Ú©Ù‡ تدبیر عالم تکوین به هیج موجودی سپرده نشده ØŒ در عالم انسانی نیز هیچ کس مقام ربوبی ندارد. مخاطب قرآن در این بØØ« ØŒ بویژه اهل کتاب بوده اند Ú©Ù‡ برای اَØبار Ùˆ رÙهبان چنین منزلتی Ù…ÛŒ شناختند Ùˆ به تعبیر قرآن ØŒ آنها را ارباب Ù…ÛŒ شمردند Ú©Ù‡ به استقلال ØŒ ØÙ‚ تشریع دارند ( رجوع کنید به توبه : ٣١Ø› آل عمران : ٦٤). جهت استدلال قرآن در این بØØ« نیز همان جدایی ناپذیری Ø¢Ùرینش از تدبیر است . وضع قانون برای Ùرد یا اجتماع مستلزم آگاهی از همة ابعاد وجودی انسانها Ùˆ مقتضیات عالم انسانی است Ú©Ù‡ این آگاهی انØصار به Ø¢Ùریننده دارد ( رجوع کنید به سبØانی ØŒ ١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٢Ù€٦٣ØŒ ٨١Ø› نیز رجوع کنید به ادامة مقاله ).
تأکید قرآن بر دو مقولة توØید خالقیت Ùˆ ربوبیت Ùˆ Ù†ÙÛŒ هرگونه تأثیرگذاری استقلالی در عالَم (اصطلاØاً: توØید اÙعالی )ØŒ منشأ چند پرسش اساسی شده است ØŒ بدین قرار: آیا در نظام Ø¢Ùرینش Ùˆ ادارة عالَم ØŒ همة پدیده ها Ùˆ کارها مستقیماً به خدا منسوب Ù…ÛŒ شود یا Ùاعلهای غیرمستقل (کارگزار) Ùˆ با واسطه نیز وجود دارند؟ (در قرآن از Ùرشتگان مدبّر امر، Ùرشته ای Ú©Ù‡ ÙˆØÛŒ Ù…ÛŒ کند، Ùرشتگانی Ú©Ù‡ جانها را Ù…ÛŒ ستانند، Ø¢Ùریدن توسط Øضرت عیسی به اذن خدا، Ø´Ùاعت برخی Ø¢Ùریدگان به اذن خدا Ùˆ... سخن به میان آمده است رجوع کنید به نازعات : ٥Ø› شوری : ٥١Ø› نساء: ٩٧Ø› سجده : ١١Ø› مائده : ١١٠Ø› آل عمران : ٤٩Ø› طه : ١٠٩)Ø› اگر Ùاعل همه چیز خداست ØŒ شرور Ú†Ù‡ وضعی دارد، به غیر خدا منسوب است یا به خدا؟ (هریک از دو طر٠قضیه Ù…Øذور دارد)Ø› انسانها در کارهایشان Ú†Ù‡ سهمی از اراده Ùˆ اختیار دارند، به استقلال عمل Ù…ÛŒ کنند یا مسخر اراده Ùˆ تدبیر خدای عالَم اند؟ (در اینجا نیز هر طر٠قضیه با Ù…Øذوری روبروست ).
نوع پاسخ به این پرسشها، Ú†Ù‡ بر پایة مجموعة آیات قرآن Ùˆ Ú†Ù‡ بر پایة Ù…Ùروضات Ùˆ مقبولات عقلی Ùˆ نقلی Ùˆ غیر آن ØŒ موجب بروز آرای مختل٠و اØیاناً متقابل Ùˆ پیدایی Ùرق ومکاتب Ùˆ مذاهب Ùˆ گاه منازعات شدید Ùˆ ناگوار در عالم اسلامی شده است . مجبّره * Ùˆ قدریه * Ùˆ معتزله * Ùˆ اشاعره * در همین سیاق Ø´Ú©Ù„ گرÙتند، هرچند بعداً وجوه Ùارق دیگر Ùˆ تقسیمات درونی یاÙتند Ùˆ بعضاً در برخی آموزه های خود تجدیدنظر کردند.مباØØ«ÛŒ چون تÙویض * ØŒ توسل * ØŒ جبر Ùˆ اختیار * ØŒ شر/ شرور * ØŒ Ø´Ùاعت * ØŒ عدل * ØŒ غلو * ØŒ کسب * نیز، هر یک به Ùراخور موضوع ØŒ ناظر به همان پرسشهایند.
توØید عبادت . انØصار عبادت به خدا، به صورتهای گوناگون در قرآن مورد تأکید قرار گرÙته است . به نظر مجلسی (ج ٣ØŒ ص ٢٠٩) مخاطبان اولیة قرآن در ÙˆØدت خالق Ùˆ ربّ اختلاÙÛŒ نداشتند، اختلا٠اساسی آنان در توØید عبادت (به تعبیر او: توØید اÙله ) بود. مراد از عبادت ØŒ Ú¯Ùتار Ùˆ رÙتار کرنش آمیز٠برخاسته از باور به الوهیت معبود است (راغب اصÙهانی ØŒ ذیل «عبد»؛ سبØانی ØŒ ١٣٧٣Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨٨Ù€ ٣٩٦). شاید به همین سبب ØŒ برخی توØید عبادت را متراد٠توØید الوهیت یا ثمرة آن دانسته اند ( رجوع کنید به ابن تیمیّه ØŒ ١٤٢١ØŒ ج ١ØŒ جزء١ØŒ ص ٥٧ Ù€ ٥٨Ø› نیز رجوع کنید به سبØانی ØŒ ١٣٧٣Ø´ ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٩١Ù€ ٢٩٢). از قرآن ØŒ در این باره چند آموزه استنباط Ù…ÛŒ شود:
نخست اینکه انسانها باید خالق٠مدبّر عالَم را عبادت کنند (ذلکمÙاللّه٠ربّÙÚ©Ù… ÙَاعْبÙدوه Ø› یونس : ٣Ø› Ùˆ در همین مضمون ØŒ Ù†ØÙ„ : ٢٠Ø› Øج : ٧٣Ø› Ùرقان : ٣Ø› Ùاطر: ٤٠Ø› مائده : ٧٢Ø› آل عمران : ٥١Ø› انعام : ١٠٢)ØŒ یعنی انسان نمی تواند با خدای Ø¢Ùرینندة مدبّر نسبتی غیرعبادی داشته باشد (طباطبائی ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢٧٤Ù€٢٧٥).
دوم اینکه عبادت ØŒ همة ساØتهای وجودی آدمیان (از جمله تقنین Ùˆ تشریع Ùˆ اطاعت ) را در بر Ù…ÛŒ گیرد. خداست Ú©Ù‡ برای انسانها شریعت مقرر Ù…ÛŒ کند (مائده : ٤٨Ø› شوری : ١٣) Ùˆ به اطاعت خود Ùˆ شریعتش Ùرا Ù…ÛŒ خواند (یوس٠: ٤٠Ø› آل عمران : ٣٢Ø› نساء: ٥٩) Ùˆ مردم اهل کتاب Ú©Ù‡ «اØبار Ùˆ رÙهبان » را دارای ØÙ‚ قانونگذاری Ùˆ تغییر شریعت الاهی Ù…ÛŒ دانستند Ùˆ این صاØبان٠مقامات دینی نیز از رهگذر باور ناصواب آنان کسب Øرام Ù…ÛŒ کردند، در واقع عبادت خدا را وانهاده بودند Ùˆ از همین دید در قرآن نکوهش شده اند (توبه : ٣١ØŒ٣٤Ø› نیز رجوع کنید به سطور پیشین ØŒ توØید ربوبیت ).
سوم اینکه همة Ø¢Ùریدگان (کلّ٠مَن ÙÛŒ السموات٠و الارضÙØŒ مریم : ٩٣) «عَبْد» خدایند (راغب اصÙهانی این عبادت را عبادت ایجاد نامیده است رجوع کنید به ذیل «عبد») Ùˆ این عبودیت ØŒ Ú©Ù‡ بیانی از مسخّر ارادة خدا بودن است ØŒ در چند جای دیگر با عنوان سجده ØŒ Ú©Ù‡ رساترین نماد عبادت است ØŒ ذکر گردیده است ( رجوع کنید به رعد: ١٥Ø› Ù†ØÙ„ : ٤٩Ø› Øج : ١٨Ø› راغب اصÙهانی ØŒ ذیل «سجد» Ú©Ù‡ این سجده را سجدة تسخیر نامیده است ). بویژه ØŒ Ùرشتگان Ùˆ همة موجوداتی Ú©Ù‡ در بارة آنها باورهای خدایی وجود داشت ØŒ با وص٠«عبادÙالرØمن »، «عبادٌ Ù…Ùکْرَمونَ» (انبیاء: ٢٦) Ùˆ «عبادٌ امثالÙÚ©Ù… » (اعرا٠: ١٩٤) معرÙÛŒ شده اند. تأکید بر وص٠«عبد» برای پیامبران Ú©Ù‡ از علم Ùˆ قدرت الاهی برخوردار بودند Ùˆ Ú†Ù‡ بسا شائبة الوهیت در بارة آنان پیش Ù…ÛŒ آمد (همچنانکه در بارة عیسی علیه السلام چنین شد رجوع کنید به مائده : ٧١Ù€٧٢ØŒ ١١٦)ØŒ از همین جهت درخور توجه است ( رجوع کنید به اسراء: ٣ Ùˆ قمر: ٩ در بارة Ù†ÙˆØ Ø› ص : ١٧ در بارة داوود؛ ص : ٣٠ در بارة سلیمان Ø› ص : ٤١ در بارة ایوب Ø› نساء: ١٧٢ در بارة عیسی Ø› مریم : ٣ در بارة زکریا؛ Ùرقان : ١ Ùˆ اسراء: ١ Ùˆ جاهای دیگر در بارة پیامبر اسلام ).
چهارم اینکه هیچیک از Ø¢Ùریدگان (Ùرشتگان ØŒ جنّیان ØŒ شیطان ØŒ موالید طبیعت ØŒ انبیا Ùˆ انسانهای برگزیده ØŒ Ùرمانروایان٠صاØب اقتدار، سنگهای تراشیده Ùˆ...) هرگز شایان عبادت نیستند (اعرا٠: ١٩٤ØŒ ١٩٧Ø› اسراء: ٦٧Ø› شعراء: ٧٢)ØŒ از آنرو Ú©Ù‡ کار خدایی (خلق یا تدبیر به استقلال ) ندارند Ùˆ Øال آنکه تنها مجوز عبادت ØŒ شأن خدایی داشتن است .
مقابلة قاطع Ùˆ جدّی قرآن با هرگونه رÙتار عبادی در برابر غیرخدا Ùˆ نیز نکوهش ØµØ±ÛŒØ Ø³Ø¬Ø¯Ù‡ بر غیرخدا سبب شده است Ú©Ù‡ Ùقها Øتی سجدة غیرعبادی برکسی را نیز جایز نشمرند (برای نمونه رجوع کنید به شمس الائمه سرخسی ØŒ ج ٢٤ØŒ ص ١٣٠Ø› نجÙÛŒ ØŒ ج ١٠ØŒ ص ١٢٤Ù€١٢٧Ø› خوئی ØŒ١٤١٨ØŒ ص ٤٧٥Ø› بروجردی ،ج ٤ØŒ ص ٢٥٧Ù€ ٢٥٩)ØŒ چرا Ú©Ù‡ در این عمل ØŒ دست Ú©Ù… از دید ناظر بیرونی ØŒ شائبة عبودیت وجود دارد ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ذیل بقره : ٣٤Ø› سبØانی ØŒ ١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٧Ù€ ٩٨). برخی رÙتارهای تکریم آمیز در ØÙ‚ اولیای دین نیز Ú©Ù‡ ممکن است ظاهر عبادی داشته باشد از این منظر Ù…ØÙ„ توجه Ùˆ انتقاد بوده است ( رجوع کنید به طباطبائی یزدی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٨٩). در عین Øال ØŒ مخالÙت مبالغه آمیز ابن تیمیّه * (Ùˆ پیش از او Øسن بن علی بربهاری * ) Ùˆ اَتباع او ( رجوع کنید به سلÙیه * Ø› وهابیت * Ø› ابن قیّم جوزیّه * ØŒ Ù…Øمدبن عبدالوهاب * ) با بسیاری از رÙتارهای دینی در جوامع اسلامی ــ Ú†Ù‡ رÙتارهای مستند به داده های دینی Ùˆ مذهبی Ùˆ Ú†Ù‡ رÙتارهای Ùرهنگی Ùˆ بومی٠سازگار با آموزه های دینی ــ Ùˆ تخریب قبور Ùˆ مزارات امامان Ùˆ اولیا Ùˆ کشتار زائران عتبات عراق در ١٢١٦ Ùˆ ١٣٤٤ ( رجوع کنید به Ùقیهی ØŒ ص ٣١٣Ù€ ٣١٥ØŒ ٤٠٥Ù€ ٤٠٩) Ùˆ سختگیریهای دیگر، به استناد آموزة توØید عبادت ØŒ با انتقاد ØµØ±ÛŒØ Ø¹Ù„Ù…Ø§ÛŒ مذاهب اسلامی روبرو شد Ùˆ بیانی تنگ نظرانه Ùˆ ناصواب از «توØید عبادت » معرÙÛŒ گردید (علاوه بر مدخلهای مذکور رجوع کنید به تبرک * Ø› دعا * Ø› زیارت * Ø› عبادت * ).
معنای ÙˆØدت . موضوع دیگری Ú©Ù‡ در بØØ« توØید در قرآن Ù…ØÙ„ توجه قرار گرÙته ØŒ معنای ÙˆØدت است . قرآن در اشاره به دیدگاه نصارا دربارة عیسی علیه السلام Ùˆ دیدگاه کسانی Ú©Ù‡ Ùرشتگان را دختران خدا Ù…ÛŒ خواندند، پیوسته بر Ùرزند نداشتن خدا تأکید کرده ( رجوع کنید به نساء:١٧١Ø› انعام : ١٠١Ø› مریم : ٣٥Ø› مؤمنون : ٩١Ø› زخر٠: ٨١) Ùˆ این نسبت را چنان ناروا Ùˆ زشت دانسته (لَقَدْ جÙئتÙÙ… شیئاً اÙدّاً) Ú©Ù‡ Ú¯Ùته نزدیک است براثر آن آسمانهااز هم بشکاÙند (مریم :٨٩ Ù€ ٩٠). Ù…Ùسران (برای نمونه رجوع کنید به طوسی ØŒ التبیان Ø› Ù…Øمودبن عبداللّه آلوسی Ø› طباطبائی ØŒ ذیل سورة اخلاص ) در تبیین این تعبیرات قرآنی آنها را ناظر به بساطت ذات دانسته اند، از آنرو Ú©Ù‡ زادن Ùˆ زاده شدن ØŒ با هر تÙسیری (از جمله : صدور، تمثیل آن به رابطة پرتو نورانی با مبدأش )ØŒ مستلزم جزء داشتن است Ùˆ «مولود»، بالضروره باید Øاوی بهری از «والد» باشد Ùˆ این ØŒ یعنی Ù†ÙÛŒ بساطت ذات .
از برخی تعبیرات قرآن (مثلاً ص :٥ Ù€٦Ø› Ù†ØÙ„ : ٥١Ø› انعام : ٩١Ø› عنکبوت : ٤٦) دانسته Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ تلقی عمومی Ùˆ اولیة مخاطبان از ÙˆØدت خدا، ÙˆØدت عددی (به معنای یکی در برابر چند تا) بوده است . اساساً Ù†ÙÛŒ اعتقاد به چند خدا (آلهه ) Ú©Ù‡ از آموزه های Ù…Øوری قرآن در این باب است ØŒ در بدو امر، ذهن مخاطبان را به «یک خدا» جهت Ù…ÛŒ دهد، اما Ù†Øوة بیان قرآن ØŒ در جاهای متعدد، این جهت ذهنی را Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ است Ùˆ Øکایت از آن دارد Ú©Ù‡ مراد از خدای واØد، نه واØد عددی بلکه ذات نامتناهی Ùˆ بسیط Ùˆ تجزّی ناپذیر Ùˆ بی مانند است Ùˆ Øتی Ùرض شریک برای او عقلاً Ù…Øال است . این آموزه به چندگونه بیان شده Ùˆ غیر از آیاتی Ú©Ù‡ مانندْ داشتن Ùˆ هرگونه وصÙ٠موهم Ù…Øدودیت را از ساØَت ربوبی به دور Ù…ÛŒ داند ( رجوع کنید به تشبیه Ùˆ تنزیه * )ØŒ ذکر وص٠«قهّار» همراه با «واØد» (یوس٠: ٣٩Ø› رعد: ١٦)ØŒ «مØیط » (Ùصلت : ٥٤Ø› بروج : ٢٠) Ùˆ «علی کلّ شیئی٠شهیدٌ» (Øج : ١٧Ø› سبأ: ٤٧) برای خدا، ناÙÛŒ معنای عددی٠یکی در برابر چند تاست ØŒ چرا Ú©Ù‡ ÙˆØدت عددی (Ùرد در برابر اÙراد، نوع در میان انواع ØŒ جنس در کنار سایر اجناس ) با مقهوریت Ùˆ عدم اØاطه همراه است ( رجوع کنید به طباطبائی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٨٨ Ù€٩١). به طور Ú©Ù„ÛŒ Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت سیاق آیات قرآن در وص٠ØÙ‚ متعال به گونه ای است Ú©Ù‡ هم کمال Ù…Øض را اÙاده Ù…ÛŒ کند هم تصور ÙˆØدت عددی را بر طر٠می سازد.
دراین میان آیات ناظربه آموزة مسیØی٠Ùرزندخدابودن عیسی Ùˆ Ù†ÙÛŒ آن Ùˆ نکوهش معتقدان به این آموزه ØŒ Øائزاهمیت است . تعبیرات ØµØ±ÛŒØ Ùˆ قاطع قرآن نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ توØید در تعلیم قرآنی هیچگونه تÙسیر Ùˆ تأویلی را Ú©Ù‡ با بساطت ذات در تعارض باشد بر نمی تابد Ùˆ Øال آنکه لازمة نسبت «پدر Ù€ Ùرزندی » تجزّی ذات است ØŒ همچنانکه اعتقاد به سه اقنوم ØŒ با هر تÙسیری ØŒ قطعاً به کثرت یا تجزّی Ù…ÛŒ انجامد ( رجوع کنید به تثلیث * ). دور نمی نماید Ú©Ù‡ در آیة Ù‡Ùتم سورة مجادله (Ù…'ایکون٠مÙنْ نَجْوی ' ثلثة٠الاّ Ùˆ Ù‡ÙÙˆÙŽ رابعÙÙ‡ÙÙ… ...)ØŒ Ú©Ù‡ موضوع آن اØاطة علمی خدا بر همه چیز است ØŒ تعبیر «الاّ ÙˆÙŽ Ù‡ÙÙˆÙŽ را'بÙعÙهم »برای دور کردن اذهان از تلقی «یکی چون دیگران » (ÙˆØدت عددی ) Ùˆ تأکیدبر بساطت ذات بوده باشد (در Øدیثی از امام صادق علیه السلام به همین نکته در آیه توجه داده شده است رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ١٣١Ù€١٣٢Ø› نیز رجوع کنید به قاضی سعید قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦).
صریØترین بیان قرآن در این باب ØŒ سورة اخلاص است . در این سوره ــ Ú©Ù‡ بنا بر اØادیث Ùˆ روایات٠مÙسران ( رجوع کنید به طبری Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی Ø› ابن جوزی Ø› طباطبائی ØŒ ذیل سوره Ø› ابن بابویه ØŒ ص ٩٠Ù€٩٤) موضوعش «نسبت رب » است ــ علاوه بر Ù†ÙÛŒ Ùرزند Ùˆ همتا برای خدا Ùˆ زاده نبودن خدا، واژة اØد (دو بار) Ùˆ «صمد» به عنوان وص٠خدا به کار رÙته است . Ù…Ùسران Ùˆ لغت نویسان در بارة این دو واژه بتÙصیل سخن Ú¯Ùته Ùˆ بویژه با توجه به معنای صمد، آن را ناظر به Ø§ØµÙ„Ø§Ø ØªÙ„Ù‚ÛŒ ÙˆØدت عددی Ùˆ مشعر به بساطت ذات دانسته اند (برای نمونه رجوع کنید به Ùضل بن Øسن طبرسی ØŒ ذیل سورة اخلاص Ø› طباطبائی ØŒ ج ٦ØŒ ص ٨٩Ø› نیز رجوع کنید به الصمد * Ø› اخلاص * ØŒ سوره Ø› واØد * ).
٣) در Øدیث . مضامین مرتبط با توØید در اØادیث ØŒ بویژه اØادیث امامان اهل بیت پیامبر علیهم السلام ØŒ ادبیات گسترده Ùˆ پرباری Ùراهم آورده است . در این میان خطبه های توØیدی امیر مؤمنان علیه السلام شهرت بسیار دارد. شماری از این اØادیث ØŒ در تÙسیر Ùˆ تبیین آیات توØیدی قرآن است ØŒ شماری از آنها نکاتی از آموزة توØید را ارائه Ù…ÛŒ کند، Ùˆ در برخی از آنها برهانهای یکتایی خدا Ùˆ مراد از این یکتایی بیان شده است . Ù†ÙÛŒ آموزه های غیرتوØیدی Ùˆ رÙتارهای غیر موØدانه Ùˆ شرک آلود نیز موضوع٠شماری از اØادیث است . جایگاه باور به توØید در دین نیز در تعدادی از اØادیث Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است . بر پایة این اØادیث ØŒ چند تن از Ù…Øدّثان آثاری را در موضوع توØید، با همین نام یا نامی مشابه ØŒ Ùراهم آورده اند ( رجوع کنید به التوØید * ).
در بØØ« جایگاه توØید در اسلام ØŒ اØادیث Ùراوانی ذیل عنوان «ثواب الموØدین » روایت شده است . بنابراین اØادیث ØŒ باور به توØیدبی آمیختگی به شرک واز سر اخلاص ،ارزشمندترین عبادت قلبی (جوانØÛŒ ) است ØŒ پاداش آن بهشت است Ùˆ اهل توØید از عذاب به دورند؛ Ù…Øبوبترین عبارت نزد خدا «لااله الاّ اللّه » است Ùˆ به بیان امام رضا علیه السلام ØŒ در Øدیث مشهور سلسلة الذهب * ØŒ این عبارت ØŒ اگر با شروطش ادا شود، «ØÙصن اَمن٠خدا» است (برای تÙصیل بیشتر رجوع کنید به تهلیل * ). اساساً سنگ بنای دین ØŒ معرÙت خدا، یعنی یکی دانستن اوست Ùˆ این ØŒ نخستین عبادت خدا نیز هست (ابن بابویه ØŒ ص ٣٤Ù€ ٣٥ØŒ ٥٧). بنا بر یک Øدیث ØŒ اعتقاد به توØید به تنهایی نیمی از دین به شمار Ù…ÛŒ رود ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٦٨).
معنای ÙˆØدت . سخنان امیرمؤمنان Ùˆ دیگر امامان ØŒ بیش از هر چیز ناظر به تبیین Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…Ø±Ø§Ø¯ از ÙˆØدت است . Ù†ÙÛŒ ÙˆØدت عددی Ùˆ اعتباری Ùˆ تÙسیر ÙˆØدت به بساطت ذات Ùˆ بی مانند بودن از یکسو Ùˆ نیز تأکید بر Ùراتر بودن ÙˆØدت ØÙ‚ متعال از Ùهم عقلانی از سوی دیگر، با تعبیرات گوناگون بیان شده است . در جنگ جمل ØŒ مردی اعرابی (بادیه نشین )ØŒ در بارة مراد از واØد بودن خدا از امام علی سؤال کرد Ú©Ù‡ اعتراض جمع را برانگیخت از آنرو Ú©Ù‡ مقام اقتضای این پرسش را نداشت ØŒ اما امام واکنش آنان را نپسندید Ùˆ با ØªØµØ±ÛŒØ Ø¨Ø± اینکه همین مسئله اساس اقدامات ایشان بوده ØŒ به ÙˆÛŒ پاسخ داد. پاسخ امام این بود Ú©Ù‡ یکی بودن به چهارگونه قابل ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ø³Øª ØŒ دو گونة آن را نمی توان برای خدا به کار برد Ùˆ کاربرد دو گونة دیگر درست است . دو گونة نخست عبارت است از واØد عددی به معنای یکی در برابر دو تا Ùˆ بیشتر، واØد نوعی به معنای گونه ای از یک جنس (یا صنÙÛŒ از یک گونه ). دوگونة دیگر عبارت است از واØد به معنای بی مانند Ùˆ بی شریک ØŒ واØد به معنای Øقیقتی بسیط Ú©Ù‡ نه در تØقق خارجی Ùˆ نه در عقل Ùˆ وهم تجزیه پذیر نیست . امام قسم اخیر را با عنوان «اØدیّÙالمعنی » بیان کرد Ùˆ اÙزود: کذلک اللّه٠ربّنا. همچنانکه آیة ٧٣ سورة مائده را، Ú©Ù‡ موضوع آن رد تثلیث نصاراست ØŒ شاهدی بر Ù†ÙÛŒ ÙˆØدت عددی خدا معرÙÛŒ کرد (همان ØŒ ص ٨٣ Ù€٨٤Ø› قاضی سعید قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥Ù€١٦).
نکتة در خور توجه در این بیان ØŒ معنای سوم (Ù†ÙÛŒ شریک Ùˆ شبیه ) است Ú©Ù‡ نمی توان آن را گونه ای در برابر گونه های دیگر دانست . به نظر Ù…ÛŒ رسد این معنا برای رÙع یک ابهام بیان شده است Ùˆ آن اینکه آموزة توØیدی قرآن ØŒ اگرچه معمولاً در قالب «یک خدا در برابر چند خدا» ارائه شده ØŒ اما این قالب ناظر به Ù†ÙÛŒ شریک Ùˆ شبیه است Ùˆ Ùقط جهت سلبی ÙˆØدت (= Ù†ÙÛŒ کثرت ) در آن Ù„Øاظ شده است . تعبیر «واØدٌ لامÙنْ عددÙ» در Øدیثی از امام علی علیه السلام ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٧٠) Ùˆ «اَØدٌ لابتأویل٠عددÙ» در بیان امام رضا علیه السلام ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٧) ØªØµØ±ÛŒØ Ø¯ÛŒÚ¯Ø±ÛŒ است بر Ù†ÙÛŒ هرگونه تلقی عددی از یکتایی خدا. Øدیث امام باقر علیه السلام نیز ÙˆØدت عددی را به گونه ای دیگر Ù†ÙÛŒ Ù…ÛŒ کند: «خدا واØد است ØŒ یعنی کمترین سنخیتی با Ø¢Ùریدگان نداشته (متباین ) Ùˆ از چیزی برنیامده Ùˆ با چیزی نپیوسته است Ø› ازینرو، Ú¯Ùته اند عدد از واØد نشئت Ù…ÛŒ گیرد ولی واØد را نمی توان عدد خواند» ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٩٠). این سخن بصراØت بیان Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ واØد Øقیقی از هر گونه تعدد به دور است ØŒ چرا Ú©Ù‡ واØد Ùˆ عدد دو امر متقابل اند ( رجوع کنید به مجلسی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٢٦).
Ù†ÙÛŒ ÙˆØدت اعتباری به معنای یک چیز٠Ùراهم آمده از چند جزء، با یک مقایسه صورت گرÙته است . امام رضا در پاسخ به این پرسش Ú©Ù‡ چرا واژة واØد هم برای انسان Ùˆ هم برای خدا به کار Ù…ÛŒ رود، ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ اند Ú©Ù‡ این کاربرد مشترک ØŒ صرÙاً در Ù„Ùظ است Ùˆ جهت کاربرد آن برای انسان غیر از جهت کاربرد آن برای ØÙ‚ متعال است Ø› انسان از اعضا Ùˆ رنگها Ùˆ اجزای گوناگون (گوشت ØŒ استخوان ØŒ خون ØŒ رگ ØŒ عصب ØŒ پوست ØŒ مو) Ùراهم آمده Ùˆ یک مجموعه (جثه )ØŒ Ø´Ú©Ù„ گرÙته است . این بیان در ØÙ‚ همة Ø¢Ùریدگان نیز صادق است Ùˆ بنابراین یکی خواندن چنین مجموعه ای (واØدٌ بالاجتماع ) صرÙاً اسمی (قراردادی ØŒ اعتباری ) Ùˆ مراد از آن Ù†ÙÛŒ دو Ùˆ چندتاست (مثلاً یک انسان در برابر دو یا چند انسان ). اما در بارة ØÙ‚ متعال وضع به گونه ای دیگر است Ø› خدا ذاتاً یکی است (واØدٌÙÛŒ المعنی ) Ùˆ از این منظر جز خدا هیچ چیز «واØد» نیست ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٦٢ØŒ ١٨٥Ø› اØمدبن علی طبرسی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٩Ø› مجلسی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦). در واقع ØŒ ÙˆØدت اعتباری در برابر ÙˆØدت ذاتی قرار Ù…ÛŒ گیرد Ùˆ تعبیراتی چون «اØدیّ٠المعنی »، «اØدیّÙالذات »، «واØدٌ ÙÛŒ ذاته » Ùˆ «ذاتÙÙ‡ Øقیقةٌ»، به این نکته اشاره دارد ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٣٦ØŒ ١٣١ØŒ ١٤٤ØŒ ١٦٩). Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ مراد از «معنا» در این اØادیث ØŒ با توجه به سیاق Ùˆ مضمون ØŒ ذات Ùˆ Øقیقت٠یک چیز است (نیز رجوع کنید به ولÙسون ØŒ ص ١١٥). این تعبیرات Ùˆ نیز مقایسة مذکور در Øدیث امام رضا، آشکارا بر بساطت ذات Ùˆ بدور بودن آن از اجزا دلالت دارد. بعلاوه ØŒ در برخی اØادیث بر تجزیه ناپذیری خدا (مثلاً: لَمْ یتبعَّضْ بÙتَجزئة٠العددÙ) تأکید شده است ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٤٧ØŒ ٧٣ØŒ ٨٠).
ØªÙˆØ¶ÛŒØ Øدیثی٠واژة صمد در آیة سوم سورة اخلاص نیز غالباً ناظر به همین مضمون است . مثلاً، صمد چیزی است Ú©Ù‡ درون ندارد ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٩٣). به نظر مجلسی (ج ٣ØŒ ص ٢٢٧)ØŒ این تعبیر، اØتمالاً بیانی از بساطت ذات (اØدیّ المعنی ) است . بنا بر یک روایت ØŒ از امام Øسین علیه السلام تÙسیر واژة صمد خواسته شد، پاسخ امام این بود Ú©Ù‡ آیة سپسین در همین سورة اخلاص ØŒ در واقع تÙسیر صمد است . در این آیه Ú¯Ùته شده Ú©Ù‡ خدا نه کسی را زاده Ùˆ نه زاده شده است Ú©Ù‡ موضوع آن تنها Ù†ÙÛŒ نسبت پدری Ù€ Ùرزندی نیست ØŒ بلکه مراد از آن Ù†ÙÛŒ هر امر عارضی (بَدا'وا'ت Ø› مثلاً اندوه ØŒ شادی ØŒ خواب ) Ùˆ دگرگونی Ùˆ کاستی از ساØت ربوبی است Ùˆ اینکه خدا نه از چیزی پدیدآمده (لا Ù…ÙÙ† Ø´ÛŒ Ø¡Ù) Ùˆ نه در چیزی Ùˆ نه بر روی چیزی است ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٩١Ø› نیز رجوع کنید به صمد * ).
تÙسیر توØید به بساطت ذات ØŒ در قالب Ù†ÙÛŒ صÙات از ذات ØÙ‚ نیز ارائه شده است . در خطبه ای از امام علی آمده Ú©Ù‡ ذات خدا پذیرای صÙات نیست ( رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٣٩Ø› ابن بابویه ØŒ ص ٥٦). در دو Øدیث از امام رضا نیز، با اندکی تÙاوت در تعبیر، مبرا بودن خدا از صÙات Ùˆ لزوم اعتقاد به آن ØŒ همراه با استدلال بیان شده است ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٣٤Ù€ ٣٥ØŒ ٥٧Ø› نیز رجوع کنید به کلینی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٠ØŒ Øدیثی از امام کاظم علیه السلام ). در یکی از این دو Øدیث آمده Ú©Ù‡ اساس توØید Ù†ÙÛŒ صÙات است Ùˆ در دیگری توجه داده شده Ú©Ù‡ کمال باور توØیدی Ù†ÙÛŒ صÙات است ØŒ بدین معنا Ú©Ù‡ آموزة توØید امری ذومراتب Ùˆ مرتبة نخستین آن اقرار Ùˆ مرتبة کمالی آن Ù†ÙÛŒ صÙات است . همین نکته با تÙصیل بیشتر، در خطبه ای از امیرمؤمنان در نهج البلاغة دیده Ù…ÛŒ شود: سنگ بنا Ùˆ گام اول در دین ØŒ معرÙت خداست Ùˆ کمال این معرÙت ØŒ باور داشت٠اوست . این باور با یکی دانستن (توØید) خداوند به کمال Ù…ÛŒ رسد. توØید نیز در پرتو اخلاص کامل Ù…ÛŒ شود Ùˆ لازمة اخلاص کامل ØŒ Ù†ÙÛŒ صÙات از ذات باری است ( نهج البلاغة ØŒ خطبة ١ØŒ ص ٣٩Ø› نیز رجوع کنید به جزایری ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٦Ù€٩٧). بنا بر این بیان ــ Ú©Ù‡ شاید بتوان آن را گزارش Ùرآیند تØقق Ùˆ رشد معرÙت اللّه در انسانها، Ùˆ به تعبیر ابن میثم (ج ١ØŒ ص ١١٩) مراتب معرÙت اللّه ØŒ خواند ــ کمال باور توØیدی ØŒ در اخلاص Ùˆ سپس Ù†ÙÛŒ صÙات از خداست . ابن ابی الØدید (ج ١ØŒ ص ٧٤Ù€ ٧٥)ØŒ مراد از اخلاص را در اینجا بدور دانستن خدا از هرگونه عوارض Ùˆ تغییرات Ùˆ از همه مهمتر مبرا بودن ذات باری از صÙات ØŒ Ùˆ دو عبارت را ناظر به یک مقصود دانسته است (قس ابن میثم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٢ Ú©Ù‡ آن را توØید عملی ØŒ یعنی زهد Øقیقی ØŒ تÙسیر کرده است ).
ØªØµØ±ÛŒØ Ùˆ تأکید بر Ù†ÙÛŒ صÙات ØŒ به عنوان کاملترین مرتبة توØید، با توجه به ÙˆÙور گزاره های ایجابی٠Øاکی از اوصا٠کمالی ØÙ‚ متعال در قرآن ØŒ قطعاً برای Ù†ÙÛŒ علم Ùˆ قدرت Ùˆ Øیات Ùˆ غیره نیست ØŒ بلکه امامان اهل بیت در مقام زدودن یک ابهام Ùˆ دور کردن مردم از گرایشهای تشبیهی ØŒ Ùˆ اØتمالاً نقد Ùˆ Ù†ÙÛŒ نظریة تثلیث Ùˆ آرای متأثر از آن در عالم اسلام ØŒ بوده اند (در بارة کاربرد واژة «صÙت » برای خدا در نخستین دهه های اسلامی بر اثر آشنایی با آموزه های مسیØÛŒ Ùˆ نیز مباØثات مواÙقان Ùˆ مخالÙان رجوع کنید به ولÙسون ØŒ ص ١١٢Ù€١٣٢). قاعده Ùˆ تلقی Ú©Ù„ÛŒ Ùˆ عمومی در باب صÙت Ùˆ موصو٠، ترکیب Ùˆ عÙروض است Ùˆ این با یکتایی Øقیقی خدا سازگار نیست . پیدایی نظریة قدمای ثمانیه * ØŒ Ú©Ù‡ شماری از متکلمان به آن رو آوردند، در واقع رهیاÙتی برای بÙرونشÙد از این ناسازگاری بود، با این بیان Ú©Ù‡ Øقایقی (علم ØŒ قدرت ØŒ Øیات Ùˆ...) از قدیم با خدا بوده است . مثلاً، Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند خدا به مدد «علم ازلی » عالم است (عالماً بعلمÙ) Ùˆ به مدد «قدرت ازلی » قادر است (قادراً بقدرةÙ). در واقع ØŒ با پذیرش این اصل Ú©Ù‡ صÙات ØŒ اموری جدا از موصو٠اند Ùˆ با تأکید بر این اصل Ú©Ù‡ خدا از عوارض Ùˆ دگرگونیها بدور است Ùˆ چیزی بر او اÙزوده یا از او کاسته نمی شود، راهی جز اعتقاد به Øقایق قدیم٠همراه خدا نمی مانَد، اما این دیدگاه خود مستلزم اعتقاد به «آلهه » است Ú©Ù‡ تعارضی بنیادی با آموزة توØید دارد ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ١٤٠ØŒ ١٤٤Ø› مجلسی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٦٢). در برابر این رهیاÙت ØŒ در اØادیث امامان Ù†ÙÛŒ صÙات Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ تا هم تلقی عÙروض Ùˆ ترکیب را ــ Ú©Ù‡ از تشبیه خالق به مخلوق نشئت Ù…ÛŒ گیرد ــ از اذهان بزداید Ùˆ هم تلقی Øقایق ازلی٠همراه با خدا را، زیرا نسبت «صÙت Ù€ موصو٠» Øاکی از ترکیب Ùˆ اقتران Ùˆ لازمة آن مخلوق Ùˆ Øادث بودن است Ú©Ù‡ دیگر ازلی نیست . در Øدیث امام رضا علیه السلام توجه داده شده Ú©Ù‡ اگر Ú†Ù‡ تشبیه با توØید سازگاری ندارد، اما اثبات صÙات (به معنای Øقایق ازلی ) نیز راه برونشد از Ù…Øذور تشبیه نیست ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٤٠). در عین Øال ØŒ برای پیشگیری از بروز شبهة ابطال Ùˆ تعطیل ØŒ در گزاره هایی ایجابی چون «العلمÙذاته »، «السمعÙذاته »، «القدرة٠ذاتÙÙ‡ »، «ذاتٌ علاّ مةٌ سمیعةٌ بصیرةٌ» Ùˆ «بصیرٌ بغیر آلةÙ» ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ١٣٥ØŒ ١٣٩ØŒ ١٤٤)ØŒ بر صÙات کمالی خدا تأکید شده است .
امامان اهل بیت در تبیین جوانب گوناگون آموزة توØید، پیوسته این اصل را یادآوری Ù…ÛŒ کردند Ú©Ù‡ باید از تشبیه به دور ماند Ùˆ به ابطال Ùˆ تعطیل Ùرو Ù†ÛŒÙتاد (برای نمونه رجوع کنید به عرض عقاید عبدالعظیم Øسنی بر امام هادی علیه السلام Ùˆ تأیید آن ØŒ در ابن بابویه ØŒ ص ٨١). از این اصل گاه با عنوان «اثباتٌ بلاتشبیهÙ» تعبیر کرده اند ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ١٠١ØŒ١٠٧). بر اساس همین رویکرد است Ú©Ù‡ ادعای شناخت ذات٠(اکتناهÙ) خدا، نشانة دور بودن از توØید ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٥) Ùˆ اØتراز از هر گونه کوشش عقلی برای درک خدا ( توهّم Ø› در بارة اینکه مراد از وهم در اØادیث ØŒ عقل یا معنایی مشتمل بر عقل است رجوع کنید به جزایری ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٦Ø› مجلسی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٠ØŒ ج ٦٥ØŒ ص ٢٧٩Ø› قس ابن میثم ØŒ ج ٥ØŒ ص ٤٦٤Ù€ ٤٦٥) نشانة توØید ( رجوع کنید به نهج البلاغة ØŒ Øکمت ٤٧٠) معرÙÛŒ شده Ùˆ جدایی Ù…Øض خالق از مخلوق در هر وصÙÛŒ (مثلاً: بَیْنونَة صÙÙØ©ÙØ› Ú©ÙنْهÙه٠تÙریقٌ بینَه Ùˆ بینَ خلقه٠رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٣٦) بارها Ùˆ با تعبیرات گوناگون مورد تأکید قرار گرÙته است . Øتی در یک Øدیث به جنبة تنزیهی توØید توجه اکید شده است ØŒ با این عبارت Ú©Ù‡ توØید یعنی هرچه را بر خود (Ø¢Ùریده ) روا Ù…ÛŒ داری بر خدا روا مداری ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٩٦Ø› نیز رجوع کنید به صÙات خدا * ).
Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ چند Øدیث نیز در بیان معنای «واØد» روایت شده ( رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٨٢ Ù€٨٣) Ú©Ù‡ مراد آنها معرÙÛŒ مصداق Øقیقی «واØد» است (قاضی سعید قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢Ù€ ٧). دیگر اینکه Ù…Øمدبن علی بن بابویه (ص ٨٤ Ù€ ٨٨) در Ø´Ø±Ø Ù…Ø¹Ù†Ø§ÛŒ واØد به روش متکلمان روی آورده ( رجوع کنید به بخش ٤) Ùˆ با استناد به نظر کسی Ú©Ù‡ او را لغت شناس (اØتمالاً ابواØمد عسکری ØŒ لغت شناس نامی قرن چهارم ØŒ متوÙÛŒ ٣٨٢ØŒ Ùˆ استاد مشایخ آن روزگار، از جمله ابن بابویه رجوع کنید به خوئی ØŒ ١٤٠٣ØŒ ج ٤ØŒ ٣٧٦) معرÙÛŒ کرده ØŒ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ Ú©Ù‡ اطلاق اسم «واØد» بر خدا به معنای ÙˆØدت همة صÙات کمالی و، بی مانندی اوست ØŒ توØید الاهی چیزی جز توØید همة صÙات کمالی نیست Ùˆ بنابراین کسی Ú©Ù‡ به خدای واØد معتقد است ولی Ø¢Ùریدگان را در برخی صÙات یا همة آنها با او شریک Ùˆ شبیه Ù…ÛŒ داند، موØد نیست (نیز رجوع کنید به قاضی سعید قمی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٧Ù€٣٢).
دلایل توØید. برهان آوردن برای یکتایی خدا، بویژه در اØتجاج با منکران ØŒ در اØادیث نیز دیده Ù…ÛŒ شود. در این اØادیث بیش از هر چیز به توØید ربوبی توجه Ùˆ از انتظام خلق Ùˆ اتصال تدبیر Ùˆ هماهنگی امور، ÙˆØدت مدبّر استنتاج شده است (برای نمونه رجوع کنید به ابن بابویه ØŒ ص ٢٤٤ØŒ ٢٥٠). آیة ٢٢ سورة انبیاء نیز در همین سیاق Ù…ØÙ„ استشهاد قرار گرÙته است ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢٥٠). در سÙارش طولانی امیرمؤمنان به Ùرزندش (امام مجتبی یا Ù…Øمدبن ØÙ†Ùیه رجوع کنید به ابن طاووس ØŒ ص ١٥٨Ù€١٥٩ Ùˆ به نقل از آن مجلسی ØŒ ج ٧٤ØŒ ص ١٩٦Ù€١٩٧) نیز از جهتی دیگر، Ùˆ نزدیک به همین دلیل ØŒ بر یکتایی خدا استدلال شده است : لازمة وجود همتا برای پروردگار بروز نشانه های قدرت Ùˆ سیطرة آن همتا Ùˆ مشاهدة کارهای او، Ùˆ از همه مهمتر آمدن پیامبرانی از جانب اوست ØŒ در Øالی Ú©Ù‡ هیچ چیزی در عالم وجود ندارد Ú©Ù‡ بیرون از انتساب به خدای واØد باشد تا نشانة خدای دیگر تلقی شود (ابن شعبه ØŒ ص ٥٥Ø› نهج البلاغة ØŒ نامة ٣١ØŒ ص ٣٩٦).
در این میان از هشام بن ØÚ©Ù… ØŒ متکلم بزرگ شیعی Ùˆ از صØابیان امام صادق Ùˆ امام کاظم علیهماالسلام ØŒ گزارشی موجود است Ú©Ù‡ طبق آن ØŒ امام صادق در مواجهه با کسی Ú©Ù‡ دلیل نادرستی٠اعتقاد به بیش از یک صانع (ظاهراً مدبّر) را پرسیده بود، بر ÙˆØدت مدبّر اقامة برهان کردند. این برهان ــ Ú©Ù‡ کلینی آن را در باب «Øدوث العالم » (ج ١ØŒ ص ٨٠Ù€٨١) Ùˆ ابن بابویه در «باب الرّد علی الثنویّة Ùˆ الزنادقة » (ص ٢٤٣Ù€ ٢٤٤) آورده ــ با توجه به کاربرد وص٠«زندیق » برای مناظره کننده ØŒ ظاهراً در نقد اعتقادات مجوس Ùˆ مانویان ØŒ Ú©Ù‡ به دو مدبّر معتقد بودند، Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است ولی به دلیل اØتوا بر چندین نکته ØŒ Ù…ØÙ„ توجه شارØان Øدیث قرار گرÙته است .
Øدیث در بØØ« خداشناسی متضمن سه موضوع است (صدرالدین شیرازی ØŒ قسم ١ØŒ ص ٣٤) Ú©Ù‡ موضوع توØید در آن ØŒ در سه Ùقره بیان شده است : Ùقرة اول در نقد Ùرض دو مدبّر است ØŒ با این بیان Ú©Ù‡ دو خدای مدبّر، Ú©Ù‡ طبعاً باید قدیم Ùˆ ازلی باشند، یا هر دو توانایند یا هر دو ناتوان اند یا یکی از آن دو توانا Ùˆ دیگری ناتوان است ØŒ اگر هر دو توانا باشند، چرا یکی از آن دو دیگری را کنار نمی زند Ùˆ خود به تدبیر عالم نمی پردازد؟ Ùˆ اگر یکی توانا Ùˆ دیگری ناتوان است لازمة آن پذیرش یک خدا (خدای توانا)ست زیرا ناتوانی با خدایی جمع نمی شود. در Ùقرة دوم ØŒ یکدستی عالَم (ائتلا٠امر) دلیل بر یگانگی مدبّر دانسته شده است . در Ùقرة سوم امام بیان کرده است Ú©Ù‡ لازمة هر دو تا بودنی ØŒ وجود یک عامل جداکنندة آن دو از یکدیگر است (به تعبیر Øدیث : «ÙÙرْجَه »). از طرÙÛŒ این عامل جداکننده ØŒ غیر از آن دو Ùˆ با آن دو است Ú©Ù‡ لازمة آن اعتقاد به سه Øقیقت خواهد بود. با همین بیان ØŒ لزوم پنج Øقیقت قدیم اثبات Ù…ÛŒ شود Ùˆ سر از بی نهایت در Ù…ÛŒ آورد.
میرداماد (متوÙÛŒ ١٠٤١) در Ø´Ø±Ø Ø®ÙˆØ¯ بر کاÙÛŒ (ص ١٨٤Ù€ ١٨٨)ØŒ هریک از سه Ùقرة Øدیث را ناظر به یک برهان دانسته است : برهان اول اینکه اقتضا Ùˆ شرط وجوب ذاتی توانایی مطلق است ØŒ Øال با Ùرض وجود دو واجب بالذات (به تعبیر Øدیث : دو خدای قوی ) استناد هر موجودی به هریک از این دو ممکن خواهد بود؛ بنابراین ØŒ یا باید هر معلولی را به دو علت نسبت داد یا به ØªØ±Ø¬Ù‘Ø Ø¨Ù„Ø§Ù…Ø±Ø¬Ù‘Ø Ø±ÙˆÛŒ آورد. هر دو Ùرض Ù…Øال است (ظاهراً Ùرض دو خدای ضعی٠یا یک خدای قوی Ùˆ یک خدای ضعی٠را بی نیاز از ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ù†Ø³ØªÙ‡ است ). برهان دوم ØŒ تقریری است از آیة ٢٢ سورة انبیاء Ú©Ù‡ طبق آن پیوند استوار همة اجزای عالم با یکدیگر، بنا بر آنچه در قوانین ØÙکْمی ثابت شده ØŒ Ùقط با انتساب به یک Ùاعل قابل ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ø³Øª Ùˆ وجود دو Ùاعل Øاصلی جز اختلال Ùˆ تباهی ندارد. بیان برهان سوم این است Ú©Ù‡ لازمة وجود دو چیز، وجود وجه تمایز آن دو از یکدیگر است وگرنه دو چیز نخواهد بود. از طرÙÛŒ با قبول این دو چیز، ناگزیر از پذیرش موجود سومی هستیم مرکّب از این دو (تعبیر «Ùرجه » به همین معنا اشاره دارد). این موجود سوم نیز بی نیاز از صانع است ØŒ چون طبق Ùرض ØŒ دو جزء آن وجوب ذاتی دارند Ùˆ بی نیاز از صانع اند. به این ترتیب ØŒ وجود٠یک Øقیقت٠قدیم٠سوم نیز اثبات Ù…ÛŒ شود Ùˆ Øال آنکه Ù…Ùروض ما دو Øقیقت قدیم بود. بر همین قیاس ØŒ اگر سه Øقیقت قدیم Ùرض کنیم ØŒ ناگزیر از پذیرش پنج قدیم خواهیم شد Ùˆ این ترتیب٠تسلسلی ادامه Ù…ÛŒ یابد. میرداماد اØتمال داده است Ú©Ù‡ آخرین جملة Øدیث یا در تکمیل همین دلیل یا متضمن استدلال چهارمی باشد (برای بیان این دلیل رجوع کنید به ص ١٨٧Ù€ ١٨٨). Ù…Øمدباقر مجلسی (متوÙÛŒ ١١١٠) Ú©Ù‡ در Ø´Ø±Ø Ø§ÛŒÙ† Øدیث پنج وجه را نقل Ùˆ ارائه کرده (ماقیلَ اَوْ یمکن٠ان یقالَ)ØŒ وجه دوم را به همین بیان میرداماد اختصاص داده ولی ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ùˆ برای واژة «Ùرجه » را نپذیرÙته است ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٢٣٥Ù€٢٣٦).
صدرالدین شیرازی (قسم ١ØŒ ص ٣٤Ù€٣٩) این Øدیث را در موضوع توØید، مشتمل بر دو Øجت دانسته است : یکی همگانی Ùˆ مشهور (عامّیةٌ مشهوریّة ) Ùˆ دیگری برهانی Ùˆ برای خواص . ÙˆÛŒ Ùقرة نخست را بر Øجت اول Ùˆ دو Ùقرة بعدی را بر Øجت دوم تطبیق داده است . او بیان کرده Ú©Ù‡ لازمة توانایی ØŒ غلبه Ùˆ سیطره است Ùˆ وجود دو خدا اقتضا Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ هریک بر دیگری سیطره جوید (تداÙÙع ) Ùˆ این به تباهی Ù…ÛŒ انجامد. در واقع ØŒ نتیجة Ùرض وجود دو خدا عدم هر دو است . ادامة بØØ« روشن است Ø› خدای ضعی٠خدا نیست Ùˆ بنابراین ØŒ Ùرض وجود دو خدای ضعی٠از اساس باطل است Ùˆ Ùرض سوم نیز نهایتاً به پذیرش خدای یکتا Ù…ÛŒ انجامد. به نظر صدرالمتألهین ØŒ نادرستی Ùرض دوم چنان آشکار است Ú©Ù‡ بی نیاز از بررسی بوده است . استدلال دوم بر پایة ÙˆØدت عالَم ارائه شده است . در بیان امام صادق آمده Ú©Ù‡ Ùرض وجود دو خدا ــ Ú©Ù‡ در اینجا معطو٠به تدبیر عالَم است (انَّالمدبّÙرَ واØدٌ) ــ سه صورت دارد: یا دو خدای Ù…Ùروض از هر جهت اتÙاق دارند (Ùˆ از جمله در اÙعال Ùˆ آثار)ØŒ یا از هر جهت مختل٠اند یا در برخی جهات اتÙاق دارند Ùˆ از جهاتی مختل٠اند. بنا بر ØªÙˆØ¶ÛŒØ ØµØ¯Ø±Ø§Ù„Ù…ØªØ£Ù„Ù‡ÛŒÙ† ØŒ یکسانی کامل به منزلة Ù†ÙÛŒ دو خداست ØŒ چرا Ú©Ù‡ «دو چیز»، باید دست Ú©Ù… در یک جهت با یکدیگر اختلا٠داشته باشند Ùˆ این اختلا٠، بالضروره ØŒ در اÙعال Ùˆ آثار بروز Ù…ÛŒ کند. این در Øالی است Ú©Ù‡ ÙˆØدت٠مشهود عالَم ØŒ به معنای پیوند وثیق اجزای آن ØŒ از «یک تدبیر» Øکایت دارد؛ همة اجزای عالم با نظم Ùˆ به هم پیوستگی درونی در کارند Ùˆ شبهة وجود عالمی دیگر، Ú©Ù‡ Ø¢Ùریدة خدایی دیگر باشد، نیز از اساس ناپذیرÙتنی است . ÙˆÛŒ در اینجا به ارسطو نیز ارجاع داده Ú©Ù‡ در پاسخ پرسش از دلیل یکتایی خدا، ÙˆØدت عالَم را دلیل بر این ادعا آورده است (در بارة این نظر ارسطو رجوع کنید به > دایرة المعار٠دین < ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٦٩). آنگاه صورت سوم Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ شود؛ یعنی ØŒ دو خدا Ú©Ù‡ از جهاتی اتÙاق دارند Ùˆ از جهاتی مختل٠اند. Ùقرة سوم ناظر به همین صورت است . لازمة دو چیز بودن ØŒ وجود وجه اÙتراق (ÙÙرجه ) است Ú©Ù‡ قطعاً باید امری وجودی باشد Ùˆ با همان بیان Ú©Ù‡ در Øدیث آمده ØŒ به Ùرض سه Øقیقت قدیم Ù…ÛŒ انجامد Ùˆ از آن به پنج Ùˆ Ù†ÙÙ‡ Ù…ÛŒ رسد Ùˆ تا بی نهایت ØŒ یعنی بی نهایت وجود ازلی ØŒ پیش Ù…ÛŒ رود. این ØŒ البته Ù…Øال است . صدرالمتألهین در اینجا نیز شبهه ای را در باب تØویل وجه اÙتراق به یک امر ذهنی پیش کشیده Ùˆ بتÙصیل پاسخ Ú¯Ùته است . مجلسی در Ø´Ø±Ø Ø®ÙˆØ¯ØŒ این بیان را با اندکی تلخیص Ùˆ اÙزودن یک نکته ØŒ به عنوان وجه سوم آورده است ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٢٣٦Ù€ ٢٣٨).
مولی Ù…ØÙ…Ø¯ØµØ§Ù„Ø Ù…Ø§Ø²Ù†Ø¯Ø±Ø§Ù†ÛŒ (متوÙÛŒ ١٠٨١) در شرØØ´ بر کاÙÛŒ ØŒ این Øدیث را Øاوی سه دلیل دانسته است ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٤٣Ù€٥٠). ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ùˆ در بارة Ùقرة اول ØŒ به Ø´Ø±Ø ØµØ¯Ø±Ø§Ù„Ù…ØªØ£Ù„Ù‡ÛŒÙ† نزدیک است Ùˆ Ùقط به این نکته اشاره کرده Ú©Ù‡ مراد از «توانا» برخورداری استقلالی از توانایی کامل است Ú©Ù‡ Ùرد قادر را بی نیاز از شریک Ù…ÛŒ کند Ùˆ طبعاً آن را کنار Ù…ÛŒ زند تا از نقیصة مشارکت به دور مانَد، اما این «دÙع »، با Ùرض برابری دو خدا در توانایی ØŒ دو سویه است Ùˆ معنای آن ناتوانی هریک در برابر دیگری است Ú©Ù‡ خود خلا٠مÙروض خواهد بود. بعلاوه ØŒ Ùرض دو خدای٠هم توان یا به Ù†ÙÛŒ وجود عالم Ù…ÛŒ انجامد یا مستلزم تØقق دو عالَم متضاد Ùˆ ناهمگون است ( رجوع کنید به بخش ٢Ø› نیز رجوع کنید به برهان تمانع * ). Ùقرة دوم ØŒ به همان نظریة ÙˆØدت عالَم باز Ù…ÛŒ گردد Ú©Ù‡ گواه بر ÙˆØدت مدبّر است . در Ùقرة سوم ØŒ به اعتقاد مازندرانی ØŒ امام بی آنکه به عالم موجود نظر کند، Ù…Øذور اساسی Ùرضیة دو خدا را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ Ùˆ اØتمالاً واژة «ثÙمَّ» را برای اÙادة این نکته به کار برده است Ú©Ù‡ این دلیل ØŒ با دو دلیل دیگر، تÙاوت اساسی دارد.
میرزا رÙیعا نائینی (متوÙÛŒ ١٠٨٢) نیز Øدیث را مشتمل بر سه دلیل دانسته است : دلیل اول با توجه به معنای مراد از دو واژة قوی Ùˆ ضعی٠(خدای همه توان٠مستقل ØŒ خدای غیرمستقل با توانایی Ù…Øدود) تقریر شده است Ùˆ آن اینکه Ùرض دو خدای قوی مشتمل بر تناقض است ØŒ یعنی اثبات ضع٠هر دو خدا. بطلان Ùرض خدای قوی Ùˆ ضعی٠نیز آشکار است Ùˆ به طریق اَوْلی 'ØŒ نادرستی Ùرض دو خدای ضعی٠نیز دانسته Ù…ÛŒ شود. دلیل دوم مشتمل است بر بررسی چگونگی انتساب پدیده ها (معلولات ) به دو مدبّر Ùˆ ابطال آن Ø› بدین معنا، Ú©Ù‡ نسبت همة پدیده ها به دو مدبّر یا از هر جهت یکی است Ùˆ امکان صدور هریک از پدیده های عالم از هریک از دو خدا کاملاً یکسان است ØŒ یا از همه جهت متÙاوت است . در Øالت اول Ù…Øذوراتی چون ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ø¨Ù„Ø§Ù…Ø±Ø¬Ù‘Ø ØŒ صدور کار ناروا Ùˆ خلا٠Øکمت ØŒ نقص Ùˆ عدم رعایت Ù…ØµØ§Ù„Ø Ù¾ÛŒØ´ Ù…ÛŒ آید Ùˆ Øالت دوم مستلزم ناتوانی خداست . دلیل سوم به Ùقرة سوم Øدیث Ùˆ واژة «Ùرجه » راجع است . در اینجا نیز همان دو Øالت مذکور در دلیل دوم ØŒ اما از منظری دیگر، Ù…Ø·Ø±Ø Ùˆ بررسی Ù…ÛŒ شود. در Øالت اول ØŒ Ú©Ù‡ استناد همة پدیده ها به هر دو خدا (مدبّر) ممکن است ØŒ لازم است عاملی وجود داشته باشد Ú©Ù‡ Øوزة عمل هر خدا را معیّن کند (Ùرجه ) Ùˆ این به منزلة اعترا٠به وجود سه مدبّر است Ú©Ù‡ نهایتاً به تسلسل Ù…ÛŒ انجامد. ابطال Øالت دوم نیز بی نیاز از استدلال است ( رجوع کنید به جزایری ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣١Ù€٣٤). مجلسی (ج ٣ØŒ ص ٢٣٨Ù€ ٢٤٠) این بیان را نیز به عنوان وجه چهارم در Ø´Ø±Ø Øدیث امام صادق نقل کرده Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است Ú©Ù‡ این تقریر تا اندازه ای دور از ذهن است Ùˆ بعلاوه ØŒ مبتنی بر مقدمات متعددی در علم کلام است .
مولی Ù…Øسن Ùیض کاشانی (متوÙÛŒ ١٠٩١Ø› ج ١ØŒ ص ٣٣٠Ù€ ٣٣١) Ùقرة اول Øدیث را برهانی مبتنی بر سه مقدمه ØŒ Ú©Ù‡ در کتب ØÙکْمی تبیین شده Ùˆ کلام امام متضمن آنهاست ØŒ Ù…ÛŒ داند: یکی اینکه صانع عالم باید در ایجاد Ùˆ تدبیر توانا Ùˆ مستقل باشد، دیگر اینکه یک پدیده را نمی توان به دو پدیدآورندة مستقل نسبت داد، Ùˆ سوم آنکه ØªØ±Ø¬Ù‘Ø Ø¨Ù„Ø§Ù…Ø±Ø¬Ù‘Ø Ù…Øال است . با این سه مقدمه ØŒ نادرسـتی Ùرض دو خـدای مستقـلّ٠توانا اثبات Ù…ÛŒ شود (ظاهراً نادرستی دو صورت دیگر را بی نیاز از بیان دانسته است ). در Ùقرة دوم ØŒ او نیز جهت اصلی بیان امام را یکپارچگی Ùˆ ÙˆØدت عالَم ØŒ چونان یک شخص ØŒ Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ از انضمام دو مقدمة دیگر به آن ØŒ یک برهان صورت بسته است . مقدمة نخست اینکه دو چیز٠کاملاً یکسان (متÙقَین٠مÙÙ† کلّ٠جهةÙ) وجود ندارد Ùˆ در واقع یک چیز است ØŒ دوم اینکه برای دو چیز٠کاملاً ناهمسان امکان بروز Ùˆ تدبیر یک امر واØد نیست . او نیز مانند میرداماد، این Ùقره را با استشهاد به Øدیثی دیگر، به آیة ٢٢ سورة انبیاء پیوند Ù…ÛŒ دهد. به نظر Ùیض ØŒ Ùقرة سوم را Ù…ÛŒ توان برهانی مستقل دانست Ùˆ یا آن را، مانند صدرالمتألهین ØŒ تکملة برهان دوم خواند.
قاضی سعید قمی (متوÙÛŒ ١١٠٧) در Ø´Ø±Ø ØªÙˆØیدالصدوق (ج ٣ØŒ ص ٤٠٢Ù€ ٤٠٨)ØŒ پس از نقل عبارات Ùیض کاشانی ــ Ú©Ù‡ بدون ذکر نام ØŒ آن را با عنوان Ø´Ø±Ø Ø¯Ùˆ استاد Øکیم الاهی معرÙÛŒ کرده ــ Ùˆ نیز مناقشه ای اندک در بارة آن ØŒ اظهار داشته Ú©Ù‡ این Øدیث ØŒ از آغاز تا انجام ØŒ Ùقط Øاوی یک برهان است ØŒ با این ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ú©Ù‡ Ùقرة اول نادرستی Ùرض دو خدای توانای مستقل را اثبات Ù…ÛŒ کند، از آنرو Ú©Ù‡ به تمانع Ù…ÛŒ انجامد؛ سپس Ùرض خدای قوی Ùˆ ضعی٠را پیش Ù…ÛŒ کشد Ú©Ù‡ بازگشت آن به قبول آموزة توØید است ØŒ آنگاه Ùرض دو خدای Ø¶Ø¹ÛŒÙ Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ شود. قاضی سعید بیان Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ مراد از ضع٠، در این Øدیث ØŒ توانایی٠مØدود است در برابر قدرت Ú©Ù‡ به گستردگی Ùˆ اطلاق اشعار دارد. بر این اساس ØŒ به نظر ÙˆÛŒ ØŒ Ùقرة دوم Ùˆ سوم در مقام بررسی Ùˆ نقد همین Ùرض اخیر است : دو خدا Ú©Ù‡ هریک توانایی Ù…Øدود دارند یا در صÙات کمالی کاملاً یکسان اند یا کاملاً اختلا٠دارند. اما ÙˆØدت٠درهم تنیدة اجزای عالم ØŒ Ú©Ù‡ با نظر علمی Ùˆ سلوک عقلی اثبات Ù…ÛŒ شود، مانع از نسبت دادن آن به دو یا چند خداست (ÙˆÛŒ بیش از این ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù†Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ Ùˆ گویی این سخن را برای اثبات نادرستی Ùرض٠دو خدای Ù…Øدود، Ú©Ù‡ از همة جهات یکسان اند، کاÙÛŒ دانسته است ØŒ Ú†Ù‡ رسد به دو خدای مختل٠). در عین Øال ØŒ Ùقرة سوم را ناظر به Ù…Øذور خاص Ùرض دو خدای٠مØدود٠ناهمسان Ù…ÛŒ داند. نکته ای Ú©Ù‡ قاضی سعید یادآوری کرده ØŒ مراد از واژة «ÙÙرجه » در این Øدیث است Ú©Ù‡ به امری معقول (امتناع خلا در امور عقلی ) اشاره دارد.
چنانکه Ú¯Ùته شد، مجلسی این Øدیث را نقل کرده است . ÙˆÛŒ پیش از Ø´Ø±Ø Øدیث ØŒ گزارشی از مجموعة دلایل توØید٠باری (Ù‡Ùت دلیل ) آورده Ùˆ آنگاه وجوه مختلÙÛŒ را Ú©Ù‡ در Ø´Ø±Ø Øدیث Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ یا Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù†ÛŒ است ØŒ ارائه Ùˆ اشاره کرده است Ú©Ù‡ در بارة هریک از این وجوه مناقشات Ùˆ اشکالاتی وجود دارد ولی برای اØتراز از درازی سخن به آنها نمی پردازد ( رجوع کنید به ج ٣ØŒ ص ٢٤٠). وجه نخست تقریباً همان ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù‚Ø§Ø¶ÛŒ سعید است ØŒ یعنی Øدیث مجموعاً متضمن یک برهان است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٣٤Ù€ ٢٣٥). وجه دوم Ùˆ سوم Ùˆ چهارم پیشتر معرÙÛŒ شد، اما وجه پنجم ــ Ú©Ù‡ اØتمالاً از خود اوست ــ Øدیث را متضمن سه دلیل Ù…ÛŒ داند: Ùقرة اول همان برهان تمانع Ùˆ Ùقرة دوم برهان تلازم (ظاهراً منظور او توارد است رجوع کنید به برهان٠تمانع * ) است Ùˆ Ùقرة سوم در مقام ردّ کسانی ØŒ چون مجوس ØŒ است Ú©Ù‡ به دو خدای مجسَّم٠جدا از هم قائل اند، پس باید چیزی Ùاصلة بین این دو را پر کند (به دلیل اصل امتناع خلا) یا سطØÛŒ جداکنندة آن دو باشد تا دو تا بودن معنا دار شود. در این صورت واژة Ùرجه ØŒ در همان معنای اصلی خود به کار رÙته است ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٤٠).
Ø´Ø§Ø±Ø Ø¯ÛŒÚ¯Ø± این Øدیث ØŒ سیدنعمت اللّه جزایری (متوÙÛŒ ١١١٢) است . ÙˆÛŒ پس از نقل Ø´Ø±Ø Ù…ÛŒØ±Ø²Ø§ رÙیعا Ùˆ میرداماد Ùˆ صدرالمتألهین ØŒ بیان میرداماد را پسندیده Ùˆ آن را به گونه ای دیگر تقریر کرده است ( رجوع کنید به ج ٢ØŒ ص ٣١Ù€ ٣٩). Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ ابوالØسن شعرانی ØŒ دانشمند ذوÙنون چند دهة اخیر (متوÙÛŒ ١٣٥٢ Ø´ )ØŒ با توجه به این نکته Ú©Ù‡ مخاطب اصلی امام در این اØتجاج ØŒ Ùردی مانوی بوده ØŒ برخی شرØهای Øدیث را، اگرچه بغایت دقیق است ØŒ برپایة اعتقاد Ùˆ انگیزة مخاطب در این پرسش ØŒ از مقصود اصلی خطاب به دور دانسته است ØŒ اما به نظر Ù…ÛŒ رسد ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§ÙˆØŒ بیشتر به Ùقرة سوم Ùˆ تعبیر «ÙÙرجه » در آن باز Ù…ÛŒ گردد، نه همة عبارات Øدیث . او ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ Ú©Ù‡ بنا بر عقیدة مانویان ØŒ عالم از دو Øقیقت جسمانی ØŒ یکی نور Ù…Øض Ùˆ دیگری ظلمت Ù…Øض ØŒ پدید آمده است Ùˆ امام بیان کرده اند Ú©Ù‡ لازمة این اعتقاد، وجود Øقیقتی قدیم است Ú©Ù‡ نه نور Ù…Øض Ùˆ نه ظلمت Ù…Øض است Ùˆ با همین بیان بی نهایت Øقایق قدیم اثبات Ù…ÛŒ شود ( رجوع کنید به مازندرانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٨Ù€٤٩ØŒ تعلیقة شعرانی ).
علاوه بر Øدیث ØŒ متون دعایی Ùˆ زیاری شیعی نیز آکنده از مضامین توØیدی Ùˆ غالباً معطو٠به جنبه های مختل٠توØید عملی Ùˆ عبادی است .
٤) در کلام . بØØ« توØید در منابع متقدم کلامی غالباً مشتمل است بر تبیین مراد از ÙˆØدت خدا Ùˆ اثبات این ÙˆØدت .
در باب مراد از ÙˆØدت ØŒ بیش از پنج معنا ارائه شده است : ١) جزء نداشتن Ùˆ بخش ناپذیربودن خدا. متکلمان معتزلی (برای نمونه رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٤٢٢ØŒ ص ١٨٥Ø› همو، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٤١ØŒ به نقل از ابوعلی جÙبّائی )ØŒ بر خلا٠متکلمان اشعری (برای نمونه رجوع کنید به امام الØرمین ØŒ ص ١٦٨Ù€١٦٩)ØŒ ضمن تأکید بر Ù†ÙÛŒ تجزّی در ØÙ‚ متعال ØŒ این معنای ÙˆØدت را در بØØ« توØید نپذیرÙته اند، زیرا به نظر ایشان ØŒ جزء نداشتن وص٠اختصاصی خدا نیست Ùˆ برخی موجودات (مثلاً جوهر منÙرد) را نیز Ù…ÛŒ توان به این معنا واØد خواند (نیز رجوع کنید به نیسابوری ØŒ ص ٦٢٤). متکلمان امامی متقدم به این معنای ÙˆØدت اشاره نکرده اند اما به نظر سبØانی ØŒ یکی از مرادات بØØ« توØید همین معناست Ùˆ واژة «اØد» در قرآن به آن اشاره Ù…ÛŒ کند. ÙˆÛŒ دلیل این ÙˆØدت را طبق روش Øکما Ùˆ با استمداد از مضامین قرآنی آورده است (١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٩Ù€٣٢).
٢) انØصار Ù‚Ùدَم به خدا Ùˆ Ù†ÙÛŒ هر قدیم Ù…Ùروض دیگر. این معنای ÙˆØدت ØŒ Ú©Ù‡ Ù…ØÙ„ تأکید امامیان Ùˆ معتزلیان بوده (برای نمونه رجوع کنید به Ù…Ùید، ص ٥١Ø› علامه Øلّی ØŒ ١٤٠٧ØŒ ص ٨٢ Ø› قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ همانجا)ØŒ در آثار متکلمان اشعری باتوجه به مقبولیت نظریة قدمای ثمانیه نزد آنان ØŒ Ù…Ø·Ø±Ø Ù†Ø´Ø¯Ù‡ Ùˆ Ùقط برخی از ایشان (مثلاً تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٩Ù€٤٠)ØŒ ضمن اشاره به تأکید معتزلیان بر Ù†ÙÛŒ تعدد قدما، اظهار کرده اند Ú©Ù‡ اعتقاد به Øقایق قدیم (به معنای مسبوق به عدم نبودن ) با توØید ناسازگار نیست (نیز رجوع کنید به Ù…Ùید، ص ٥١ Ù€٥٢ØŒ Ú©Ù‡ این نظریة اشعری را با دیدگاه توØیدی ناسازگار خوانده است ).
٣) Ù†ÙÛŒ شبیه برای خدا در همه یا برخی از صÙات اختصاصی ربوبی ØŒ Ú†Ù‡ ایجابی Ùˆ Ú†Ù‡ سلبی . در بارة این معنا، Ú©Ù‡ با تعبیرات مختل٠بیان شده ØŒ اتÙاق نظر هست ØŒ تا بدانجا Ú©Ù‡ به تعبیر قاضی عبدالجبار همدانی (١٩٧١ØŒ ص ١٦٩) توØید عبارت است از علم به صÙات انØصاری خدا Ùˆ اØکام آن (مایÙتَوØّدÙالله٠بÙÙ‡Ù Ù…ÙنَالصّÙات٠الَّتی یختصّ٠بها...). قاسم بن ابراهیم رَسّی (متوÙÛŒ ٢٤٦)ØŒ از امامان زیدیه ØŒ نیز بیان کرده Ú©Ù‡ خداشناسی دو بعد دارد: اثبات Ùˆ Ù†ÙÛŒ Ú©Ù‡ مراد از این دومی Ù†ÙÛŒ تشبیه است (تشبیه در ذات ØŒ در صÙت Ùˆ در Ùعل ) Ùˆ توØید نیز عبارت است از همین Ù†ÙÛŒ تشبیه (ص ٩٨Ù€٩٩). این معنای ÙˆØدت بر پایة ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù„ØºØª شناسان ارائه شده است Ú©Ù‡ Ú¯Ùته اند واژة واØد برای بیان انØصار یک صÙت در یک چیز یا شخص ØŒ یا بیان منØصر به Ùرد بودن یک ذات به کار Ù…ÛŒ رود ( رجوع کنید به راغب اصÙهانی ØŒ ذیل «وØد»؛ عسکری ØŒ ص ١١٤). ضمناً همانطور Ú©Ù‡ قاضی عبدالجبار همدانی از ابوهاشم جÙبّایی نقل کرده ( رجوع کنید به ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٤١)ØŒ معنای دوم قابل درج درمعنای سوم Ùˆ درØقیقت یکی از اÙراد آن است .
٤) Ù†ÙÛŒ کثرت Ùˆ تعدد. این معنا Ú©Ù‡ گاه از آن به «نÙÛŒ اَÙراد» تعبیر شده است ( رجوع کنید به تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٢)ØŒ ناظر به وجه سلبی واژة ÙˆØدت Ùˆ پایة استدلالهای کلامی در ردّ آموزه های دوگانه پرستی Ùˆ تثلیث Ùˆ باورهای مشرکانه بوده است . متکلمانی Ú©Ù‡ به این معنای ÙˆØدت توجه کرده اند، غالباً توضیØات ایجابی را در بارة صÙات خدا آمیخته به تشبیه Ù…ÛŒ دانسته Ùˆ تÙسیرهای تنزیهی را در این مقام ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ù…ÛŒ داده اند، از جمله برای اØتراز از تلقی ÙˆØدت عددی ØŒ این تÙسیر (ÙˆØدت = Ù†ÙÛŒ کثرت ØŒ Ù†ÙÛŒ تعدد) را برگزیده اند. ماتÙریدی Ùˆ باقلاّ Ù†ÛŒ از این شمارند ( رجوع کنید به ماتریدی ØŒ ص ٢٣Ø› باقلاّ Ù†ÛŒ ØŒ ص ٤٩Ù€٥٠). متکلمان امامی نیز تلقی عددی از ÙˆØدت را Ù†ÙÛŒ کرده اند (برای نمونه رجوع کنید به سبØانی ØŒ ١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢Ù€١٣). در برابر، معتزلیان ØŒ جز اندکی ØŒ
ØªØµØ±ÛŒØ Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند Ú©Ù‡ واژة ÙˆØدت برای ØÙ‚ متعال در همان Ù…Ùهوم عددی ØŒ یعنی یکی در برابر دو تا Ùˆ چند تا، به کار رÙته Ùˆ بر پایة همان Ù…Ùهوم نیز دو یا چند خدایی رد شده است ( رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٤٢٢ØŒ ص ٢٤٢).
٥) Ù†ÙÛŒ شریک ØŒ Ú†Ù‡ در Ø¢Ùرینش Ùˆ Ú†Ù‡ در تدبیر عالم Ùˆ Ú†Ù‡ در پرستش (برای نمونه رجوع کنید به Ù…Ùید، ص ٥١Ø› قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٤١Ø› باقلاّ Ù†ÛŒ ØŒ همانجا؛ Øمصی رازی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣١Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٩). به نظر Ù…ÛŒ رسد این معنا برای ÙˆØدت ØŒ Ú©Ù‡ به صورت ایجابی نیز ارائه شده است ( رجوع کنید به ابن تیمیّه ØŒ ١٤٢٠ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٩٧)ØŒ بر پایة مضامین Ùˆ نصوص قرآنی Ùˆ Øدیثی Ùˆ Øاکی از گستره Ùˆ ابعاد آموزة توØید در اسلام است . معانی دیگری نیز برای ÙˆØدت Ùˆ توØید ذکر شده Ú©Ù‡ مانند معنای اخیر، معر٠مضمون نظری Ùˆ عملی توØید در اسلام است . مثلاً، ÙˆØدت خدا به معنای آن است Ú©Ù‡ Ùقط خدا پناهگاه انسانهاست (امام الØرمین ØŒ ص ١٦٩) یا توØید بدان معناست Ú©Ù‡ انسان همة امور را در دست خدا ببیند Ùˆ از همة اسباب Ùˆ وسایط دل بر کَنَد (ابن تیمیّه ØŒ ١٤٢٠ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٩٢). شهرستانی ( نهایة الاقدام ØŒ ص ٩٠) نیز در عبارتی کوتاه ØŒ ÙˆØدت خدا را به بخش ناپذیری در ذات ØŒ شبیه نداشتن در صÙات Ùˆ بی شریک بودن در کارها (به معنایی Ú©Ù‡ اشاعره معتقدند رجوع کنید به ص ٥٤) تÙسیر کرده است (نیز رجوع کنید به ابن تیمیّه ØŒ ١٤٢٠ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٥١ Ú©Ù‡ این عبارت را از ابن Ùورَک نقل کرده است ).
این نکته نیز درخور دقت است Ú©Ù‡ چون معنای صÙت٠«واØد» برای خدا، نزد متکلمان ØŒ غالباً معطو٠به سلب Ùˆ تنزیه بوده است ØŒ بØØ« توØید در مبØØ« صÙات الاهی Ùˆ معمولاً پس از صÙات ایجابی Ùˆ کمالی ØŒ چون قدرت Ùˆ علم Ùˆ اراده Ùˆ Øیات Ùˆ سمع Ùˆ بصر، Ùˆ در عÙداد صÙات سلبی Ùˆ تنزیهی چون Ù†ÙÛŒ جسم Ùˆ مکان Ùˆ دیده شدن ØŒ آمده است (برای نمونه رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٤١Ø› همو، ١٤٢٢ØŒ ص ١٨٥Ø› علم الهدی ØŒ ص ٧٨Ø› Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ØµÙ„Ø§Ø Øلبی ØŒ ص ٥٣Ø› Øمصی رازی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣١Ø› Ùخررازی ØŒ ١٩٨٦ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٢Ø› همو، ١٤١١ØŒ ص ٤٥٢Ø› علامه Øلّی ØŒ ١٣٦٣Ø´ ØŒ ص ٩٤Ø› Ùاضل مقداد، ١٤٠٥ØŒ ص ٢٤٩Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣١ Ú©Ù‡ توØید را نخستین مبØØ« از Ùصل تنزیهات ولی بلاÙاصله بعد از اثبات صانع قرار داده Ø› جرجانی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٣٩ Ú©Ù‡ به تبَع عضدالدین ایجی ØŒ ص ٢٧٨ØŒ مبØØ« توØید را در شمار تنزیهات Ùˆ باتوجه به اهمیت موضوع ØŒ در Ùصلی مستقل آورده است ). سبØانی (١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩) نیز بØØ« توØید را ــ Ú©Ù‡ آن را از جوانب مختل٠(شامل توØید ذات ØŒ صÙات ØŒ خالقیت ØŒ ربوبیت ØŒØاکمیت ،طاعت ØŒ تشریع ØŒ عبادت ØŒ Ø´Ùاعت ) بررسی کرده ــ به عنوان نخستین صÙت سلبی (تنزیهی ) شناسانده Ùˆ ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است Ú©Ù‡ متدیّنان در باب صÙات کمالی خدا چون علم Ùˆ قدرت Ùˆ Øیات ØŒ دست Ú©Ù… در کلیت آن ØŒ اختلا٠ندارند ولی صÙات سلبی٠تنزیهی Ù…ØÙ„ اختلا٠و منشأ پیدایی Ùرق Ùˆ مذاهب شده است Ø› ازینرو توØید Ùˆ مراد از آن بیش از همة اوصا٠تنزیهی موردتوجه Ùˆ تأکید قرآن قرار گرÙته است . از مواردخلا٠می توان به ابومنصور ماتریدی (متکلم بزرگ ØÙ†ÙÛŒ ØŒ متوÙÛŒ ٣٣٣) Ùˆ Ùاضل مقداد (متکلم امامی قرن نهم ØŒ متوÙÛŒ ٨٢٦) اشاره کرد. اولی بØØ« توØید را بلاÙاصله پس از اثبات Ø¢Ùریدگار Ùˆ قبل از پرداختن به بØØ« صÙات خدا ( رجوع کنید به ص ٤٩) Ùˆ دومی صÙت واØد را جزو صÙات ثبوتی (به تعبیر خود او: اکرامیات ØŒ در برابر جلالیات Ø› ١٣٨٠ Ø´ ØŒ ص ٢٠٣Ù€ ٢٠٤) آورده است . همچنین برهان آوری بر توØید، گاه زیر عناوینی چون «نÙÛŒ الثانی »( رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن اØمد،١٤٢٢ØŒ ص ١٨٥) Ùˆ «نÙÛŒ التعدد Ùˆ الکثرة » ( رجوع کنید به تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٤) صورت گرÙته است .
دلایل توØید. استدلال بر توØید، مسبوق به پذیرش وجود خداست Ùˆ طبعاً در صورت بندی آن ØŒ غالباً مواجهه با مدعیان Ùˆ معتقدان به دو یا چند خدا در نظر بوده Ùˆ به تعبیر شیخ طوسی ( تمهیدالاصول ØŒ ص ٩٣) نظریة ثنویها Ùˆ مجوس Ùˆ نصارا ابطال Ù…ÛŒ شده است . به همین سبب از قدیمترین زمان ØŒ متکلمان برای دÙاع از آموزة توØید Ùˆ اثبات آن ØŒ اØتجاج به روش Ø®Ùل٠را کارآمدتر از ارائة ادلة اثباتی Ù…ÛŒ دانسته اند. آنان بیشتر٠دلایل توØید را با این رویکرد ارائه کرده اند. از نگاهی دیگر، برهانهای توØیدی در منابع کلامی ــ Ú©Ù‡ در برخی از آنها بتÙصیل Ø´Ø±Ø Ùˆ بسط داده شده (از جمله رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٦٧Ù€ ٣٢٨ مشتمل بر چهارده دلیل Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٢Ù€ ٣٨ مشتمل بر ده دلیل ) ــ سه گونه است : برهانهای عقلی یا مبتنی بر اصول Ùˆ قواعد ØÙکْمی ØŒ برهانهای مبتنی بر روش Ø®ÙÙ„Ù ØŒ برهان مبتنی بر نقل . مجموعة این برهانها معمولاً ناظر به توØید در خالقیت Ùˆ توØید ربوبیت (تدبیر) است Ùˆ در آنها جنبه های دیگر توØید، از جمله توØید در عبادت ØŒ کمتر Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است Ø› شاید از آنرو Ú©Ù‡ لازمة قطعی Ùˆ بدیهی Ùˆ عملی٠باور به یکتایی Ø¢Ùریننده Ùˆ مدبّر عالم ØŒ هم پرستش این Øقیقت یکتا Ùˆ هم Ù†ÙÛŒ پرستش غیر اوست . بخشی از این برهانها نیز اساساً در نقد Ùˆ نقض آرا Ùˆ آموزه های ادیان Ùˆ مذاهب Ùˆ Ùرق (تثلیث ØŒ ثنویت ØŒ دÙیْصانیه ØŒ مقیونیه ØŒ مانویان Ùˆ...) است .
برهانهای گونة اول بر پایة ذاتی بودن وجوب وجود در خدا یا قدیم بودن خدا Ùˆ نیز برخی استدلالهای عقلی سامان یاÙته است . نوبختی ØŒ متکلم امامی نیمة اول قرن چهارم ØŒ Ú©Ù‡ در اثبات صانع ØŒ برهان وجوب Ùˆ امکان را پیش کشیده ( رجوع کنید به علامه Øلّی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٥٩)ØŒ در استدلال بر توØید نیز صÙت وجوب را مبنا قرار داده Ùˆ نشان داده است Ú©Ù‡ لازمة Ùرض بیش از یک واجب الوجود یا وقوع ترکیب در آن است Ú©Ù‡ با وجوب وجود سازگار نیست یا عدم تمایز دو واجب الوجود٠مÙروض از یکدیگر است ØŒ Ú©Ù‡ بازگشت آن به اثبات ÙˆØدت واجب الوجود خواهد بود (همان ØŒ ص ٩٤Ù€٩٥ØŒ باتوجه به Ø´Ø±Ø ). این برهان ØŒ با برخی از تغییرها Ùˆ اصلاØات Ùˆ اØیاناً مناقشات ØŒ در آثار سپسین نیز Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ (از جمله رجوع کنید به امام الØرمین ØŒ ص ١٩٦Ù€١٩٧ Ú©Ù‡ این استدلال را رد کرده است Ø› شهرستانی ØŒ نهایة الاقدام ØŒ ص ٩٠Ù€٩١Ø› ØÙمْصی رازی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٢Ø› Ùخررازی ØŒ ١٩٨٦ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٢Ø› علامه Øلّی ØŒ ١٤٠٧ØŒ ص ٢٩١Ø› Ùاضل مقداد، ١٤٠٥ØŒ ص ٢٤٩Ù€ ٢٥٠Ø› همو، ١٣٨٠ Ø´ ØŒ ص ٢٠٤Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٢Ù€٣٣Ø› جرجانی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٣٩Ù€ ٤٠Ø› لاهیجی ØŒ ص ٢٣٥Ø› سبØانی ØŒ ١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤). در منابع ÙلسÙÛŒ نیز به آن توجه کرده اند ( رجوع کنید به بخش ٥). تقریر دیگر برهان این است : وجوب وجود ــ Ú©Ù‡ ماهیت واجب چیزی جز آن نیست ــ مقتضی٠تعیّن است ØŒ زیرا نه چیزی بدون تعیّن وجود دارد Ùˆ نه تعیّن Ù…ÛŒ تواند مقدّم بر ماهیت٠واجب باشد از آنرو Ú©Ù‡ Ù…Øذور٠دَوْر پیش Ù…ÛŒ آید. از طرÙÛŒ در مباØØ« عامة ÙلسÙÛŒ اثبات شده Ú©Ù‡ اگر تعیّن یک چیز از اقتضائات ماهیت آن چیز باشد، این امر٠متعین (در این بØØ« : واجب الوجود)از مقولة نوعÙمنØصر در شخص خواهدبود( رجوع کنید به عضدالدین ایجی ØŒ ص ٦٧ Ùˆ ٢٧٨ Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø¢Ù† در جرجانی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٩٧Ù€٩٩ØŒ ج ٨ØŒ ص ٤٠Ù€٤١). نکتة مهم در این استدلال ØŒ عدم التÙات آن به خلقت Ùˆ تدبیر Ùˆ عبادت است Ùˆ به عبارت دیگر، این برهان ناظر به Ù†ÙÛŒ شریک Ùˆ شرک نیست ØŒ گرچه این امر از لوازم آن است (سبØانی ØŒ ١٤١٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١). دو دلیل دیگر نیز برای اثبات ÙˆØدت ذات ØŒ با تأکید بر عددی نبودن آن ØŒ Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است : یکی اینکه وجود نامتناهی تعدد بردار نیست Ùˆ خدا Øقیقتی نامتناهی است ØŒ دوم اینکه صÙرْ٠الوجود تکرار نمی شود Ùˆ خدا وجود Ù…Øض Ùˆ منزه از ماهیت است (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٥Ù€٢٠).
قاضی عبدالجبار همدانی (متوÙÛŒ ٤١٥) Ùˆ بیشتر متکلمان معتزلی Ùˆ نیز علم الهدی (متوÙÛŒ ٤٣٦) Ùˆ شماری از امامیان ØŒ از جهت Ù‚Ùدَم ذاتی بر توØید استدلال کرده اند، با این بیان : Ù‚Ùدَم ØŒ صÙت ذات است Ùˆ قدیم نمی تواند موجÙد داشته باشد. Øال اگر وجود٠قدیم دیگری را علاوه بر خدای قدیم Ùرض کنیم آن قدیم نیز باید مبرا از موجÙد باشد. بعلاوه ØŒ اشتراک این دو در صÙت ذات اقتضا Ù…ÛŒ کندکه دومی نیز برخوردار از همة صÙات خدایی ØŒ ازجمله قدرت ذاتی ØŒ باشد (پیشتر Ú¯Ùته شد Ú©Ù‡ متکلمان ØŒ صÙت ÙˆØدت را پس از اثبات صÙات کمالی٠قدرت Ùˆ علم Ùˆ Øیات Ùˆ... Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ کرده اند). در این صورت لازم Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ مقدور٠هر دو قدیم٠مÙروض یک چیز باشد چرا Ú©Ù‡ هر دو، خدایی مستقل Ùˆ همه توان اند. اما یک پدیده (اصطلاØاً: مقدور) قابل انتساب به دو پدیدآورنده (قادر) نیست (نظیر بØØ« عدم امکان تعلق یک معلول به دو علت ) Ùˆ بنابراین ØŒ Ùرض٠خدای دوم رد Ù…ÛŒ شود، مگر آنکه قادر Ù…Ùروض دوم هیچ تمایزی از قادر اول ــ Ú©Ù‡ وجودش اثبات شده ــ نداشتـه باشـد؛ ایـن یعنـی Ù†ÙÙ€ÛŒ قــادر دوم ( رجوع کنید به قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٥٠Ù€٢٧٥ØŒ ٣١٤Ù€ ٣١٨Ø› علم الهدی ØŒ ص ٧٩Ø› Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ØµÙ„Ø§Ø Øلبی ØŒ ص ٥٣ Ù€٥٤Ø› امام الØرمین ØŒ ص ١٩٥Ù€١٩٦ Ú©Ù‡ این دلیل را نقض کرده است ). تÙتازانی (ج ٤ØŒ ص ٣٥) در تکمیل همین برهان Ú¯Ùته است Ú©Ù‡ اگر وجود دو قادر مستقل Ùˆ همه توان را بپذیریم ØŒ چون نسبت همة مقدورات به هریک از آن دو مساوی است Ùˆ قطعاً هر مقدوری باید Ùقط به یک قادر منتسب باشد، ØªØ±Ø¬Ù‘Ø Ø¨Ù„Ø§Ù…Ø±Ø¬Ù‘Ø Ù¾ÛŒØ´ Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ Ù…Øال است (نیز رجوع کنید به عضدالدین ایجی ØŒ ص ٢٧٨Ù€ ٢٧٩ Ú©Ù‡ از ØªØ±Ø¬ÛŒØ Ø¨Ù„Ø§Ù…Ø±Ø¬Ù‘Ø Ø³Ø®Ù† Ú¯Ùته است ). برخی متکلمان (از جمله قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٢٤Ù€ ٣٢٥Ø› Øمصی رازی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٣Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٨) این نکته را نیز اÙزوده اند Ú©Ù‡ ادعای وجود خدای دوم در کنار خدای اول ØŒ Ú©Ù‡ هیچ وجه تمایزی از او ندارد، با ادعای سه خدا Ùˆ چهار خدا Ùˆ بیشتر تا بی نهایت خدا (یعنی امری Ù…Øال )ØŒ تÙاوتی ندارد Ùˆ این خود نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ بسنده کردن به اثبات خدای یکتا، Ú©Ù‡ مقتضای Øدوث عالم Ù…ÛŒ باشد، درست است .
برهان دیگر این است Ú©Ù‡ عقل دلیلی برای اثبات خدای دوم ندارد Ùˆ بنابراین ØŒ ØÚ©Ù… به Ù†ÙÛŒ آن Ù…ÛŒ کند زیرا قبول این ادعای بدون دلیل به جهالت Ù…ÛŒ انجامد Ùˆ Ú†Ù‡ بسا اØکامی نادرست از آن ناشی Ù…ÛŒ شود (قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٢٦Ù€ ٣٢٧Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٧Ù€ ٣٨Ø› نیز رجوع کنید به امام الØرمین ØŒ ص ١٩٨ Ú©Ù‡ آن را نقل Ùˆ نقد کرده است ).
یک برهان لمّی نیز در این باب Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ است : یکدستی Ùˆ یکتایی عالم (خَلْق ) از یک پدیدآورنده Ùˆ مدبّر Øکایت Ù…ÛŒ کند. ابومنصور ماتریدی (ص ٢١Ù€٢٢) با اشاره به عالم طبیعت Ùˆ انتظام امور آن بر این یکدستی تأکید Ùˆ آن را دلیل بر ÙˆØدت مدبّر دانسته است . به نوشتة امام الØرمین (ص ١٩٧) بسیاری از عالمان اشعری این دلیل را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند. قطب الدین شیرازی (بخش ١ØŒ ص ٨٢١ Ù€٨٢٤) نیز این برهان را بتÙصیل بیان کرده Ùˆ بر پایة تبیین ÙلسÙÛŒ عالَم ØŒ نه مشاهدة خارجی آن ØŒ نتیجه گرÙته است Ú©Ù‡ «ذهن سلیم متنبه Ù…ÛŒ شود از شدت ارتباط عالَم ØŒ بعضی به بعض دیگر، بر ÙˆØدت خالق آن .»
برهانهای گونة دوم ØŒ غالباً با توجه به قدرت ذاتی٠نامتناهی Ùˆ Ùراگیر خدا صورت بندی Ùˆ در آنها نشان داده شده Ú©Ù‡ لازمة Ùرض خدای دوم ØŒ ناتوانی یا تØقق نیاÙتن مراد Ùˆ خواست یکی از دو خدای Ù…Ùروض یا هر دو آنها Ùˆ نیز بروز ناسازگاری Ùˆ تعارض بین آن دو است Ùˆ اینها Ø®Ùل٠است Ùˆ Øتی هماهنگی Ùˆ تواÙÙ‚ کامل دو خدای Ù…Ùروض با یکدیگر (به تعبیر ماتÙریدی : Â«Ø§ØµØ·Ù„Ø§Ø Â» رجوع کنید به ص ٢٠) نیز نشانة ناتوانی است . معروÙترین Ùˆ مقبولترین صورت این استدلالها برهان٠تمانع است Ú©Ù‡ غالب متکلمان آن را، گاه با برخی مناقشات ØŒ Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند ( رجوع کنید به برهان٠تمانع * ).
برهان گونة سوم ØŒ استناد به نقل (سمع ) است . این برهان Ú©Ù‡ از قدیمترین زمان Ù…ØÙ„ توجه دانشمندان٠همة مکاتب Ùˆ مذاهب اسلامی بوده ØŒ بر این پایه استوار است Ú©Ù‡ پس از اقرار به وجود خالق ØŒ به معنای Øقیقتی متعالی Ú©Ù‡ صÙنع به او منسوب است ØŒ Ùˆ نیز پذیرش درستی٠ادعای شخص یا اشخاصی Ú©Ù‡ پیام آور از سوی آن Øقیقت اند، اگر آن Øقیقت ØŒ خود را بر زبان این پیام آوران به یکتایی بشناساند، باید پذیرÙت Ùˆ هیچ منع عقلی از پذیرش آن وجود ندارد Ùˆ از نظر منطقی نیز مشکلی (مثلاً Ù…Øذور دَوْر) پیش نمی آید. متکلمان تأکید کرده اند Ú©Ù‡ این برهان ØŒ چون مناقشه پذیر نیست ØŒ از سایر استدلالهای توØید Ú©Ù‡ در بارة آنها پاره ای اعتراضات Ùˆ اشکالات Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù‡ ØŒ استوارتر Ùˆ مقبولتر است Ø› ازینرو، گاه آن را با عنوان «اَقوَی الادلّة » (مثلاً علامه Øلّی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٩٧Ø› Ùاضل مقداد، ١٤٠٥ØŒ ص ٢٥١) شناسانده اند Ùˆ Øتی از متکلمان معتزلی نقل شده Ú©Ù‡ اثبات عقلانی توØید ممکن نیست (به این معنا Ú©Ù‡ دربارة برهانهای عقلی غالباً مناقشه شده است ) Ùˆ تنها دلیل استوار بر یگانگی خدا آیات قرآن است ( رجوع کنید به امام الØرمین ،ص ٢٠٣).
با این مقدمه ØŒ آیات متعددی در قرآن هست Ú©Ù‡ Øاکی از یگانگی آن Øقیقت متعالی است Ùˆ به تعبیر دقیقتر، از Ù†ÙÛŒ شریک (Ú©ÙÙْو) برای اللّه خبر Ù…ÛŒ دهد. از این شمار است آیات ٢٥٥ بقره ØŒ ١٨ آل عمران ØŒ ١٧١ نساء، ١١ شوری ' Ùˆ از همه مهمتر سورة اخلاص ( رجوع کنید به ماتریدی ØŒ ص ١٩Ø› باقلاّ Ù†ÛŒ ØŒ ص ٥٠Ø› قاضی عبدالجباربن اØمد، ١٤٢٢ØŒ ص ١٩٠Ø› همو، ١٩٦٥ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٩٥ØŒ ٣٢٨Ø› Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ØµÙ„Ø§Ø Øلبی ØŒ ص ٥٧Ø› متولی شاÙعی ØŒ ص ٦٧Ù€٧٠Ø› ØÙمْصی رازی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٤Ù€١٣٥Ø› علامه Øلّی ØŒ ١٣٦٣Ø´ ØŒ همانجا؛ همو، ١٤٠٧ØŒ ص ٢٩١Ø› Ùاضل مقداد، ١٤٠٥ØŒ ص ٢٥١Ø› همو، ١٣٨٠Ø´ ØŒ ص ٢٠٣ØŒ ٢٠٥Ø› تÙتازانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٣٨).
Ú¯Ùتنی است Ú©Ù‡ سدیدالدین Øمصی رازی (همانجا) آیة ٢٢ سورة انبیاء را در عداد آیات گواه بر یگانگی خدا آورده Ùˆ امام الØرمین (همانجا) نیز به معتزلیان نسبت داده است Ú©Ù‡ این آیه را دلیل نقلی بر یگانگی خدا Ù…ÛŒ دانند، در Øالی Ú©Ù‡ آیة مذکور در مقام اØتجاج Ùˆ استدلال است Ùˆ غالب متکلمان ØŒ آن را متضمن برهان تمانع ØŒ نه اÙخبار از یکتایی خدا، دانسته اند.
نکات دیگر. ابن تیمیّه ØŒ در آثار خود به شیوة Ù…Ø·Ø±Ø Ø´Ø¯Ù† مباØØ« توØید در متون کلامی ØŒ اعتراض Ùˆ ادعا کرد Ú©Ù‡ توضیØات متکلمان (معتزلیان Ùˆ اشاعره ) در باب توØید هیچ نسبتی با توØیدی Ú©Ù‡ پیامبران برای بَلاغ آن برانگیخته شده اند ندارد (برای نمونه رجوع کنید به ابن تیمیّه ØŒ ١٤٢٠ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٤٨)ØŒ قرآن یکسر به توØید Ùراخوانده ومراد از آن پرستش انØصاری خدای یکتاست Ú©Ù‡ اساس دعوت همة پیامبران بوده است (همان ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٩٧ØŒ ٧٩٩). به Ú¯Ùتة او، توØید یک جنبة زبانی دارد (توØید القول Ùˆ الرأی ) Ùˆ سورة اخلاص Ú©Ù‡ معادل ثلث قرآن است ØŒ معر٠آن است . جنبة دیگر توØید، توØید عملی یا توØید عبادت است Ú©Ù‡ آن را «توØیدالقصد Ùˆ الاراده » Ù…ÛŒ نامد، از آنرو Ú©Ù‡ شخص موØد، خدا را با قصد Ùˆ خواست عبادت Ù…ÛŒ کند. به نظر او اسلام بر این دو رکن نظری Ùˆ عملی استوار شده Ùˆ سورة کاÙرون ØŒ معر٠همین بÙعد از توØید (توØید عبادت ) است (همان ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨٠١ Ù€٨٠٢). ابن تیمیّه ØŒ بر اساس این دیدگاه ØŒ به نقد Ùˆ ردّ پاره ای از رÙتارها Ùˆ آیینهای بومی عبادی Ùˆ غیرعبادی در جوامع اسلامی پرداخت Ú©Ù‡ به سبب خطاهای آشکار Ùˆ ضع٠مبانی Ùˆ روش ناروا، واکنش عالمان مذاهب مختل٠را برانگیخت ( رجوع کنید به ابن تیمیّه * Ø› سَلَÙیه * Ø› وهابیّت * )ØŒ اما تأکید او بر کارکرد Ùˆ نقش مؤثر Ùˆ سازندة توØید در زندگی Ùردی Ùˆ اجتماعی Ùˆ لزوم پرداختن به این جنبة توØید در آثار کلامی Ùˆ اعتقادی ØŒ بعدها با اقبال روبرو شد Ùˆ Øتی منتقدان جدّی ÙˆÛŒ ØŒ از این نظر با او همراه شدند، آثاری نیز با همین رویکرد پدید آمد.
در سدة اخیر، شماری از اقدامات Ùرهنگی Ù€ اجتماعی در عالم اسلام Ùˆ نیز مبارزات سیاسی در برابر خودکامگیهای داخلی Ùˆ سیطره جوییهای خارجی ØŒ غالباً بر Ù…Øور آموزة توØید، یعنی Ù†ÙÛŒ
غیرخدا Ùˆ تسلیم Ù…Øض در برابر او، با تلقیهای گوناگون Ùˆ گاه ناهمساز Ùˆ Ú†Ù‡ بسا تØت تأثیر مکاتب Ùˆ آموزه های غیردینی ØŒ Ø´Ú©Ù„ گرÙته است (برای برخی موارد رجوع کنید به > دایرة المعار٠جهان اسلام آکسÙورد < ØŒ ذیل واژه ).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› عبدالرØمان بن Øسن آل شیخ ØŒ ÙØªØ Ø§Ù„Ù…Ø¬ÛŒØ¯: Ø´Ø±Ø Ú©ØªØ§Ø¨ التوØید ØŒ چاپ عبدالعزیزبن عبداللّه بن باقر، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥Ø› Ù…Øمودبن عبداللّه آلوسی ØŒ Ø±ÙˆØ Ø§Ù„Ù…Ø¹Ø§Ù†ÛŒ ØŒ بیروت : داراØیاء التراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمود شکری آلوسی ØŒ بلوغ الارب ÙÛŒ معرÙØ© اØوال العرب ØŒ چاپ Ù…Øمد بهجة اثری ØŒ بیروت ?( ١٣١٤ ) Ø› ابن ابی الØدید، Ø´Ø±Ø Ù†Ù‡Ø¬ البلاغة ØŒ چاپ Ù…ØمدابوالÙضل ابراهیم ØŒ قاهره ١٣٨٥Ù€١٣٨٧/ ١٩٦٥Ù€١٩٦٧ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› ابن اسØاق ØŒ سیرة ابن اسØاق ØŒ چاپ Ù…Øمد Øمیداللّه ØŒ قونیه ١٤٠١/١٩٨١Ø› ابن بابویه ØŒ التوØید ØŒ چاپ هاشم Øسینی طهرانی ØŒ قم ?( ١٣٥٧ Ø´ ) Ø› ابن تیمیّه ØŒ التسعینیة ØŒ چاپ Ù…Øمدبن ابراهیم عجلان ØŒ ریاض ١٤٢٠/١٩٩٩Ø› همو، مجموع الÙتاوی ØŒ چاپ مصطÙÛŒ عبدالقادر عطا، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠Ø› ابن جوزی ØŒ زادالمسیر ÙÛŒ علم التÙسیر ØŒ چاپ Ù…Øمدبن عبدالرØمان عبداللّه ØŒ بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧Ø› ابن Øبیب ØŒ کتاب المØبـّر ØŒ چاپ ایلزه لیشتن شتتر، Øیدرآباد دکن ١٣٦١/١٩٤٢ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، کتاب المنمّق ÙÛŒ اخبار قریش ØŒ چاپ خورشید اØمد Ùاروق ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٨٤/١٩٦٤Ø› ابن سعد؛ ابن شعبه ØŒ تØ٠العقول عن آل الرسول ØŒ بیروت ١٣٩٤/١٩٧٤Ø› ابن طاووس ØŒ کش٠المØجة لثمرة المهجة ØŒ نج٠١٣٧٠/١٩٥٠Ø› ابن عاشور (Ù…Øمدطاهربن Ù…Øمد)ØŒ تÙسیر التØریر Ùˆ التنویر ØŒ تونس ١٩٨٤Ø› ابن Ùارس Ø› ابن قیّم جوزیّه ØŒ اغاثة اللهÙان ÙÛŒ مصاید الشیطان ØŒ چاپ Ù…Øمد عÙÛŒÙÛŒ ØŒ بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩Ø› همو، ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§Ù„Ù…Ù‚Ø§ØµØ¯ Ùˆ تصØÛŒØ Ø§Ù„Ù‚ÙˆØ§Ø¹Ø¯ ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ù‚ØµÛŒØ¯Ø© الامام ابن القیم ØŒ چاپ زهیر شاویش ØŒ بیروت ١٤٠٦Ø› ابن کلبی ØŒ کتاب الاصنام ØŒ چاپ اØمد زکی پاشا، قاهره ١٣٣٢/١٩١٤Ø› ابن منظور؛ ابن میثم ØŒ Ø´Ø±Ø Ù†Ù‡Ø¬ البلاغة ØŒ قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› ابن ندیم Ø› ابن هشام ØŒ مغنی اللبیب عن کتاب الاعاریب ØŒ چاپ Ù…Øمد Ù…Øیی الدین عبدالØمید، قاهره ( ١٩٦٤ ) ØŒ چاپ اÙست قم ١٤٠٤Ø› Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ØµÙ„Ø§Ø Øلبی ØŒ تقریب المعار٠ÙÛŒ الکلام ØŒ چاپ رضا استادی ØŒ ( قم ) ١٣٦٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عبداللّه ازرقی ØŒ کتاب اخبار Ù…Ú©Ø© شرÙهااللّه تعالی Ùˆ ماجاء Ùیها من الا´ثار ØŒ روایة اسØاق بن اØمد خزاعی ØŒ در اخبار Ù…Ú©Ø© المشرÙØ© ØŒ ج ١ØŒ غتنغه ١٢٧٥Ø› علی بن اسماعیل اشعری ØŒ کتاب مقالات الاسلامیّین Ùˆ اختلا٠المصلّین ØŒ چاپ هلموت ریتر، ویسبادن ١٤٠٠/١٩٨٠Ø› عبدالملک بن عبداللّه امام الØرمین ØŒ الشامل ÙÛŒ اصول الدین ØŒ بیروت ١٤٢٠/١٩٩٩Ø› Ù…Øمدبن طیب باقلاّ Ù†ÛŒ ØŒ الانصا٠Ùیما یجب اعتقاده Ùˆ لایجوز الجهل به ØŒ چاپ عمادالدین اØمد Øیدر، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٦Ø›
علیرضا برازش ØŒ المعجم المÙهرس لالÙاظ اØادیث بØارالانوار ØŒ تهران ١٣٧٢Ù€١٣٧٣ Ø´ Ø› مرتضی بروجردی ØŒ مستندالعروة الوثقی ØŒ تقریرات درس آیة اللّه خوئی ØŒ ج ٤ØŒ قم ١٣٦٨ Ø´ Ø› عبداللّه بن عمر بیضاوی ØŒ انوار التنزیل Ùˆ اسرار التأویل ØŒ المعرو٠بتÙسیر البیضاوی ØŒ مصر ١٣٣٠ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› اØمدبن علی بیهقی ØŒ تاج المصادر ØŒ
چاپ هادی عالم زاده ØŒ تهران ١٣٦٦Ù€ ١٣٧٥ Ø´ Ø› مسعودبن عمر تÙتازانی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù…Ù‚Ø§ØµØ¯ ØŒ چاپ عبدالرØمان عمیره ØŒ قاهره ١٤٠٩/١٩٨٩ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٧٠Ù€١٣٧١ Ø´ Ø› Ù…Øمد اعلی بن علی تهانوی ØŒ کتاب کشا٠اصطلاØات Ùنون ØŒ چاپ Ù…Øمد وجیه Ùˆ دیگران ØŒ کلکته ١٨٦٢ØŒ چاپ اÙست تهران ١٩٦٧Ø› علی بن Ù…Øمد جرجانی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù…ÙˆØ§Ù‚Ù ØŒ چاپ Ù…Øمد بدرالدین نعسانی Øلبی ØŒ مصر ١٣٢٥/ ١٩٠٧ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٧٠ Ø´ Ø› نعمت اللّه بن عبداللّه جزایری ØŒ نورالبراهین ØŒ او، انیس الوØید ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„ØªÙˆØید ØŒ چاپ مهدی رجائی ØŒ قم ١٤١٧Ø› Ù…Øمودبن علی Øمصی رازی ØŒ المنقذ من التقلید ØŒ قم ١٤١٢Ù€١٤١٤Ø› ابوالقاسم خوئی ØŒ البیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ قم ١٤١٨Ø› همو، معجم رجال الØدیث ØŒ بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣ØŒ چاپ اÙست قم ( بی تا. ) Ø› دائرة المعار٠الاسلامیة ØŒ قاهره : دارالشعب ØŒ ?( ١٩٦٩ ) ØŒ ذیل «التوØید، علم » (از Ù…Øمدیوس٠موسی )Ø› Øسین بن Ù…Øمد راغب اصÙهانی ØŒ المÙردات ÙÛŒ غریب القرآن ØŒ چاپ Ù…Øمد سید کیلانی ØŒ تهران ?( ١٣٣٢ Ø´ ) Ø› قاسم بن ابراهیم رسی ØŒ «کتاب اصول العدل Ùˆ التوØید»، در رسائل العدل Ùˆ التوØید ØŒ چاپ Ù…Øمد عماره ØŒ ج ١ØŒ ( قاهره ) : دارالهلال ØŒ ١٩٧١Ø› Ù…Øمد رشیدرضا، تÙسیرالقرآن الØکیم الشهیر بتÙسیر المنار ØŒ ( تقریرات درس ) شیخ Ù…Øمد عبده ØŒ ج ٣ØŒ مصر ١٣٦٧Ø› Ù…Øمود روØانی ØŒ المعجم الاØصائی لالÙاظ القرآن الکریم = Ùرهنگ آماری کلمات قرآن کریم ØŒ مشهد ١٣٦٦Ù€ ١٣٦٨ Ø´ Ø› زمخشری Ø› جعÙر سبØانی ØŒ الالهیات علی هدی الکتاب Ùˆ السنة Ùˆ العقل ØŒ به قلم Øسن Ù…Øمد Ù…Ú©ÛŒ عاملی ØŒ ج ٢ØŒ قم ١٤١٣Ø› همو، منشور جاوید ØŒ ج ٢ØŒ قم ١٣٧٣ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اØمد شمس الائمه سرخسی ØŒ کتاب المبسوط ØŒ قاهره ØŒ ١٣٢٤ØŒ چاپ اÙست استانبول ØŒ ١٤٠٣/ ١٩٨٣Ø› Ù…Øمدبن عبدالکریم شهرستانی ØŒ الملل Ùˆ النØÙ„ ØŒ چاپ اØمد Ùهمی Ù…Øمد، قاهره ١٣٦٧Ù€ ١٣٦٨/ ١٩٤٨Ù€١٩٤٩ØŒ چاپ اÙست بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، نهایة الاقدام ÙÛŒ علم الکلام ØŒ چاپ آلÙرد گیوم ØŒ قاهره ( بی تا. ) Ø› لویس شیخو، النصرانیة Ùˆ آدابها بین عرب الجاهلیة ØŒ بیروت ١٩٨٩Ø› Ù…Øمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§ØµÙˆÙ„ الکاÙÛŒ : کتاب التوØید ØŒ قسم ١ØŒ چاپ Ù…Øمد خواجوی ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› طباطبائی Ø› Ù…Øمدکاظم بن عبدالعظیم طباطبائی یزدی ØŒ العروة الوثقی ØŒ بیروت ١٤٠٤Ø› اØمدبن علی طبرسی ØŒ الاØتجاج ØŒ چاپ Ù…Øمدباقر موسوی خرسان ØŒ نج٠١٣٨٦/ ١٩٦٦Ø› Ùضل بن Øسن طبرسی Ø› طبری ØŒ جامع Ø› Ù…Øمدبن Øسن طوسی ØŒ التبیان ÙÛŒ تÙسیرالقرآن ØŒ چاپ اØمد Øبیب قصیر عاملی ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› همو، کتاب تمهیدالاصول ÙÛŒ علم الکلام ØŒ چاپ عبدالمØسن مشکوة الدینی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› Ù…ØمدÙؤاد عبدالباقی ØŒ المعجم المÙهرس لالÙاظ القرآن الکریم ØŒ بیروت : داراØیاءالتراث العربی ØŒ ( بی تا. ) Ø› Ù…Øمد عبده ØŒ رسالة التوØید ØŒ بیروت ١٣٩٦/١٩٧٦Ø› Øسن بن عبداللّه عسکری ØŒ الÙروق اللغویّة ØŒ چاپ Øسام الدین قدسی ØŒ بیروت ١٤٠١/١٩٨١Ø› عبدالرØمان بن اØمد عضدالدین ایجی ØŒ المواق٠ÙÛŒ علم الکلام ØŒ بیروت : عالم الکتب ØŒ ( بی تا. ) Ø› Øسن بن یوس٠علامه Øلّی ØŒ انوار الملکوت ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„ÛŒØ§Ù‚ÙˆØª ØŒ چاپ Ù…Øمد نجمی زنجانی ØŒ ( قم ) ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، کش٠المراد ÙÛŒ Ø´Ø±Ø ØªØ¬Ø±ÛŒØ¯ الاعتقاد ØŒ چاپ Øسن Øسن زادة آملی ØŒ قم ١٤٠٧Ø› علی بن Øسین علم الهدی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø¬Ù…Ù„ العلم Ùˆ العمل ØŒ چاپ یعقوب جعÙری مراغی ØŒ ( تهران ) ١٤١٤Ø› جوادعلی ØŒ المÙصّل ÙÛŒ تاریخ العرب قبل الاسلام ØŒ بیروت ١٩٦٧Ù€ ١٩٧٨Ø› علی بن ابی طالب (ع )ØŒ امام اول ØŒ نهج البلاغة ØŒ چاپ صبØÛŒ ØµØ§Ù„Ø ØŒ قاهره ١٤١١/١٩٩١Ø› مقدادبن عبداللّه Ùاضل مقداد، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین ØŒ چاپ مهدی رجائی ØŒ قم ١٤٠٥Ø› همو، اللوامع الالهیة ÙÛŒ المباØØ« الکلامیة ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی قاضی طباطبائی ØŒ قم ١٣٨٠ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن عمر Ùخررازی ØŒ الاربعین ÙÛŒ اصول الدین ØŒ چاپ اØمد Øجازی سقا، قاهره ١٩٨٦Ø› همو، التÙسیر الکبیر، او، Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ ØŒ بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠Ø› همو، کتاب المØصَّل ØŒ چاپ Øسین اتای ØŒ قاهره ١٤١١/١٩٩١Ø› ÛŒØیی بن زیاد Ùرّاء، معانی القرآن ØŒ ج ٢ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی نجار، مصر ١٩٥٥ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› علی اصغر Ùقیهی ØŒ وهابیان : بررسی Ùˆ تØقیق گونه ای در بارة عقاید Ùˆ تاریخ Ùرقة وهابی ØŒ تهران ( ١٣٥٧ Ø´ ) Ø› Ù…Øمدبن شاه مرتضی Ùیض کاشانی ØŒ کتاب الواÙÛŒ ØŒ چاپ ضیاءالدین علامه اصÙهانی ØŒ اصÙهان ١٣٦٥Ù€١٣٧٤ Ø´ Ø› Ù…Øمدسعیدبن Ù…Øمد Ù…Ùید قاضی سعید قمی ØŒ Ø´Ø±Ø ØªÙˆØید الصدوق ØŒ چاپ نجÙقلی Øبیبی ØŒ تهران ØŒ ج ٢ØŒ ١٤١٦ØŒ ج ٣ØŒ ١٤١٩Ø› قاضی عبدالجباربن اØمد، Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ø§ØµÙˆÙ„ الخمسة ØŒ چاپ سمیر مصطÙÛŒ رباب ØŒ بیروت ١٤٢٢Ø› همو، المختصر ÙÛŒ اصول الدین ØŒ در رسائل العدل Ùˆ التوØید ØŒ چاپ Ù…Øمد عماره ØŒ ج ١ØŒ ( قاهره ) : دارالهلال ØŒ ١٩٧١Ø› همو، المغنی ÙÛŒ ابواب التوØید Ùˆ العدل ØŒ ج ٤ØŒ چاپ Ù…ØمدمصطÙÛŒ Øلمی Ùˆ ابوالوÙا غنیمی تÙتازانی ØŒ قاهره ١٩٦٥Ø› Ù…Øمودبن مسعود قطب الدین شیرازی ØŒ درة التاج ØŒ بخش ١ØŒ چاپ Ù…Øمد مشکوة ØŒ تهران ١٣٦٩ Ø´ Ø› کلینی Ø› عبدالرزاق بن علی لاهیجی ØŒ گوهر مراد ØŒ چاپ زین العابدین قربانی لاهیجی ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد ماتریدی ØŒ کتاب التوØید ØŒ چاپ ÙØªØ Ø§Ù„Ù„Ù‘Ù‡ خلی٠، استانبول ١٩٧٩Ø› Ù…ØÙ…Ø¯ØµØ§Ù„Ø Ø¨Ù† اØمد مازندرانی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§ØµÙˆÙ„ الکاÙÛŒ ØŒ مع تعالیق ابوالØسن شعرانی ØŒ چاپ علی عاشور، بیروت ١٤٢١/٢٠٠٠Ø› علی بن Ù…Øمد ماوردی ØŒ النکت Ùˆ العیون :تÙسیرالماوردی ØŒ چاپ عبدالمقصودبن عبدالرØیم ØŒ بیروت ١٤١٢/١٩٩٢Ø› عبدالرØمان بن مأمون متولی شاÙعی ØŒ الغنیة ÙÛŒ اصول الدین ØŒ چاپ عمادالدین اØمد Øیدر، بیروت ١٤٠٦/ ١٩٨٧Ø› مجلسی Ø› اØمد مصطÙÛŒ مراغی ØŒ تÙسیرالمراغی ØŒ بیروت ١٩٨٥Ø› المعجم الوسیط ØŒ تألی٠ابراهیم انیس Ùˆ دیگران ØŒ تهران : دÙتر نشر Ùرهنگ اسلامی ØŒ ١٣٦٧Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ù…Ùید، اوائل المقالات ØŒ چاپ ابراهیم انصاری زنجانی خوئینی ØŒ بیروت ١٤١٤/١٩٩٣Ø› Ù…Øمدباقربن Ù…Øمد میرداماد، التعلیقة علی کتاب الکاÙÛŒ ØŒ چاپ مهدی رجائی ØŒ قم ١٤٠٣Ø› Ù…ØمدØسن بن باقر نجÙÛŒ ØŒ جواهرالکلام ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ø´Ø±Ø§Ø¦Ø¹ الاسلام ØŒ ج ١٠ØŒ چاپ عباس قوچانی ØŒ بیروت ١٩٨١Ø› Øسن بن Ù…Øمدنظام الاعرج ØŒ تÙسیر غرائب القرآن Ùˆ رغائب الÙرقان ØŒ چاپ زکریا عمیرات ØŒ بیروت ١٤١٦/١٩٩٦Ø› سعیدبن Ù…Øمد نیسابوری ØŒ ÙÛŒ التوØید = ( دیوان الاصول لابی رشید سعیدبن Ù…Øمد النیسابوری ) ØŒ ( قاهره ? ١٣٨٥/ ١٩٦٥ ) Ø› آرنت یان ونسینک ØŒ المعجم المÙهرس لالÙاظ الØدیث النبوی ØŒ لیدن ١٩٣٦Ù€١٩٦٩Ø› یاقوت Øموی Ø› یعقوبی ØŒ تاریخ Ø›
EI ٢ , s.v. "Tawh ¦â¤d" (by D. Gimaret); The Encyclopedia of religion , ed. Mircea Eliade, New York ١٩٨٧, s.vv. "Arabian religions" (by Adel Allouche), "Islam: an overview" (by Fazlur Rahman), "Monotheism" (by Theodore M. Ludwig);
Edward William Lane, An Arabic-English lexicon , Cambridge ١٩٨٤; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥,s.v. "Tawh ¦â¤d" (by Tamara Sonn); Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , I: Qur'a ¦nwissenschaften, H ¤adit ¢, Geschichte, Fiqh, Dogmatik, Mystik, bis ca. ٤٣٠ H. , Leiden ١٩٦٧; Harry Austryn Wolfson, The philosophy of the kalam , Cambridge, Mass. ١٩٧٦.
/ Øسن طارمی راد /
٥) در ÙلسÙÙ‡ . توØید خداوند ــ پس از اثبات وجود او، Ú©Ù‡ از نخستین مباØØ« الاهیات به معنای اخص به شمار Ù…ÛŒ رود ــ یکی از مهمترین مسائل در ÙلسÙØ© اسلامی است . در تصدیق٠توØید ØÙ‚ تعالی Ùˆ اذعان به آن ØŒ میان Øکما سازگاری عام Ùˆ کاملی برقرار است ØŒ اما گاهی به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ شیوه های متÙاوتی در تبیین Ùˆ اثبات توØید بر گزیده اند. این تÙاوت Øاکی از اختلا٠آرا نیست ØŒ بلکه نشانة توسعه Ùˆ تکمیل روشها Ùˆ وجوه گوناگون٠تØقیق Ùˆ بررسی در این باب است ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).
به طور Ú©Ù„ÛŒ مسئلة توØید در ÙلسÙØ© اسلامی از سه جهت بررسی شده است : توØید ذاتی ØŒ توØید صÙاتی ØŒ Ùˆ توØید اÙعالی .
توØید ذاتی ØŒ عبارت است از یگانگی (واØدیت ) Ùˆ بساطت (اØدیت ) ذات خداوند. یگانگی خداوند ناظربه تنزیه او از هرگونه شریک Ùˆ Ù…Ùثل Ùˆ مانند است Ùˆ بساطت خداوند ناظر به Ù†ÙÛŒ هرگونه ترکیب Ùˆ ترکّب از ذات اوست ( رجوع کنید به ادامة مقاله Ø› برای آگاهی از اقسام ترکیب وترکّب Ùˆ Ù†Øوة بساطت خداوند رجوع کنید به بسیط ومرکّب * ).
در راهها Ùˆ شیوه های اثبات توØید، چند امر مشترک وجود دارد، از جمله اینکه تقریباً همة ÙیلسوÙان مسلمان ØŒ استدلال خود را در اثبات توØید به صورت برهان Ø®Ùلْ٠اقامه کرده Ùˆ پیوسته اصل تناهی علل را به عنوان مبنا Ùˆ Ùرض مسئلة توØید در نظر گرÙته اند، Ú©Ù‡ در اکثر موارد مراد از علل ØŒ علل Ùاعلی است . بر اساس اصل مذکور، زنجیرة علل باید به یک علت غیرمعلول منتهی گردد. بنابراین وجود جهان به ضرورت نشانه آن است Ú©Ù‡ یک علت غیرمعلول وجود دارد Ú©Ù‡ جهان معلول اوست . Øال اگر این علت ØŒ یگانه Ùˆ بی همتا نباشد، ترکیب Ùˆ ترکّب در ذات Ùˆ هویت او، خواه به صورت ترکیب از جنس Ùˆ Ùصل Ùˆ خواه به صورت ترکیب از ذات Ùˆ اعراض ØŒ لازم Ù…ÛŒ آید. از طرÙÛŒ ØŒ اگر این ذات به Ù†ØÙˆÛŒ مرکّب باشد به علتی نیازمند است Ú©Ù‡ این ترکیب را پدید آورد Ùˆ این مستلزم تØقق علتی ورای این علت نهایی است . در این صورت Ø®Ùل٠لازم Ù…ÛŒ آید، یعنی زنجیرة علل غیرمتناهی Ù…ÛŒ شود در Øالی Ú©Ù‡ تناهی علل ØŒ بنا بر استدلالی دیگر، مسلّم گردیده است ( رجوع کنید به تسلسل * ). پس ترکیب در ذات خدا Ùˆ در نتیجه تعدد او (Ù†ÙÛŒ توØید) نیز باطل Ùˆ Ù…Øال است . به این ترتیب ØŒ توØید اثبات Ù…ÛŒ گردد (Ú©Ùنْدی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٠٧Ø› ابن سینا، ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٥ Ø› ابن رشد، ١٩٨٠Ù€١٩٨١ØŒ قسم ٢ØŒ ص ٤٦٨Ø› صدرالدین شیرازی ØŒ ١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٣١).
موضوع توØید Ùˆ راههای تبیین Ùˆ اثبات آن را در سیر تØول٠اندیشة Øکمای اسلامی Ù…ÛŒ توان به این Ø´Ø±Ø Ú¯Ø²Ø§Ø±Ø´ کرد: نظریة توØید Ùˆ راههای اثبات آن تا پیش از ابن سینا غالباً بر Ù…Øور ارتباط خدا با جهان Ø¢Ùرینش ØŒ یعنی ÙˆØدت Ø¢Ùرینندة جهان از جهت Ø¢Ùرینندگی او، در نظر بوده است . کندی (ج ١ØŒ ص ٢٠٧) در رساله ای Ú©Ù‡ در پاسخ به علی بن جَهْم نگاشته ØŒ خدا را به عنوان Ù…ÙØدÙØ« جهان ØŒ واØد خوانده Ùˆ برای اثبات این مطلب ØŒ به اقامة استدلال به شیوة مذکور پرداخته است . برای Ùارابی (١٤٠٥ØŒ ص ١٠٢) نیز اساس تبیین Ùˆ اثبات توØید، همین رابطة Ø¢Ùرینندگی خدا نسبت به جهان است . برای تبارشناسی٠این بذل٠توجه ÙیلسوÙان مسلمان به رابطة خدا با جهان در اثبات توØید، Ù…ÛŒ توان به استشهاد Ùارابی (همانجا) به اÙثولوجیا اشاره کرد. با توجه به اینکه اÙثولوجیا نوشتة Ùلوطین * (متوÙÛŒ ٢٦٩ یا ٢٧٠ میلادی ) است ØŒ شاید بتوان یکی از ریشه های این گرایش ÙیلسوÙان مسلمان را اندیشة Ùلوطین دانست . گر Ú†Ù‡ Ùارابی (١٩٨٢ØŒ ص ٣٩Ø› همو، ١٩٩٣ØŒ ص ٤٢ØŒ ٤٥) بنا بر این گرایش ØŒ در اثبات ÙˆØدت خدا از برخی معانی ØŒ مانند «اول بودن »، استÙاده کرده ØŒ Ù„Ú©Ù† بر خلا٠Ùلوطین ØŒ رابطة خدا را با جهان همانند رابطة جزء Ùˆ Ú©Ù„ ØŒ Ùˆ نوعی رابطة درونی Ùˆ Øلولی ندانسته ØŒ بلکه بر تغایر جوهری Ùˆ ذاتی خدا با جهان ØªØµØ±ÛŒØ Ù†Ù…ÙˆØ¯Ù‡ است . علاوه بر این ØŒ از Øیث وجود نیز خدا را وجودی خاص Ùˆ متمایز Ùˆ از این جهت نیز «واØد» دانسته است .
Ùارابی (١٩٨٢ØŒ ص ٤٠Ø› همو، ١٩٩٣ØŒ ص ٤٢Ù€٤٣) یگانگی خداوند را از راههای دیگری نیز اثبات کرده است ØŒ از جمله بر مبنای وصÙ٠«تام بودن » خداوند. به نظر ÙˆÛŒ اگر خداوند همنوعی داشته باشد، این نشانة نقص اوست ØŒ زیرا بنا بر قاعده ای Ú©Ù„ÛŒ ØŒ تام عبارت است از چیزی Ú©Ù‡ نمی توان خارج از وجود ÙˆÛŒ ØŒ همنوعی برای آن یاÙت Ø› Ú†Ù‡ آن همنوعْ جوهر باشد Ú†Ù‡ عرض ØŒ جسم باشد یا غیرجسم . بعلاوه ØŒ Ùارابی (١٩٨٢ØŒ ص ٤١Ù€ ٤٣Ø› همو، ١٩٩٣ØŒ ص ٤٣Ù€٤٤) انکار توØید را مناÙÛŒ منزه بودن خدا از نقص Ùˆ ضد دانسته است . بدین ترتیب ØŒ Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت Ùارابی در استدلال بر توØید، علاوه بر ارتباط خدا Ùˆ جهان ØŒ برخی اوصا٠و ویژگیهای خداوند را نیز ملاک اثبات ÙˆØدانیت او قرار داده است . در عین Øال شیوة ÙˆÛŒ از تمرکز بر رابطة خدا با جهان بیرون نیست .
ابن سینا (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٢) «واجب الوجود بالذات » را به صورت اصلیترین تعبیری Ú©Ù‡ مبیّن ذات الاهی باشد، به کار برده است . واجب الوجود بالذات یعنی موجودی Ú©Ù‡ عدم آن به هر Ù†ØÙˆ Ù…Øال است . در ÙلسÙØ© ابن سینا، تبیین Ùˆ اثبات توØید بر اساس همین معنا Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ شود. ÙˆÛŒ (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ٤Ù€ ٥Ø› همو، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٦٠) نیز همانند ÙیلسوÙان پیش از خود، ÙˆØدت واجب الوجود بالذات را از طریق برهان خل٠اثبات کرده ولی ØŒ تکیة او بر این نکته است Ú©Ù‡ خود معنا Ùˆ Øقیقت واجب الوجود بالذات ØŒ مبیّن اصل توØید است ØŒ Ùˆ Ù†ÙÛŒ توØید با توجه به معنای واجب الوجود بالذات ØŒ مستلزم خل٠و تناقض است Ø› چرا Ú©Ù‡ لازم Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ واجب الوجود بالذات ØŒ واجب الوجود بالذات نباشد. در Øالی Ú©Ù‡ در ÙلسÙØ© کندی یا Ùارابی ØŒ معمولاً امر Ù…Øالی Ú©Ù‡ از Ùرض تعدد خدا لازم Ù…ÛŒ آید، متوجه معنای اولیت ØŒ Ù…ØدÙØ« بودن Ùˆ یا تقدم خدا نسبت به خلق Ùˆ جهان است .
یکی از کوتاهترین استدلالهای ابن سینا (١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٥٨ Ù€ ٥٩Ø› نیز رجوع کنید به همو، ١٤٠٣ØŒ ج ٣ØŒ ص ٤٠Ù€٤٧) در اثبات توØید، Ú©Ù‡ به اصل «نÙÛŒ ترکیب » (بساطت ) در ذات باری باز Ù…ÛŒ گردد، این است Ú©Ù‡ کثرت واجب الوجود در هر صورت مستلزم یک Ù†ØÙˆ انقسام در معنای واجب الوجود است . این انقسام به یکی از دو صورت ممکن است Ùˆ وجه دیگری قابل Ùرض نیست : ١) انقسام جنس با Ùصول ØŒ ٢) انقسام نوع با اعراض . در صورت اول اگر واجب الوجود معنایی جنسی باشد، برای تØقق نیازمند Ùصل خواهدبود، چون Ùصل همیشه سبب تØقق جنس است (مثل Ùصل ناطق برای Øیوان ). چنین نیازی برای معنای وجوب وجود Ù…Øال است ØŒ زیرا وجوب وجود به معنای Ùعلیت Ù…Øض Ùˆ تأکّد Ùˆ شدت وجود است . در این صورت چگونه ممکن است واجب الوجود بالذات در وجود Ùˆ تØقق نیازمند غیر باشد؟ صورت دوم بر اساس این Ùرض است Ú©Ù‡ تÙاوت بین دو واجب الوجود در اعراض آنها باشد. در این صورت عرض نمی تواند ناشی از ذات واجب الوجود باشد، چون اگر چنین باشد نظر به اینکه Øقیقت٠وجوب وجود در هر دو واجب الوجود٠مÙروض یکسان است ØŒ باید اعراض این دو نیز یکسان شود. بدین ترتیب ØŒ دلیل Ùˆ سببی برای تعدد Ùˆ تکثر آنها باقی نخواهد ماند. اگر عÙروض این اعراض سببی غیر از ذات واجب الوجود داشته باشد، پس واجب الوجود در تشخص Ùˆ تمایزش نیازمند غیر است Ùˆ این نیازمندی با معنای وجوب وجود سازگار نیست .
تعبیر واجب الوجود Ùˆ اثبات توØید به شیوة استدلالی ابن سینا، پس از ÙˆÛŒ رواج یاÙت ØŒ به گونه ای Ú©Ù‡ علاوه بر ÙیلسوÙان ØŒ اکثر متکلمان شیعی نیز همان روش را به کار بردند (برای نمونه رجوع کنید به سهروردی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥ØŒ ٣٩٢Ù€٣٩٣Ø› علامه Øلّی ØŒ ص ٣٥Ø› میرداماد، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٢٦٧).
ابن رشد (١٩٨٠Ù€١٩٨١ØŒ قسم ٢ØŒ ص ٤٦٣Ù€٤٦٤) اشکال غزالی را بر استدلال ابن سینا مردود دانسته Ùˆ در عین Øال ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø¯Ø§Ø¯Ù‡ است Ú©Ù‡ بیان ابن سینا چیزی نزدیک به برهان است Ùˆ به دلیل نقصی Ú©Ù‡ دارد Ùاقد ارزش Ùˆ اعتبار برهان است Ø› ازینرو، تقریر دیگری از این برهان ارائه کرده است . بنا بر تقریر ابن رشد از برهان مذکور (١٩٨٠Ù€١٩٨١ØŒ قسم ٢ØŒ ص ٤٦٨)ØŒ برای تعدد واجب الوجود، Ù…ÛŒ توان سه Ùرض Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯: ١) تغایر این دو واجب الوجود در عدد، یعنی دو Ùرد از یک نوع باشند؛ ٢) تÙاوت آنها نوعی باشد Ùˆ معنای واجب الوجود در آن دو به صورت جنس مشترک باشد؛ ٣) تÙاوت این دو واجب الوجود در تقدم Ùˆ تأخر وجودشان باشد، یعنی آنها دو موجود بسیط باشند، همانند عقول Ú©Ù‡ هیچ اشتراک ذاتی ندارند Ùˆ تÙاوت آنها Ùقط در این است Ú©Ù‡ یکی مقدّم Ùˆ دیگری مؤخر است . ابن رشد با رد این سه Ùرض ثابت Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ واجب الوجود واØد است . در رد Ùرض اول Ùˆ دوم ØŒ از اصل عدم ترکیب در ذات واجب بهره Ù…ÛŒ جوید Ùˆ در Ùرض سوم برآن است Ú©Ù‡ چون واجب الوجود باید مقدّم باشد، پس Ù…ØÙ„ÛŒ برای وجوب وجود٠امر متأخر باقی نمی ماند Ùˆ Ùقط آن Ú©Ù‡ مقدّم است Ù…ÛŒ تواند واجب باشد. بنا بر نظر ابن رشد (١٤٠٢ØŒ ص ٦٥Ù€ ٦٩)ØŒ اثبات توØید باید مطابق شرع Ùˆ آنچنانکه در قرآن آمده ØŒ باشد. ÙˆÛŒ با استناد به آیة ٢٢ سورة انبیاء Ùˆ آیة ٤٢ سورة اسراء، «وØدت جهان » را دلیل بر ÙˆØدت Ø¢Ùرینندة جهان Ù…ÛŒ داند. از آنجا Ú©Ù‡ جهان واقعیتی واØد است ØŒ اگر بیش از یک Ø¢Ùریننده داشته باشد، هر آیینه Ùاسد Ù…ÛŒ گردد Ùˆ امر واØد نمی تواند از جهت واØد با دو امر متعدد نسبت واØدی داشته باشد. در این استدلال ØŒ ÙˆØدت جهان امری ÙˆØ§Ø¶Ø Ùˆ آشکار تلقی شده Ú©Ù‡ نیازمند دلیل Ùˆ برهان نیست (نیز رجوع کنید به برهان تمانع * ). کلام ابن رشد از Øیث تمرکز بر ارتباط خدا با جهان ØŒ بیشتر با نظریات ÙلاسÙØ© قبل از ابن سینا هماهنگ است ØŒ در عین Øال چون استدلال ÙˆÛŒ مبتنی بر ÙˆØدت جهان است ØŒ نه صرÙاً بر مخلوق بودن جهان Ùˆ خالق بودن خدا، از آنها متمایز است . ÙˆÛŒ بنا بر ÙˆØدت Ùعل ØŒ ÙˆØدت Ùاعل را اثبات Ù…ÛŒ کند، نه Ùقط بر اساس تقدم خالق بر مخلوق .
سهروردی (همانجاها) با وجود تÙاوت اساسی٠مشرب ÙلسÙÛŒ اش با ابن سینا، استدلال ابن سینا بر ÙˆØدانیت واجب را Ù…Ø·Ø±Ø Ùˆ از تعبیر واجب الوجود استÙاده کرده است ØŒ اما پیوسته بر Ù†ÙÛŒ تمایز ماهیت Ùˆ وجود در ذات واجب Ùˆ اینکه واجب الوجود، وجود صر٠و Ùوق مقوله است ØŒ تأکید دارد. ÙˆÛŒ با تمسک به قاعدة «صÙرْÙÙالشی ء٠لایتثنّی ولایتکرّر» نیز ÙˆØدت واجب الوجود را اثبات کرده است Ø› بدین صورت Ú©Ù‡ اگر واجب الوجود شریک داشته باشد، باید هر یک از دیگری متمایز باشند زیرا لازمة دو چیز بودن تمایز است . پس هیچ کدام صÙر٠هستی نخواهند بود، در Øالی Ú©Ù‡ واجبْ تعالی ØŒ صÙر٠هستی Ùˆ نامØدود است Ùˆ صر٠الشی Ø¡ هم تکرارپذیر Ùˆ قابل دو تا شدن نیست . پس واجب الوجود بالذات ØŒ ثانی Ùˆ شریک ندارد (نیز رجوع کنید به میرداماد، ١٣٧٦ Ø´ ØŒ ص ٢٦٦Ù€٢٦٧Ø› Ùیض کاشانی ØŒ ص ١٤Ø› سبزواری ØŒ ١٤١٦Ù€١٤٢٢ØŒ ج ٣ØŒ ص ٥١٠ Ù€٥١٢). بدین ترتیب ØŒ به نظر Ù…ÛŒ رسد بیان سهروردی در بارة واجب الوجود Ùˆ اثبات توØید بنا بر Ù…Ùهوم واجب الوجود، به شیوة ابن سینا نزدیکتر باشد تا بیان غزالی Ùˆ ابن رشد. سهروردی در Øکمة الاشراق ــ Ú©Ù‡ آن را دقیقاً به مسلک اشراقی نگاشته ــ تعبیر خاص «نورالانوار» را برای خدا به کار برده Ùˆ ÙˆØدت خداوند را نیز بر مبنای عدم ترکیب در ذات نور (بساطت نور) ــ Ú©Ù‡ منطبق است با همان اصل عدم ترکّب ØŒ در اندیشة دیگر ÙیلسوÙان مسلمان ــ اثبات کرده است ( رجوع کنید به مجموعه مصنّÙات ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢١Ù€١٢٤).
شیوة خاص صدرالدین شیرازی (١٣٣٧ Ø´ ØŒ سÙر سوم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٠Ù€١٠٤Ø› همو، ١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٣٧Ù€ ٣٨) در اثبات توØید، مبتنی بر تبیین Øقیقت وجود است ØŒ زیرا ذات این Øقیقت مبیّن بساطت Ùˆ Ù…Øض بودن٠کامل آن است Ùˆ از آنجا Ú©Ù‡ Øقیقت٠صر٠و بسیط ØŒ در واقع Ú©Ù„ اشیا است ØŒ غیری برای این Øقیقت باقی نمی ماند Ú©Ù‡ بتواند دومی او باشد. همه چیز در این Øقیقت اÙندÙکاک Ù…ÛŒ یابد. بیان برهانی این شیوه بدین ترتیب است : چون واجب الوجود، منتها Ùˆ غایت هر Øقیقتی است ØŒ پس وجودش نه متوق٠بر چیزی است Ùˆ نه متعلق به چیزی Ùˆ در واقع «بسیط الØقیقة » است . این بساطت اقتضامی کندکه هیچ جهت امکانی در او نباشد، زیرا هر وجه امکانی مستلزم ترکیب از وجود Ùˆ ماهیت است ØŒ Ùˆ Ùرد دوم برای این موجود Ùقط در صورتی قابل Ùرض است Ú©Ù‡ هیچ رابطة ذاتی Ùˆ وجودی با او نداشته باشد، چون چنین رابطه ای به معنای علیت یکی نسبت به دیگری است . در این صورت این دیگری واجب الوجود دوم نخواهد بود. Ù†ÙÛŒ رابطة وجودی میان این دو نیز مستلزم آن است Ú©Ù‡ هر یک Ùاقد مرتبة کمال وجودی باشد Ú©Ù‡ دیگری واجد آن است Ùˆ Ùاقد بودن نیز با Øقیقت بسیط٠Ùراگیر Ú©Ù‡ بالÙعل Ù…Øض است سازگار نیست Ø› پس ØŒ Ùرض Ùرد دوم برای واجب الوجود باطل است .
صدرالدین شیرازی (١٣٣٧ Ø´ ØŒ سÙر سوم ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٧ Ù€ ٩٤)ØŒ غیر از طریق خاص خویش در اثبات توØید Ú©Ù‡ مبتنی بر اصالت وجود Ùˆ بساطت Øقیقت وجود است ØŒ روش دیگر ÙلاسÙØ© اسلامی را نیز مورد امعان نظر قرار داده است . ÙˆÛŒ در یک دسته بندی Ú©Ù„ÛŒ برهانهای توØید را در دو گروه قرار Ù…ÛŒ دهد: ١) آنهایی Ú©Ù‡ ÙˆØدانیت ذات خداوند را اثبات Ù…ÛŒ کنند؛ ٢) آنهایی Ú©Ù‡ برای اثبات ÙˆØدانیت پروردگار٠جهان (إله العالم ) اقامه شده اند. در دستة اول برهانهایی را Ú©Ù‡ مبتنی بر Ù†ÙÛŒ ترکّب از ذات الاهی اند بیان نموده است ØŒ اما سعی کرده استدلال ÙیلسوÙان دیگر را با شیوة خاص خود تطبیق دهد Ùˆ اصل بساطت وجود را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ù†Ø¯. ÙˆÛŒ (١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٣١Ø› نیز رجوع کنید به بسیط الØقیقة * ) همچنین شیوة دیگری در اثبات ÙˆØدانیت به کار برده است Ú©Ù‡ دقیقاً به بØØ« صÙات الاهی باز Ù…ÛŒ گردد. این شیوه نیز مخصوص اوست . ÙˆÛŒ ÙˆØدانیت را بر اساس «صمد» بودن خداوند، یعنی بی نیازی ذات الاهی از غیر Ùˆ نیازمندی همه به او، بیان کرده است . این استدلال بر پایة قاعدة «بسیط الØقیقة Ú©Ù„ الاشیاء Ùˆ لیس بشیی ٠منها» اقامه شده است Ø› ازینرو، در واقع تبیین دیگری از همان شیوة خاص صدرالدین است . دستة دوم استدلالهایی اند Ú©Ù‡ ــ بویژه با استشهاد به همان آیاتی Ú©Ù‡ ابن رشد در اثبات توØید در نظر داشت ــ Ú©Ù… Ùˆ بیش همان اصل ابن رشد را Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ سازند مبنی بر اینکه ÙˆØدت جهان دلیل بر ÙˆØدانیت خداست . اما صدرالدین شیرازی با انتساب این برهان به ارسطو، ابتدا ÙˆØدت جهان را اثبات کرده Ùˆ مانند ابن رشد آن را امری بدیهی تلقی نکرده است . به این صورت Ú©Ù‡ یک «وØدت شخصی » Ùˆ یک «وØدت طبیعی » برای جهان اثبات Ù…ÛŒ نماید، سپس از این ÙˆØدت به ÙˆØدت خداوند جهان Ù…ÛŒ رسد. دومین تÙاوت روش ÙˆÛŒ با ابن رشد، استÙاده از «اصل تشخص » است . از نظر ÙˆÛŒ تشخص به وجود است Ø› ازینرو، تشخص٠معلول ØŒ وابسته به تشخص علت اوست . بدین ترتیب ØŒ جهان در صورتی واجد ÙˆØدت شخصی است Ú©Ù‡ علت آن ØŒ امری واØد باشد. ÙˆÛŒ (١٣٧٨ Ø´ ØŒ ص ٢٩Ù€٣٠) با استÙاده از این اصل ØŒ برهان٠اثبات توØید را بر اساس اصول ÙلسÙØ© خویش اثبات Ùˆ درعین Øال نوع ÙˆØدت Ùعل (= جهان ) Ùˆ ÙˆØدت Ùاعل (= خدا) را نیز مشخص کرده است (نیز رجوع کنید به سبزواری ØŒ ١٤١٦Ù€ ١٤٢٢ØŒ ج ٣ØŒ ص ٥٢١ Ù€ ٥٢٧). صدرالدین شیرازی (١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٤٥Ù€٤٦) راه خود را در اثبات توØید، طریقة صدیقین Ùˆ هماهنگ با مسلک اهل ذوق دانسته Ùˆ اظهار کرده Ú©Ù‡ در این طریق ØŒ سالک Ùˆ مسلوک Ùˆ مسلک متØدند Ùˆ بنا بر آیة «شَهÙدَاللّه٠اَنَّه٠لا اÙÙ„'Ù‡ÙŽ اÙلاّ هو...» (آل عمران : ١٨)ØŒ این همان برهان ذات اØدیت بر خویشتن است .
توØید صÙاتی ØŒ یعنی ذات خدا Ùˆ صÙات ثبوتی کمالی او (از قبیل علم ØŒ Øیات ØŒ قدرت ØŒ اراده Ùˆ مانند اینها) Ùˆ همچنین این صÙات با یکدیگر، از نظر مصداقی Ùˆ وجودی ØŒ واØد Ùˆ عین یکدیگرند، اگر Ú†Ù‡ Ù…Ùهوم آنها با هم مغایر است .
ابن سینا (١٣٦٣ Ø´ ØŒ ص ١٩Ù€٢١Ø› همو، ١٣٦٤ Ø´ ØŒ ص ٦٠٠Ù€ ٦٠٤)ØŒ مانند Ùارابی (١٩٨٢ØŒ ص ٤٦Ù€٥٤)ØŒ ÙˆØدت عینی Ùˆ مصداقی این صÙات با یکدیگر را بیان کرده Ùˆ همة آنها را ناشی از مرتبة کامل وجود واجب دانسته است Ø› ازینرو، معتقد است Ú©Ù‡ تعدد Ùˆ تغایر٠مÙهومی آنها موجب پیدایش کثرت در ذات واجب الوجود نیست ØŒ چون هرگاه این معانی Ùˆ صÙات به Ù†ØÙˆ مطلق Ù„Øاظ شوند، هر یک بر معنایی غیر از دیگری دلالت دارند، اما وقتی در مقایسه با ذات واجب در نظر گرÙته شوند Ùˆ معنای وصÙÛŒ خاص آنها در این مورد ملاØظه گردد، در واقع بر یک معنا دلالت دارند Ú©Ù‡ با اعتبارهای مختل٠مشاهده Ù…ÛŒ شود. به نظر Ùارابی (همانجا؛ نیز رجوع کنید به همو، ١٩٩٣ØŒ ص ٤٥Ù€٤٦)ØŒ ذات واØد تماماً علم است همانگونه Ú©Ù‡ تماماً قدرت Ùˆ وجود است Ùˆ هیچیک از صÙات کمالی خاص ØŒ جزئی از واجب الوجود نیست ØŒ بلکه عین آن است . بدین ترتیب ØŒ امکانی برای کثرت در ذات او وجود ندارد Ùˆ ذاتی Ú©Ù‡ کمال بی نهایت است ØŒ نمی تواند Ùاقد این صÙات باشد بلکه به ضرورت همة این صÙات در او متØقق است .
ÙیلسوÙان پس از ابن سینا، توØید صÙاتی را از جهت تعارض٠دیدگاه ÙلاسÙÙ‡ با آرای مشهور کلامی در این زمینه Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند ( رجوع کنید به ادامة مقاله ). خواجه نصیرالدین طوسی (ص ٤٥Ù€٥٣)ØŒ نظریة اشاعره مبنی بر زائد بودن صÙات بر ذات را، Ú©Ù‡ منتهی به قبول قدمای هشت گانه Ù…ÛŒ شود، بیان کرده است . از سوی دیگر نظریة معتزله مبنی بر نیابت ذات از صÙات را آورده Ùˆ قول ÙلاسÙÙ‡ را در مقابل این دو نظریة مشهور کلامی تبیین کرده است .
سهروردی (ج ١ØŒ ص ٤٠Ù€٤١) ثبوت صÙت Øقیقی برای ØÙ‚ را انکار کرده Ùˆ اثبات صÙت ذاتی برای خداوند را به هیچ وجه ممکن ندانسته است ØŒ زیرا اثبات صÙت برای نورالانوار مبتنی بر یکی از Ùرضهای چهارگانه است ØŒ Ú©Ù‡ همة آنها در مورد واجب الوجود باطل اند. در صورت Ùرض صÙت برای واجب الوجود، این صÙت نیز یا خودْ واجب الوجود است یا معلول٠واجب الوجود دیگری است . این دو Ùرض بنا بر ابطال قول به تعدد واجب الوجود باطل Ù…ÛŒ شود. Ùرض سوم اینکه صÙت ØŒ معلول٠موجود٠ممکنی است Ú©Ù‡ خود معلول٠واجب الوجود است ØŒ در این صورت نیز انÙعال واجب از معلول خویش لازم Ù…ÛŒ آید، Ú©Ù‡ بطلان این Ùرض هم ÙˆØ§Ø¶Ø Ø§Ø³Øª . Ùرض چهارم این است Ú©Ù‡ صÙت برای واجب الوجود به وجوبی از ناØیة ذات او ضرورت Ù…ÛŒ یابد؛ یعنی ØŒ واجب الوجود خود این صÙت را بر خویشتن واجب ساخته است . این Ùرض نیز باطل است ØŒ چون لازم Ù…ÛŒ شود واجب الوجود از جهت واØد هم Ùاعل باشد Ùˆ هم قابل ØŒ یا هر دو جهت Ùاعلی Ùˆ قابلی در او باشد، Ùˆ این خلا٠بساطت واجب الوجوداست ØŒ زیراØقیقت بسیط نمی توانداز جهت واØد هم Ùاعل باشد هم قابل . ÙˆÛŒ (ج ٢ØŒ ص ١٢٤) نیز صÙات Øقیقی را در مورد ذات واجب Ù†ÙÛŒ کرده ØŒ ولی اثبات صÙات کمال را به صورت صÙات مضا٠(مانند مبدأیت Ùˆ علیت ) Ùˆ سلبی (مانند قدوسیت Ùˆ اَØدیت ) پذیرÙته است . در باب توØید صÙات نیز همة صÙات اضاÙÛŒ را به اضاÙØ© مبدأیت نورالانوار به غیر آن ارجاع داده است . در عین Øال (همانجا) دو صÙت٠علم Ùˆ Øیات را برای نورالانوار (واجب الوجود بالذات ) ذاتی ØŒ Ùˆ ذات نورالانوار را عین علم Ùˆ Øیات دانسته است . این نظریه با دیدگاه Øکمای پیشین در اثبات صÙات ذاتی قرابت زیادی دارد.
میرداماد (١٣٦٧ Ø´ ØŒ ص ٢٥٥) معنای اضاÙÙ‡ در صÙات خداوند را کاملاً مردود شمرده Ùˆ تأکید کرده Ú©Ù‡ خود ذات ØŒ ÙÛŒ Øدّ Ù†Ùسه Ùˆ بدون در نظر گرÙتن هیچ غیری واجد صÙات کمال است Ùˆ تقرر این صÙات در واجب الوجود هیچ نیازی به غیر ندارد. ذات ØŒ خودْ کمال Ù…Øض است Ùˆ تمامی صÙات ØŒ منتزع از همین ذات اند.
صدرالدین شیرازی (١٣٣٧ Ø´ ØŒ سÙر سوم ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٠Ù€ ١٢١Ø› همو، ١٣٤٦ Ø´ ØŒ ص ٣٨Ù€٣٩) نظر ÙلاسÙØ© پیش از خود (ابن سینا، Ùارابی Ùˆ شیخ اشراق ) را به اصل اساسی نظریة خود (بسیط الØقیقة ) برگردانده Ùˆ با آن تطبیق داده است . بنا بر این قاعده ØŒ جز یک وجود Ùˆ یک Øیثیت در واØد نیست Ú©Ù‡ همان بساطت Øقیقی Ùˆ صر٠الوجود بودن اوست . این Øیثیت امری زائد بر ذات نیست بلکه عین ذات Ùˆ هویت واجب الوجود است . صر٠الوجود بودن ØŒ یعنی در بر گرÙتن همة کمالات Ùˆ داشتن تمامت اشیا. در واقع ØŒ امور عدمی Ùˆ نقایص اشیا از صر٠الوجود طرد Ù…ÛŒ شوند، اما هر نوع Øیث وجودی Ùˆ کمالی Ú©Ù‡ در اشیا باشد در آن جمع Ù…ÛŒ گردد. بدین ترتیب ØŒ ذات واجب الوجود عبارت است از وجدان همة کمالات Ùˆ از آنجا Ú©Ù‡ این امر همان ذات اوست ØŒ تØقق کثرت در ذات ÙˆÛŒ لازم نمی آید.
ویژگی نظر ملاصدرا نسبت به ÙلاسÙØ© پیشین ØŒ بیشتر با Ø·Ø±Ø Ù…Ø³Ø¦Ù„Ø© ضرورت ازلی در مورد صÙات باری روشن Ù…ÛŒ شود. در Ù…Øور اساسی بØث٠توØید صÙات ØŒ Ú©Ù‡ یک ذات Ùˆ یک دسته صÙات Ù…Ø·Ø±Ø Ù…ÛŒ شوند، تلقی متکلمان از این ذات ØŒ امری از نوع ماهیت است Ùˆ ازینرو زیادت صÙات یا نیابت ذات را Ù…Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯Ù‡ اند. Øال آنکه صدرالدین شیرازی با ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ø§ÛŒÙ†Ú©Ù‡ صÙات کمال برای وجود Ù…Øض به ضرورت٠ازلی ØŒ Ùˆ نه ضرورت٠ذاتی ØŒ ثابت اند روشن کرده Ú©Ù‡ مراد از ذات در اینجا به هیچ وجه ماهیت نیست ØŒ بلکه Øقیقت وجود واجب است Ú©Ù‡ در خارج عینیت دارد Ùˆ صر٠الوجود است . با این بیان٠وی ØŒ نزاع متکلمان در بارة صÙات Ùˆ مسئلة جمع آن با توØید ذات Ú©Ù… وبیش خاتمه Ù…ÛŒ یابد (ابراهیمی دینانی ØŒ ص ٩١Ù€٩٤Ø› نیز رجوع کنید به بسیط الØقیقة * ).
سبزواری (١٣٧٥ Ø´ ØŒ ص ١٣٩Ù€١٤٠) در استدلال بر Ù†ÙÛŒ زیادت صÙات بر ذات ØŒ برهانی اقامه کرده Ú©Ù‡ پیش از ÙˆÛŒ در میان ÙلاسÙÙ‡ Ù…Ø·Ø±Ø Ù†Ø´Ø¯Ù‡ است . به نظر او اگر واجب الوجود در مرتبة ذات خالی از صÙات باشد (Ú©Ù‡ این معنای٠زیادت صÙات بر ذات است )ØŒ در این صورت صÙات برای ذات٠واجب ضروری نیستند Ùˆ ممکن اند. از آنجا Ú©Ù‡ ذات واجب الوجود، Øقیقت عینی Ùˆ صر٠وجود است ØŒ در اینجا مراد از امکان ØŒ امکان٠استعدادی است یعنی ذات ØŒ مستعد برای صÙات است Ø› در Øالی Ú©Ù‡ استعداد صرÙاً برای Ø´ÛŒ Ø¡ مادّی Ù…Ø·Ø±Ø Ø§Ø³Øª ØŒ چون استعداد یعنی قوه ØŒ Ú©Ù‡ مستلزم مادّی بودن٠شی Ø¡ مستعد است . از سوی دیگر، مادّه هرگز بدون صورت تØقق نمی یابد Ùˆ مادّة مقرون به صورت نیز یعنی جسم . بدین ترتیب ØŒ لازمة زائد Ùˆ عارض بودن صÙات بر ذات ØŒ جسمانی بودن باری تعالی است Ùˆ بطلان این امر ÙˆØ§Ø¶Ø Ø§Ø³Øª .
نظر ملا عبداللّه زÙنوزی (ص ٢٧٢Ù€٢٧٣) در توجیه Ùˆ تبیین چگونگی انتزاع صÙات متعدد Ùˆ کثیر از امر واØد این است Ú©Ù‡ نسبت اسماءالاهی به وجود صر٠، Ú©Ù‡ همان Øقیقت واجب است ØŒ از قبیل نسبت ماهیات ممکن به وجودات امکانی است Ø› یعنی ØŒ همانگونه Ú©Ù‡ ماهیات در عالم واقع با وجودهای خاص اشیا ÙˆØدت ØŒ Ùˆ در جهان ذهن با یکدیگر تغایر دارند Ùˆ تکثر Ù…ÛŒ یابند، صÙات خداوند نیز در وجود عینی ØŒ با صر٠الوجود ÙˆØدت دارند Ùˆ در عین این ÙˆØدت Ù…ÛŒ توانند با هم تغایر داشته Ùˆ متکثر باشند.
بنا بر نظر طباطبائی (ص ٢٨٥Ù€٢٨٧) نسبت ذات Ùˆ اسما Ùˆ صÙات مانند نسبت ماهیت Ùˆ وجود نیست . ÙˆÛŒ به پیروی از رأی ملاصدرا، مسئلة مصداق واØد Ùˆ Ù…Ùاهیم متعدد را Ù…Ø·Ø±Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ‡ است . مسمّای اسماءالاهی Ú©Ù‡ وجود عینی ØÙ‚ Ùˆ مصداقی برای همه صÙات کمال است ØŒ یکی است Ùˆ از این مصداق واØد، Ù…Ùاهیم متعدد Ùˆ متکثر Ù…ÛŒ توان انتزاع کرد Ùˆ امکان پیدایش این تکثر Ù…Ùهومی نیز در پرتو جمعیت Ùˆ کمال وجودی این مصداق واØد Ùراهم Ù…ÛŒ شود.
توØید اÙعالی ØŒ یعنی هیچ Ùاعل Ùˆ مؤثری جز خدا نیست Ùˆ تمام اÙعال بی هیچ واسطه ای ØŒ مستند به اویند، بدون اینکه وجود بعضی از موجودات به بعض دیگر استناد داده شود. بنابراین ØŒ صادر اول یا دوم بودن معنا ندارد، بلکه همه از جانب خداوند صادر شده اند. بدین ترتیب ØŒ توØید٠ایجادی به توØید وجودی Ùˆ توØید Ùعل به توØید ذات منتهی Ù…ÛŒ شود، زیرا ایجاد، Ùرع وجود است ØŒ Ùˆ مبدأ اثر Ùˆ اثر مبدأ، هر دو وجودند (صدرالدین شیرازی ØŒ ١٣٣٧Ø´ ØŒ سÙر اول ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٢٤Ù€٣٢٥Ø› زنوزی ØŒ ص ٢٦٩Ù€ ٢٧٠Ø› سبزواری ØŒ ١٣٥٧Ø´ ØŒ ص ٣٣٦Ù€٣٣٧Ø› همو، ١٤١٦Ù€ ١٤٢٢ØŒ ج ٣ØŒ ص ٦٢١Ù€٦٢٢Ø› نیز رجوع کنید به جبر Ùˆ اختیار * Ø› کسب * ). ÙلاسÙØ© Øکمت متعالیه ØŒ غالباً این بØØ« را با تعابیر عرÙا تبیین کرده Ùˆ به شیوه Ùˆ طریقة آنها نزدیک شده اند (همانجاها؛ نیز رجوع کنید به توØید در عرÙان ).
منابع : غلامØسین ابراهیمی دینانی ØŒ اسماء Ùˆ صÙات ØÙ‚ تبارک Ùˆ تعالی ØŒ تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø› ابن رشد، تهاÙت التهاÙت ØŒ چاپ سلیمان دنیا، قاهره ( ١٩٨٠Ù€١٩٨١ ) Ø› همو، ÙلسÙØ© ابن رشد ØŒ ٢: کتاب الکش٠عن مناهج الادلة ÙÛŒ عقائد الملّة ØŒ بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢Ø› ابن سینا، الاشارات والتنبیهات ØŒ مع Ø§Ù„Ø´Ø±Ø Ù„Ù†ØµÛŒØ±Ø§Ù„Ø¯ÛŒÙ† طوسی Ùˆ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ø´Ø±Ø Ù„Ù‚Ø·Ø¨ الدین رازی ØŒ تهران ١٤٠٣Ø› همو، الالهیّات من کتاب الشّÙاء ØŒ چاپ Øسن Øسن زاده آملی ØŒ قم ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، المبدأ Ùˆ المعاد ØŒ چاپ عبداللّه نورانی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› همو، النجاة من الغرق ÙÛŒ بØر الضلالات ØŒ چاپ Ù…Øمدتقی دانش پژوه ØŒ تهران ١٣٦٤ Ø´ Ø› عبداللّه بن بیرمقلی زنوزی ØŒ لمعات الهیّة ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ تهران ١٣٥٥ Ø´ Ø› هادی بن مهدی سبزواری ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ø§Ø³Ù…Ø§Ø¡ØŒ او، Ø´Ø±Ø Ø¯Ø¹Ø§Ø¡Ø§Ù„Ø¬ÙˆØ´Ù† الکبیر ØŒ چاپ نجÙقلی Øبیبی ØŒ تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø› همو، Ø´Ø±Ø Ø§Ù„Ù…Ù†Ø¸ÙˆÙ…Ø© ØŒ چاپ Øسن Øسن زاده آملی ØŒ تهران ١٤١٦Ù€١٤٢٢Ø› ÛŒØیی بن Øبش سهروردی ØŒ مجموعه مصنّÙات شیخ اشراق ØŒ ج ١ Ùˆ ٢ØŒ چاپ هانری کوربن ØŒ تهران ١٣٨٠ Ø´ Ø›
Ù…Øمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ØŒ الØکمة المتعالیة ÙÛŒ الاسÙار العقلیة الاربعة ØŒ تهران ١٣٣٧ Ø´ Ø› چاپ اÙست قم ( بی تا. ) Ø› همو، الشواهد الربوبیة ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ مشهد ١٣٤٦ Ø´ Ø› همو، المظاهر الالهیّة ÙÛŒ اسرار العلوم الکمالیّة ØŒ چاپ سیدمØمد خامنه ای ØŒ تهران ١٣٧٨Ø´ Ø› Ù…ØمدØسین طباطبائی ØŒ نهایة الØکمة ØŒ قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› Øسن بن یوس٠علامه Øلّی ØŒ کش٠المراد ÙÛŒ Ø´Ø±Ø ØªØ¬Ø±ÛŒØ¯ الاعتقاد ( قسم الالهیات )ØŒ چاپ جعÙر سجادی ØŒ قم ١٣٧٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ تهاÙت الÙلاسÙØ© ØŒ چاپ سلیمان دنیا، قاهره ( ١٩٨٧ ) Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد Ùارابی ØŒ کتاب آراء اهل المدینة الÙاضلة ØŒ چاپ البیرنصری نادر، بیروت ١٩٨٢Ø› همو، کتاب الجمع بین رأیی الØکیمین ØŒ چاپ البیرنصری نادر، بیروت ( بی تا. ) Ø› چاپ اÙست تهران ١٤٠٥Ø› همو، کتاب السیاسة المدنیة الملقب بمبادی الموجودات ØŒ چاپ Ùوزی متری نجّار، بیروت ١٩٩٣Ø›
Ù…Øمدبن شاه مرتضی Ùیض کاشانی ØŒ اصول المعار٠، چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ قم ١٣٦٢ Ø´ Ø› یعقوب بن اسØاق کندی ØŒ رسائل الکندی الÙلسÙیة ØŒ چاپ Ù…Øمد عبدالهادی ابوریده ØŒ قاهره ١٣٦٩Ù€١٣٧٢/ ١٩٥٠Ù€١٩٥٣Ø› Ù…Øمدباقربن Ù…Øمد میرداماد، تقویم الایمان ØŒ چاپ علی اوجبی ØŒ تهران ١٣٧٦ Ø´ Ø› همو، کتاب القبسات ØŒ چاپ مهدی Ù…Øقق Ùˆ دیگران ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد نصیرالدین طوسی ØŒ رسالة قواعدالعقائد ØŒ چاپ علی Øسن خازم ØŒ لبنان ١٤١٣/١٩٩٢.
/ جلیله علم الهدی /
٦) در عرÙان . نظر عارÙان در بارة توØید مبتنی بر نظریة ÙˆØدت وجود Ùˆ نظریة تجلی Ùˆ ظهور نزد ایشان است ( رجوع کنید به تجلّی * Ø› ÙˆØدت وجود * Ø› نیز رجوع کنید به تÙرکة اصÙهانی ØŒ ص ١٩٩Ø› ادامة مقاله ). مراد از توØید به رغم اختلا٠در تعابیر ونØوة تÙصیل مراتب آن ØŒ عبارت است از Ù†ÙÛŒ وجودهای اعتباری Ùˆ مقید Ùˆ کثیر Ùˆ اثبات وجود Øقیقی Ùˆ مطلق Ùˆ یگانة ØÙ‚ تعالی از Øیث ذات Ùˆ صÙات Ùˆ اÙعال . در عین Øال باید توجه کرد Ú©Ù‡ نزد عارÙان ØŒ Ù†ÙÛŒ وجود غیرخدا به معنای Ù†ÙÛŒ خلق نیست ØŒ بلکه مراد این است Ú©Ù‡ با مشاهدة وجود Øقیقی ØŒ از صور جمیع موجودات Ùˆ تعیّنات Ùˆ کثرات آنها، به عنوان موجودات Øقیقی مستقل Ùˆ قائم به خود، قطع نظر شود، زیرا وجود موجوداتْ اعتباری است Ø› آنها مظاهر ØÙ‚ اند Ùˆ به وجود ØÙ‚ موجود Ùˆ بدون او معدوم اند Ùˆ وجود Øقیقی Ùقط ØÙ‚ تعالی است . ازینرو Ú¯Ùته اند توØید یکی شدن دو چیز، یا دو وجود را وجود واØد کردن است Ùˆ آن دو چیز ØÙ‚ Ùˆ خلق یا به تعبیر دیگر واجب Ùˆ ممکن اند. توØید Øقیقی ØŒ مشاهدة ØÙ‚ با خلق Ùˆ مشاهدة خلق با ØÙ‚ است ØŒ چنانکه نه ØÙ‚ Øجاب خلق شود Ùˆ نه خلق Øجاب ØÙ‚ گردد ( رجوع کنید به ابن عربی ØŒ ÙتوØات ØŒ سÙر ٥ØŒ ص ١١٩Ù€ ١٢٠ØŒ Ø´ ١٠٠Ù€١٠٢Ø› نسÙÛŒ ØŒ ١٣٥٩Ø´ ،ص ١٤٩Ø› همو، ١٣٤١Ø´ ØŒ ص ١٧٩Ø› صدرالدین قونیوی ØŒ ص ٥٣Ø› آملی ØŒ ١٣٦٧ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٩Ù€٣٦٠Ø› همو، ١٣٤٧ØŒ ص ١٠٧Ø› جوادی آملی ØŒ ص ٣٨Ù€ ٤٢Ø› نیز رجوع کنید به سنایی ØŒ ص ٦٤Ù€٦٦Ø› عطار، ص ٢٠٦Ø› رجوع کنید به ادامة مقاله ). به Ú¯Ùتة ابن عربی در الÙتوØات المکیة (سÙر ١٢ØŒ ص ٤٤٦ØŒ Ø´ ٣٨٢) آنچه ØÙ‚
تعالی بر موØد واجب Ùˆ ضروری Ù…ÛŒ داند این است Ú©Ù‡ خدا را از Øیث هویتش یگانه بداند Ùˆ نیز بداند Ú©Ù‡ اگرچه مظاهر متعدد Ùˆ کثیرند، ظاهر (= ØÙ‚ تعالی ) تعدد ندارد Ùˆ یگانه است .
عارÙان با نظر به اØوال Ùˆ مقامات Ùˆ مراتب سیروسلوک ØŒ توØید را مقصد اقصا Ùˆ مطلب اعلا دانسته Ùˆ تمام مقامات Ùˆ اØوال را، راهها Ùˆ اسباب Ùˆ مقدمات رسیدن به توØید نامیده اند (برای نمونه رجوع کنید به پارسا، ص ١٠٣ØŒ ١٤٦). خواجه عبداللّه انصاری در منازل السائرین (ص ١٣٥Ù€١٣٩)ØŒ در باب دهم از ابواب ده گانة قسم٠نهایات ØŒ Ú©Ù‡ قسم آخر مقامات است ØŒ به بیان توØید پرداخته است . بدین ترتیب ÙˆÛŒ توØید را آخرین مقام در سیر الی اللّه Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ سالک با Ø·ÛŒ مقامات پیشین بدان نایل Ù…ÛŒ گردد ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ١٤٣Ø› نیز رجوع کنید به مولوی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٤٥٣). همچنین به بیان برخی دیگر ( رجوع کنید به پارسا، ص ١٤٨Ù€١٤٩)ØŒ توØید اصل در سلوک است Ùˆ علم معامله (علم اØکام شرعی Ú©Ù‡ خلق برای نیل به ثواب Ùˆ پاداش بدان دست Ù…ÛŒ یازند، در برابر علم مکاشÙÙ‡ Ø› رجوع کنید به سجادی ØŒ ص ٥٩٦) جز با تØقق آن تمام نمی گردد. ابن عربی ( ÙتوØات ØŒ سÙر ٢ØŒ ص ٢٠٣ØŒ Ø´ ٢٨٩ØŒ سÙر ٦ØŒ ص ٢٩٧ØŒ Ø´ ٤١٠) Ùˆ برخی از شارØان ÙˆÛŒ ØŒ توØید را همان صراط مستقیم دانسته اند Ú©Ù‡ سالک هدایت به آن را از خداوند Ù…ÛŒ طلبد، زیرا توØید طریق سلیم به سوی خدا Ùˆ راه مستقیم خالی از انØرا٠و کجی به سوی خشنودی اوست ( رجوع کنید به آملی ØŒ ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٨٨ Ù€ ٨٩). سیدØیدر آملی (همان ØŒ ص ٤٩ØŒ ٦٤Ù€٦٥ØŒ ١٠١) Ú¯Ùته است Ú©Ù‡ Ú©Ù„ وجود بر توØید واقع Ùˆ مشتمل بر مراتب آن است . تمام موجودات بر Ùطرت توØیدند Ùˆ توØید، غایت خلقت ایشان است . Øصول دین Ùˆ کمال ØŒ به Øسب ظاهر Ùˆ باطن موقو٠و منوط به توØید Øقیقی است Ùˆ هد٠بعثت انبیا Ùˆ اولیا علیهم السلام ØŒ اظهار آن Ùˆ دعوت خلق به آن است (نیز رجوع کنید به ابن عربی ØŒ ÙتوØات ØŒ سÙر ٨ØŒ ص ٩٩Ù€١٠٠ØŒ Ø´ ٩٢Ù€٩٣).
در متون عرÙانی برای ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ùˆ بیان Øقیقت Ùˆ معنای توØید مراتبی بر شمرده اند. به تعبیر دیگر Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت عارÙان توØید را Øقیقت ذومراتب Ùˆ برترین مرتبة Øقیقت توØید را شهادت٠ØÙ‚ تعالی به توØید ذاتش دانسته اند. آنها آیة ١٨ سورة آل عمران (Ø´ÙŽÙ‡Ùدَاللّه أنّه لاإله إلاّ هو) را گواه این نکته گرÙته اند. این مرتبه ای از توØید است Ú©Ù‡ ØÙ‚ تعالی را در آن شریکی نیست Ùˆ معرÙت آن در خزانة غیب Ù…ØÙوظ است ØŒ زیرا تØقق آن جز به Ùنای همه خلق Ùˆ بقای صر٠ØÙ‚ تعالی نیست . پس در این مرتبه ØŒ غیری نیست تا او را بهره ای از آن باشد Ùˆ آنچه شایستة این مقام است به جای آرد (هجویری ØŒ ص ٣٥٧ØŒ ٣٦٦Ø› قشیری ØŒ ص ٢٩٩Ø› انصاری ØŒ ص ١٣٧Ù€١٣٩Ø› سهروردی ØŒ ص ١٤٢Ø› ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ ص ٣٧٦Ù€٣٧٧ØŒ نیز رجوع کنید به ص ٤٣٤ØŒ تعلیقات ابن سودکین ØŒ Ø´ ٧٦٠Ø› همو، ÙتوØات ØŒ سÙر ١٢ØŒ ص ٣٦٦Ù€٣٦٧ØŒ Ø´ ٣٠٢Ø› عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢٢Ø› عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٩ Ø´ ال٠، ص ١٩٨Ø› آملی ØŒ ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٣٤٨Ø› پارسا، ص ١٤٨). ازینرو شاید بتوان Ú¯Ùت سخن شبلی ناظر به همین توØید است Ú©Ù‡ هرگونه اشاره Ùˆ تعبیر از توØید را، الØاد Ùˆ شرک Ùˆ Øجاب Ùˆ غÙلت نسبت به ØÙ‚ تعالی Ùˆ توØید ÙˆÛŒ دانسته است ( رجوع کنید به عزالدین کاشانی ØŒ ص ١٩). این مرتبه را توØید خاصة الخاصه ØŒ توØید ذاتی ØŒ توØید الاهی ØŒ توØید رØمانی Ùˆ توØید قائم به ازل نامیده اند (انصاری ØŒ ص ١٣٧Ù€ ١٣٨Ø› ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ ص ٥١٨Ø› مولوی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٤٦٣Ø› عزالدین کاشانی ØŒ ص ١٩ØŒ ٢٢Ø› عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٩ Ø´ ال٠؛ پارسا، همانجاها؛ عبدالرØمان جامی ØŒ ص ٧٩). برخی علاوه بر توØید ØÙ‚ نسبت به خود، توØید دیگری نیز به او نسبت Ù…ÛŒ دهند Ùˆ آن عبارت است از «توØید الØÙ‚ للخلق » Ùˆ مراد از آن ØÚ©Ù… ØÙ‚ تعالی است به اینکه بنده موØد است Ø› پس توØید٠بنده Ø¢Ùریدة ØÙ‚ تعالی است (هجویری ØŒ ص ٣٥٧Ø› قشیری ØŒ همانجا).
مراتب دیگر توØید Ú©Ù‡ عارÙان برØسب مرتبه Ùˆ Ù†Øوة دریاÙت Ùˆ Øظّ موØد از Øقیقت توØید بر شمرده اند عبارت اند از:
١) توØید عام یا توØید عوام Ú©Ù‡ به زبان شهادت دهند Ú©Ù‡ هیچ خالقی جز خداوند نیست Ùˆ این معنی را به دل نیز تصدیق کنند (هجویری ØŒ همانجا؛ انصاری ØŒ ص ١٣٥Ù€١٣٦Ø› غزالی ØŒ کیمیای سعادت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣٠Ø› ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ ص ٣٥٤Ø› Ù…Øمدبن مطهّر جامی ØŒ ص ٢٤Ø› نسÙÛŒ ØŒ ١٣٤١ Ø´ ØŒ ص ٣٩Ø› مولوی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٤٥٣Ø› عزالدین کاشانی ØŒ ص ١٩Ø› پارسا، ص ١٤١). به تعبیر سیدØیدرآملی (١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٣ØŒ ٨٠) این مرتبه از توØید عبارت است از Ù†ÙÛŒ خدایان مقید Ùˆ بسیار Ùˆ اثبات خدای مطلق Ùˆ یگانه . کسی Ú©Ù‡ در این مرتبه از توØید است ØŒ یعنی صاØب عقل (اهل استدلال )ØŒ خلق را ظاهر Ù…ÛŒ بیند Ùˆ ØÙ‚ را باطن . ØÙ‚ نزد او آیینه ای است Ú©Ù‡ در آن خلق را Ù…ÛŒ بیند Ùˆ آیینه به سبب چهره Ùˆ صورتی Ú©Ù‡ در آن نمایان Ù…ÛŒ گردد خود در Øجاب است Ùˆ دیده نمی شود. به تعبیر عارÙان با تØقق این مرتبه از توØید ورود به اسلام Ùˆ رهایی از شرک جلی Ù…Øقق Ù…ÛŒ گردد (انصاری ØŒ ص ١٣٦Ø› عزالدین کاشانی ØŒ همانجا؛ آملی ØŒ ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٨٦Ø› عبدالرØمان جامی ØŒ ص ٧٧). از این مرتبة توØید با عناوین دیگری از قبیل توØید ایمانی (عزالدین کاشانی Ø› پارسا؛ عبدالرØمان جامی ØŒ همانجاها)ØŒ توØید قولی (پارسا، ص ١٤٢)ØŒ توØید الاهی ØŒ توØید اهل شریعت ØŒ توØید انبیا Ùˆ توØید ظاهر (آملی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٠ØŒ ٧٣ØŒ ٧٥Ø› همو، ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٨٣) نیز تعبیر کرده اند. عموم مؤمنان ØŒ شامل اهل تقلید Ùˆ عالمان علوم رسمی (= علوم نقلی Ùˆ علوم عقلی Ø› رجوع کنید به جوادی آملی ØŒ ص ٦٥)ØŒ در این مرتبه از توØیدند Ùˆ متصوÙÙ‡ Ùˆ اهل عرÙان نیز به ØÚ©Ù… ایمان با ایشان در این توØید مشترک اند Ùˆ تمایز اهل عرÙان به مراتب٠دیگر٠آن است (غزالی ØŒ رسائل ØŒ ص ٦٣Ø› ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ همانجا؛ نسÙÛŒ ØŒ ١٣٤١ Ø´ ØŒ ص ٣٩Ù€ ٤٠Ø› عزالدین کاشانی ØŒ همانجا؛ آملی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٣Ø› همو، ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٧٧Ø› عبدالرØمان جامی ØŒ همانجا). به Ú¯Ùتة سیدØیدر آملی (١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٦) «علم الیقین »، «اصØاب الشمال » Ùˆ «اسلام » Ú©Ù‡ در قرآن آمده ØŒ اشاره به این مرتبه از توØید Ùˆ اهل آن است .
٢) توØید خاصه یا توØید مخصوص عارÙان . بنا بر آنچه در منابع عرÙانی آمده برخی از عارÙان در بیان توØید٠مخصوص عارÙان مراتبی ذکر نکرده اند Ùˆ برای تÙکیک توØید عارÙان از توØید عامه به تقسیم دوگانة توØید عامه Ùˆ توØید خاصه اکتÙا شده است . اما برخی دیگر، توØید مخصوص عارÙان را با توجه به مراتب اØوال Ùˆ مقامات سالک در نیل به Øقیقت توØید Ø·ÛŒ دو مرتبة توØید خاصه Ùˆ توØید خاصة الخاصه بیان کرده اند Ùˆ نامهای دیگر نیز برای آنها آورده اند ( رجوع کنید به ادامة مقاله ). قول مشایخ متقدم در این باب بیشتر به شیوة اول است ØŒ چنانکه از جنید نقل شده است Ú©Ù‡ توØید جداکردن قدیم (= ØÙ‚ تعالی ) از Øادث (= ماسوی اللّه ) است Ùˆ آنگاه از خود دربه در شدن Ùˆ ترک خوشامد خود Ú¯Ùتن ØŒ تا ØÙ‚ تعالی به جای همه باشد Ùˆ بنده در جریان تصر٠تقدیر ØÙ‚ تعالی Ùˆ مجاری قدرت او، مانند هیکلی بی اختیار Ùˆ بی اراده شود Ùˆ چنان گردد Ú©Ù‡ قبل از ایجاد بوده ØŒ یعنی نیست گردد (ابونصر سَرّاج ØŒ ص ٢٨Ù€٢٩Ø› قشیری ØŒ ص ٣٠٠Ø› هجویری ØŒ ص ٣٦٠ØŒ ٣٦٣). از رÙوَیْم بن اØمد نیز به همین مضمون نقل کرده اند Ú©Ù‡ توØید Ù…ØÙˆ آثار بشریت Ùˆ تجرد الوهیت است . مراد از Ù…ØÙˆ آثار بشریت این است Ú©Ù‡ بنده ØŒ Ùعلی را به خود نسبت ندهد Ùˆ «أنا» نگوید زیرا انّیت از آن خدای تعالی است ØŒ تجرد الوهیت به معنای تنزیه Ùˆ جدا دانستن خداوند از Ù…Øدَثات است (ابونصر سراج ØŒ ص ٣١Ù€٣٢Ø› قشیری ØŒ ص ٣٠٣Ø› نیز رجوع کنید به عطار، ص ٢٠٩Ù€٢١٠Ø› مولوی ØŒ ١٣٦٣ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ دÙتر اول ØŒ بیت ٣٠٥٦Ù€٣٠٦٥). عبارت مشهور «التوØید اسقاط الاضاÙات » Ú©Ù‡ از مشایخ صوÙیه نقل کرده اند، نیز ناظر به توØید مخصوص عارÙان است Ùˆ مراد از آن این است Ú©Ù‡ بنده چیزی را به خود Ùˆ غیرØÙ‚ تعالی نسبت ندهد ( رجوع کنید به آملی ØŒ ١٣٦٧ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٠) Ùˆ در عین Øال به آنچه Øق٠خدا Ùˆ سزاوار اوست ÙˆÙا کند Ùˆ سعی خود را در ادای آن مبذول دارد Ùˆ بداند Ú©Ù‡ توØید٠او، به ارادة ØÙ‚ Ùˆ به مقتضای قضای ازلی Ùˆ توÙیق الاهی بوده ØŒ تا از عیب Ú©Ùر پاک شود Ùˆ بدین گونه ØÙ‚ Ùˆ منّت٠Ùعل٠ØÙ‚ را نظاره کند، نه خود Ùˆ Ùعل خود را ( رجوع کنید به Ù…Ùسْتَمْلی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٦٦٦Ù€ ١٦٧٣Ø› پارسا، ص ١٢٠ØŒ ١٦٤Ù€١٦٥Ø› برای اطلاع از اقوال مشابه دیگر رجوع کنید به ابونصر سراج ØŒ ص ٢٨Ø› هجویری ØŒ ص ٣٦٦Ø› نجم رازی ØŒ ص ٢٦٩Ù€٢٧٠ØŒ ٣٣٥Ù€٣٣٩Ø› نصیرالدین طوسی ØŒ ص ٨٧ Ù€ ٩١Ø› نسÙÛŒ ØŒ ١٣٧٩ Ø´ ØŒ ص ١٦٦Ø› عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢٠). خواجه عبداللّه انصاری (ص ١٣٦Ù€١٣٧) توØید عارÙان را توØیدخاصه Ù…ÛŒ نامد Ú©Ù‡ توØید٠اهل Øقایق است Ùˆ به وسیلة مقامات ØŒ یعنی مکاشÙÙ‡ ØŒ مشاهده ØŒ معاینه ØŒ Øیات ØŒ قبض ØŒ بسط ØŒ سÙکْر، صØو، اتصال Ùˆ انÙصال ØŒ Ú©Ù‡ در قسم نهم از اقسام ده گانة مقامات سلوک ذکر شده است ( رجوع کنید به عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٢ Ø´ ØŒ ص ٦٠٩Ù€٦١٠) تثبیت Ù…ÛŒ گردد. به عبارت دیگر این توØید برای کسانی است Ú©Ù‡ اهل این مقامات اند. ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ اÙزاید در مقام توØید، سالک به مقام کش٠ترقی ØŒ Ùˆ از طَور عقل Ùˆ منازعات عقلی به نور کش٠گذر Ù…ÛŒ کند Ùˆ به نور تجلی Ùˆ عیان از طور استدلال Ùˆ تمسک به ادله بی نیاز Ù…ÛŒ شود؛ ازینرو، توØید سالک در این مرتبه متوق٠بر دلیل نیست ØŒ زیرا توØید اَجلی ' از هر دلیل است Ùˆ نیز در توکل سببی مشاهده نمی کند زیرا به یقین Ù…ÛŒ داند Ú©Ù‡ جز خدا مؤثری نیست Ùˆ تأثیر اسباب Ùˆ همة اÙعال از خداوند است Ùˆ در طلب نجات هیچ واسطه Ùˆ وسیله ای را جز امتثال Ùرمان ØÙ‚ ØŒ Ú©Ù‡ موهبتی از جانب خداست ØŒ معتبر نمی داند. این توØید با علم به Ùنا Ùˆ نه با خود Ùنا صØت Ù…ÛŒ پذیرد، چون علم Ùنا با Ùنای در Øضرت واØدیت (= Øضرت اسما Ùˆ صÙات ) Øاصل Ù…ÛŒ گردد Ùˆ پیش از Ùنای در ذات اØدیت است Ú©Ù‡ عین جمع است . همچنین این توØید با علم جمع Ú©Ù‡ پیش از عین جمع است صÙا Ù…ÛŒ پذیرد ( رجوع کنید به تÙÙ„Ùمْسانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٠٦ØŒ ٦٠٨Ø› عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٢ Ø´ ØŒ ص ٦١٢ØŒ ٦١٥Ø› نیز رجوع کنید به روزبهان بَقْلی ØŒ ص ٤ØŒ Ø´ ٧ØŒ ص ١٤٥Ù€١٤٧ØŒ Ø´ ٢٨٤Ù€ ٢٨٦).
همانطور Ú©Ù‡ Ú¯Ùته شد، برخی از عارÙان برای توØید عرÙانی دو مرتبه ذکر کرده اند:
ال٠) توØید خاصه Ú©Ù‡ از آن با عناوین توØید Øال (ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ ص ٣٥٤)ØŒ توØید علمی یا علم الیقین (عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢٠Ø› پارسا، ص ١٤١Ù€١٤٢Ø› عبدالرØمان جامی ØŒ ص ٧٨)ØŒ توØید وجودی علمی ØŒ توØید عینی یا توØید صاØب عین Ùˆ توØید اهل طریقت (آملی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٥ØŒ ٨٠Ø› همو، ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ١٠٨ØŒ ١١٣) سخن Ú¯Ùته اند. این مرتبه از اوایل مراتب توØید اهل عرÙان Ùˆ مستÙاد از باطن علم Ùˆ منشأ آن نور مراقبه است (عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢١Ø› پارسا، ص ١٤١Ø› عبدالرØمان جامی ØŒ ص ٧٩). در این مرتبه از توØید، سالک به یقین Ù…ÛŒ داند Ùˆ به چشم بصیرت Ùˆ شهود Ù…ÛŒ بیند Ú©Ù‡ خدا یکی است Ùˆ غیر او در عالم هستی ØŒ وجودی نیست . او موجود Øقیقی Ùˆ Ùاعل Ùˆ مؤثر مطلق است Ùˆ تمامی ذات Ùˆ صÙات Ùˆ اÙعال را در ذات Ùˆ صÙات Ùˆ اÙعال او Ù…ØÙˆ Ùˆ ناچیز Ù…ÛŒ بیند Ùˆ هر ذاتی Ùˆ صÙتی را پرتوی از نور ذات Ùˆ صÙت ØÙ‚ تعالی Ù…ÛŒ داند، چنانکه هرکجا علم Ùˆ قدرت Ùˆ اراده Ùˆ سمع Ùˆ بصری یابد، آن را اثری از آثار علم Ùˆ قدرت Ùˆ اراده Ùˆ سمع Ùˆ بصر الاهی Ù…ÛŒ داند، ازینرو از اسباب Ùˆ مسبَّبات قطع نظر Ù…ÛŒ کند Ùˆ مقام توکل Ùˆ رضا Ùˆ تسلیم برای او Øاصل Ù…ÛŒ گردد ( رجوع کنید به غزالی ØŒ کیمیای سعادت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣٠Ø› ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ همانجا؛ Ù…Øمد جامی ØŒ ص ٢٦Ù€٢٧Ø› پارسا، ص ١٤١Ù€١٤٢Ø› عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢٠Ø› عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٩ Ø´ ال٠، ص ١٩٨Ø› آملی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٥). سیدØیدر آملی (١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ١٠٨Ù€١١٠) در بیان توØید خاصه Ù…ÛŒ گوید سالک در این مرتبه به Øقیقت هر موجود Ùˆ وجود آن نظر Ù…ÛŒ کند تا بدین معرÙت Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ هر موجودی از Øیث Øقیقت Ùˆ ذات Ùˆ وجودش ØÙ‚ است Ùˆ از Øیث تعین Ùˆ تشخص Ùˆ تقیدش خلق است Ùˆ چون به Øقیقت اشیا Ùˆ ذرات آنها بدین گونه نظر کرد Ùˆ به این معرÙت رسید Ú©Ù‡ اصل همه موجودات به ذات واØدی بر Ù…ÛŒ گردد Ú©Ù‡ وجود مطلق یعنی ØÙ‚ تعالی است ØŒ ØÙ‚ را باقی Ùˆ خلق را Ùانی Ù…ÛŒ یابد (برای نمونه در ادبیات عرÙانی رجوع کنید به عطار، ص ٢١٠Ù€٢١٢Ø› مولوی ØŒ ١٣٦٣Ø´ ØŒ ج ١ØŒ دÙتر دوم ØŒ بیت ١٣٤٥Ù€١٣٥٠). ÙˆÛŒ در جای دیگر (١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ١١٣Ø› همو، ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٨٠) Ù…ÛŒ گوید سالک در این مرتبه ØÙ‚ را ظاهر Ùˆ خلق را باطن Ù…ÛŒ بیند Ùˆ نزد او خلق آیینه ای است Ú©Ù‡ در آن ØÙ‚ را Ù…ÛŒ بیند Ùˆ چون ØÙ‚ در آن ظهور دارد، صورت خلق در آن پوشیده است ØŒ چنانکه خود آیینه به واسطة صورتی Ú©Ù‡ در آن ظاهر است دیده نمی شود (نیز رجوع کنید به صدرالدین قونیوی ØŒ ص ٥٢). بدین ترتیب سالک در این مرتبه به ÙˆØدت شهود Ù…ÛŒ رسد ( رجوع کنید به جوادی آملی ØŒ ص ٣٨Ù€٣٩). سیدØیدر آملی (١٣٦٢Ø´ ØŒ ص ٧٦) توØید اهل طریقت را منوط به تØصیل مقامات Ùˆ مراتب Ùˆ تخلق به اخلاق الاهی Ùˆ اتصا٠به صÙات خدا Ù…ÛŒ داند Ùˆ Ù…ÛŒ گوید «عین الیقین »، «ایمان » Ùˆ «اصØاب الیمین » Ú©Ù‡ در قرآن ذکر شده ØŒ اشاره به این مرتبه از توØید Ùˆ اهل آن است .
ب ) توØید خاصة الخاصه (عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٩ Ø´ ال٠، همانجا)ØŒ آخرین مرتبة توØید مخصوص اهل عرÙان Ú©Ù‡ با عناوین دیگری مانند توØید مشاهده (ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ ص ٣٥٥)ØŒ توØید Øالی (عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢٠Ù€٢١Ø› پارسا، ص ١٤٤Ø› عبدالرØمان جامی ØŒ ص ٧٨)ØŒ توØید ØÙ‚ÛŒ (آملی ØŒ ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٧٨ØŒ به نقل از عزالدین کاشانی Ø› همو، ١٣٦٧ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٥٩)ØŒ توØید٠شهودی٠عیانی٠وجدانی٠ذوقی٠یا Ú©Ø´ÙÛŒ (لاهیجی ØŒ ص ٢٦٨ØŒ ٣٧١)ØŒ توØید وجودی عملی ØŒ توØید صاØب عقل Ùˆ عین ØŒ Ùˆ توØید اهل Øقیقت (آملی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٧ØŒ ٨٠Ø› همو، ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ١١٠ØŒ ١١٣) نیز نامیده شده است . غزالی ( کیمیای سعادت ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٣٠) آن را کمال توØید دانسته Ù…ÛŒ گوید صوÙیان آن را Ùنای در توØید گویند. در این مرتبه ØŒ موØد ÙˆØدت Ùˆ کثرت را بدون تزاØÙ…ÛŒ در ØÙ‚ مشاهده Ù…ÛŒ کند Ùˆ غیر از ØÙ‚ تعالی نمی بیند، ØÙ‚ را در خلق Ùˆ خلق را در ØÙ‚ Ù…ÛŒ بیند، بی آنکه مشاهدة یکی Øجاب مشاهدة دیگری گردد، بلکه وجود یگانه را از وجهی ØÙ‚ Ùˆ از وجه دیگر خلق Ù…ÛŒ بیند. بدین ترتیب ØŒ به واسطة شهود٠کثرت٠خلقی یگانگی ذات ØÙ‚ تعالی Ú©Ù‡ متجلی در آن مظاهر است ØŒ برای موØد مستور نمی شود. این مرتبه از توØید مبتنی بر Ùنای Ù…Øض Ùˆ به طور Ú©Ù„ÛŒ Ùنای ذات Ùˆ عبور از تمامی مقامات Ùˆ مراتب Ùˆ نسبتها Ùˆ اعتبارات Ùˆ Øتی وجود Ùˆ توابع آن (= صÙات Ùˆ اÙعال ) است . بدین معنی است Ú©Ù‡ توØید را ساقط کردن نسبتها (اسقاط الاضاÙات ) Ú¯Ùته اند Ùˆ در این مرتبه هر ذات Ùˆ وجودی غیرØÙ‚ تعالی از نظر ساقط Ù…ÛŒ شود تا سالک به وجود واØد مطلق Ù…Øض Ùˆ ذات صر٠خالصی Ú©Ù‡ ایجاد هر موجودی به اوست واصل شود (ابن عربی ØŒ تجلیات ØŒ ص ٣٥٤Ù€٣٥٥Ø› Ù…Øمدبن مطهّر جامی ØŒ ص ٢٧Ø› نسÙÛŒ ØŒ ١٣٤١ Ø´ ØŒ ص ٤٤Ù€ ٤٨Ø› صدرالدین قونیوی ØŒ ص ٥٢ Ù€٥٣Ø› آملی ØŒ ١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٦ØŒ ٧٩Ø› همو، ١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ١١٠Ù€١١٣Ø› همو، ١٣٦٧ Ø´ ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦٠Ù€ ٣٦٢Ø› لاهیجی ØŒ همانجاها). همچنین Ú¯Ùته اند Ú©Ù‡ در این مرتبه ØŒ «Øال توØید»، وص٠لازم ذات٠موØد Ù…ÛŒ شود Ùˆ تمامی ظلمات رسوم وجود او، جز اندکی ØŒ در غلبة اشراق نور توØید متلاشی Ù…ÛŒ گردد. موØد در این مرتبه بدانجا Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ توØید را نیز Ùعل ØÙ‚ تعالی Ù…ÛŒ بیند نه وص٠خود Ùˆ این دیدن را نیز Ùعل ØÙ‚ تعالی Ù…ÛŒ بیند. منشأ این توØید نور مشاهده است Ùˆ با تØقق این مرتبه از توØید شرک Ø®ÙÛŒ از میان Ù…ÛŒ رود. برای آدمی مرتبه ای بالاتر از این در توØید میسر نیست (عزالدین کاشانی ØŒ ص ٢١Ù€ ٢٢Ø› پارسا، ص ١٤٤Ù€١٤٥Ø› عبدالرØمان جامی ØŒ ص ٧٨Ù€ ٧٩). در این مرتبه سالک از ÙˆØدت شهود به ÙˆØدت وجود Ù…ÛŒ رسد Ùˆ Ùنای در توØید Ù…Øقق Ù…ÛŒ گردد ( رجوع کنید به جوادی آملی ØŒ ص ٥٦). سیدØیدر آملی (١٣٦٢ Ø´ ØŒ ص ٧٦) «عین الیقین »، «ایقان » Ùˆ «سابق مقرّب » را Ú©Ù‡ در قرآن به آنها اشاره شده ØŒ ناظر به این مرتبه از توØید Ùˆ اهل آن Ù…ÛŒ داند (نیز رجوع کنید به پارسا، ص ١٠٣).
به Ú¯Ùتة سیدØیدر آملی (١٣٤٧ Ø´ ØŒ ص ٨٧ Ù€ ٨٨) مراد٠وی از اینکه توØید الوهی (= توØید عامه ) را به انبیا Ùˆ توØید وجودی (= هر دو مرتبة توØید مخصوص عارÙان ) را به اولیا اختصاص داده ØŒ این نیست Ú©Ù‡ انبیا از توØید اولیا بی بهره اند یا اولیا نصیبی از توØید انبیا ندارند، بلکه انبیا Ùˆ اولیا هر کدام جامع هر دو قسم Ùˆ واجد هر دو مرتبه اند. مراد از این تخصیص این است Ú©Ù‡ در هر یک از ایشان آن قسم توØید Ú©Ù‡ ذکر شد غلبه دارد Ùˆ به دعوت به آن مأمورند. انبیا در ظاهر داعی Ùˆ مأمور به توØید الوهی اند، اما در باطن Ùˆ اصل ØŒ مرشد Ùˆ آمر به توØید وجودی اند. همچنین اولیا اگرچه در باطن مرشد به توØید وجودی اند، در ظاهر نیز داعی به توØید الوهی اند Ùˆ به جهت پیروی انبیا، هادی به توØید الوهی Ùˆ اسوة طریقت انبیاءاند.
اهل عرÙان از وجه دیگری ØŒ برای توØید مراتب سه گانة توØید اÙعالی ØŒ توØید صÙاتی Ùˆ توØید ذاتی را بر شمرده اند. این مراتب با مراتبی Ú©Ù‡ پیشتر ذکر شد متناظر است ØŒ جز اینکه برای سالک در مرتبة اول (= توØید خاصه ) توØید اÙعالی Ùˆ توØید صÙاتی Øاصل Ù…ÛŒ شود Ùˆ در انتها (= توØید خاصة الخاصه ) توØید ذاتی Ù…Øقق Ù…ÛŒ گردد ( رجوع کنید به عبدالرزاق کاشی ØŒ ١٣٧٩Ø´ ال٠، ص ١١٩Ø› آملی ØŒ ١٣٦٢Ø´ ØŒ ص ٧٩Ù€٨٠Ø› پارسا، ص ١٠٤Ø› لاهیجی ØŒ ص ٢٦٨Ù€ ٢٦٩). لاهیجی (همانجا) توØید اÙعالی را مقام Ù…Øو، توØید صÙاتی را مقام طَمْس Ùˆ توØید ذاتی را مقام Ù…ÙŽØْق Ù…ÛŒ خواند. عبدالرزاق کاشی در تقسیمی دیگر (١٣٧٩Ø´ ب ØŒ ص ٣٣٢)
توØید را بر چهار قسم دانسته است : توØید اÙعال ØŒ توØید اسما، توØید صÙات ØŒ توØید ذات . هریک از سه قسم اول یا علمی است یا ذوقی ØŒ Ú©Ù‡ قسم علمی را بیانی Ùˆ قسم ذوقی را عیانی نیز Ù…ÛŒ گویند. قسم چهارم بر سه نوع است : بیانی ØŒ عیانی Ùˆ Øقانی ØŒ Ú©Ù‡ به عبارت دیگر همان «علم الیقین »، «عین الیقین » Ùˆ «ØÙ‚ الیقین » است (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به همان ØŒ ص ٣٣٢Ù€٣٤٦). سیدØیدرآملی (١٣٤٧Ø´ ØŒ ص ٨١ Ù€٨٢) نیز از عبدالرزاق کاشی نقل Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ او برای هریک از اقسام ده گانة مقامات ØŒ صورتی از توØید را بیان کرده Ú©Ù‡ با وجوه سه گانة خواجه عبداللّه انصاری (ص ١٣٥Ù€١٣٩) منطبق است .
منابع : Øیدربن علی آملی ØŒ اسرارالشریعة Ùˆ اطوار الطریقة Ùˆ انوارالØقیقة ØŒ چاپ Ù…Øمد خواجوی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› همو، کتاب جامع الاسرار Ùˆ منبع الانوار ØŒ چاپ هانری کوربن Ùˆ عثمان اسماعیل ÛŒØیی ØŒ تهران ١٣٤٧ Ø´ Ø› همو، المقدمات من کتاب نص النصوص ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ùصوص الØÚ©Ù… لمØیی الدین ابن العربی ØŒ ج ١ØŒ چاپ هانری کوربن Ùˆ عثمان اسماعیل ÛŒØیی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› ابن عربی ØŒ التجلیات الالهیة ØŒ همراه با تعلیقات ابن سودکین ØŒ Ùˆ کش٠الغایات ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ù…Ø§ اکتنÙت علیه التجلیات ØŒ چاپ عثمان اسماعیل ÛŒØیی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› همو، الÙتوØات المکیة ØŒ چاپ عثمان ÛŒØیی ØŒ قاهره ØŒ سÙر ٢ØŒ ١٤٠٥/ ١٩٨٥ØŒ سÙر ٥ØŒ ١٣٩٧/١٩٧٧ØŒ سÙر ٦ØŒ ١٣٩٨/١٩٧٨ØŒ سÙر ٨ ØŒ ١٤٠٣/ ١٩٨٣ØŒ سÙر ١٢ØŒ ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› ابونصر سراج ØŒ کتاب اللَّمع ÙÛŒ التصو٠، چاپ رینولد آلن نیکلسون ØŒ لیدن ١٩١٤ØŒ چاپ اÙست تهران ( بی تا. ) Ø› عبداللّه بن Ù…Øمد انصاری ØŒ کتاب منازل السائرین ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد پارسا، تØÙØ© السالکین ØŒ دهلی ( ١٩٧٠ ) Ø› علی بن Ù…Øمد ترکه اصÙهانی ØŒ تمهیدالقواعد ØŒ چاپ جلال الدین آشتیانی ØŒ قم ١٣٨١ Ø´ Ø› سلیمان بن علی تلمسانی ØŒ Ø´Ø±Ø Ù…Ù†Ø§Ø²Ù„ السائرین الی الØÙ‚ المبین ØŒ چاپ عبدالØÙیظ منصور، تونس ١٩٨٨ØŒ چاپ اÙست قم ١٣٧١ Ø´ Ø› عبدالرØمان بن اØمد جامی ØŒ نقد النصوص ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ù†Ù‚Ø´ الÙصوص ØŒ چاپ ویلیام چیتیک ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن مطهر جامی ØŒ Øدیقة الØقیقة ØŒ چاپ Ù…Øمدعلی موØد، تهران ١٣٤٣ Ø´ Ø› عبداللّه جوادی آملی ØŒ تØریر تمهیدالقواعد صائن الدین علی بن Ù…Øمد الترکه ØŒ ( تهران ) ١٣٧٢ Ø´ Ø› روزبهان بقلی ØŒ کتاب عبهرالعاشقین ØŒ چاپ
هانری کوربن Ùˆ Ù…Øمد معین ØŒ تهران ١٣٦٦ Ø´ Ø› جعÙر سجادی ØŒ Ùرهنگ اصطلاØات Ùˆ تعبیرات عرÙانی ØŒ تهران ١٣٧٠ Ø´ Ø› مجدودبن آدم سنایی ØŒ Øدیقة الØقیقة Ùˆ شریعة الطریقة ØŒ چاپ مدرس رضوی ØŒ تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› ÛŒØیی بن Øبش سهروردی ØŒ Ø±Ø´Ù Ø§Ù„Ù†ØµØ§Ø¦Ø Ø§Ù„Ø§ÛŒÙ…Ø§Ù†ÛŒØ© Ùˆ کش٠الÙØ¶Ø§Ø¦Ø Ø§Ù„ÛŒÙˆÙ†Ø§Ù†ÛŒØ© ØŒ ترجمة علی بن Ù…Øمد معین الدین یزدی ØŒ چاپ نجیب مایل هروی ØŒ تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن اسØاق صدرالدین قونیوی ØŒ Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„ØºÛŒØ¨ ØŒ چاپ Ù…Øمد خواجوی ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø› عبدالرزاق کاشی ØŒ Ø´Ø±Ø Ù…Ù†Ø§Ø²Ù„ السائرین ØŒ چاپ Ù…Øسن بیدارÙر، قم ١٣٧٢ Ø´ Ø› همو، لطائ٠الاعلام ÙÛŒ اشارات اهل الالهام ØŒ چاپ مجید هادی زاده ØŒ تهران ١٣٧٩ Ø´ ال٠؛ همو، مجموعه رسائل Ùˆ مصنÙات ØŒ چاپ مجید هادی زاده ØŒ رسالة ٣: رسالة تشریÙات ØŒ تهران ١٣٧٩ Ø´ ب Ø› Ù…Øمودبن علی
عزالدین کاشانی ØŒ Ù…ØµØ¨Ø§Ø Ø§Ù„Ù‡Ø¯Ø§ÛŒØ© Ùˆ Ù…ÙØªØ§Ø Ø§Ù„Ú©Ùایة ØŒ چاپ جلال الدین همایی ØŒ تهران ١٣٦٧ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن ابراهیم عطار، منطق الطیر: مقامات الطیور ØŒ چاپ صادق گوهرین ØŒ تهران ١٣٦٥ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ رسائل الغزالی ØŒ چاپ ریاض مصطÙÛŒ عبداللّه ØŒ رساله ٣: رسالة ÙÛŒ التوØید ØŒ دمشق : دارالØکمة ØŒ ( بی تا. ) Ø› همو، کیمیای سعادت ØŒ چاپ Øسین خدیوجم ØŒ تهران ١٣٦١ Ø´ Ø› عبدالکریم بن هوازن قشیری ØŒ الرسالة القشیریة ØŒ چاپ معرو٠زریق Ùˆ علی عبدالØمید بلطه جی ØŒ بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨Ø› Ù…Øمدبن ÛŒØیی لاهیجی ØŒ Ù…ÙØ§ØªÛŒØ Ø§Ù„Ø§Ø¹Ø¬Ø§Ø² ÙÛŒ Ø´Ø±Ø Ú¯Ù„Ø´Ù† راز ØŒ چاپ کیوان سمیعی ØŒ تهران ?( ١٣٣٧ Ø´ ) Ø› اسماعیل بن Ù…Øمد مستملی ØŒ Ø´Ø±Ø Ø§Ù„ØªØ¹Ø±Ù Ù„Ù…Ø°Ù‡Ø¨ التصو٠، چاپ Ù…Øمد روشن ØŒ تهران ١٣٦٣Ù€١٣٦٦ Ø´ Ø› جلال الدین Ù…Øمدبن Ù…Øمد مولوی ØŒ لب لباب مثنوی ØŒ ( به انتخاب ) Øسین بن علی کاشÙÛŒ ØŒ چاپ نصراللّه تقوی ØŒ تهران ١٣٦٢ Ø´ Ø› همو، مثنوی معنوی ØŒ تصØÛŒØ Ø±ÛŒÙ†ÙˆÙ„Ø¯ آلن نیکلسون ØŒ چاپ نصراللّه پورجوادی ØŒ تهران ١٣٦٣ Ø´ Ø› عبداللّه بن Ù…Øمد نجم رازی ØŒ مرصادالعباد ØŒ چاپ Ù…Øمد امین ریاØÛŒ ØŒ تهران ١٣٧٧ Ø´ Ø› عزیزالدین بن Ù…Øمد نسÙÛŒ ØŒ بیان التنزیل ØŒ چاپ علی اصغر میرباقری Ùرد، تهران ١٣٧٩ Ø´ Ø› همو، کش٠الØقایق ØŒ چاپ اØمد مهدوی دامغانی ØŒ تهران ١٣٥٩ Ø´ Ø› همو، مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل ØŒ چاپ ماریژان موله ØŒ تهران ١٣٤١ Ø´ Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد نصیرالدین طوسی ØŒ اوصا٠الاشرا٠، چاپ نجیب مایل هروی ØŒ مشهد ?( ١٣٥٧ Ø´ ) Ø› علی بن عثمان هجویری ØŒ کش٠المØجوب ØŒ چاپ Ùˆ. Ú˜ÙˆÚ©ÙˆÙسکی ØŒ لنینگراد ١٩٢٦ØŒ چاپ اÙست تهران ١٣٧١ Ø´ .
/ Ùاطمه Ùنا /