تَنوخی ، زین الدین ابوعبداللّه محمدبن محمدبن عمرو تنوخی مَعَرّی ، ریاضیدان و ادیب سدة هفتم . دانسته های ما در بارة تنوخی بسیار ناچیز است . نسبت تنوخی و معرّی ،احتمالاً نشان دهندة آن است که تنوخی بازماندة گروهی از اعراب قبیلة تنوخ * بوده است که از عربستان به شام مهاجرت کرده و در مَعَرَّه (معرّة النعمان * ) سکنا گزیده بوده اند. سوتر (ص ١٩٨، ش ٥٠١) نام فِنوچی را بر تنوخی ترجیح داده و او را از شمال افریقا دانسته است ، اما با استناد به نخستین سطر یکی از آثار ریاضی او ( رجوع کنید به کتاب فی الجبر و المقابلة ، گ ٧٦ر) و صفحة عنوان اثر دیگر وی ( رجوع کنید به کتاب کشف الغطاء )، عنوان تنوخی صحیح است . نیز تنها در صفحة عنوان همین نسخة خطی است که از تنوخی با عنوان «حاسب » یاد شده است (نیز رجوع کنید به راشد، ١٩٨٢، ص ١٢). عمده ترین ذکر از تنوخی در تراجم و فهرستهای مختلف به سبب جنبة ادبی اوست (برای نمونه رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٣٧؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ١٥٤؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٥٢٠؛ کحّاله ، ج ١١، ص ٣٠٣؛ زرکلی ، ج ٧، ص ٣٥).

تنوخی را اهل دمشق و ساکن بغداد دانسته اند (بغدادی ؛ زرکلی ، همانجاها). از زندگی تنوخی دیگری که در قرن هفتم در دمشق ساکن بوده است ، آگاهی داریم ( رجوع کنید به ابن عماد، ج ٦، ص ٣)، اما وی زین الدین تنوخی نیست . تاریخ درگذشت او را ٧٤٨ ذکر کرده اند (حاجی خلیفه ؛ کحّاله ؛ زرکلی ، همانجاها)؛ اما این تاریخ درست نیست ، زیرا در دست نویس رسالة کشف الغطاء او که در ٧٠٧ استنساخ شده (لوی دلا ویدا ، ج ١، ص ٢٨)، عبارت دعاییِ «رحمهُاللّه » در حق وی آمده است ( رجوع کنید به گ ٩٠ر).

از تنوخی این آثار به جا مانده است :

١) کتاب فی الجبر و المقابلة (لوی دلا ویدا، ج ١، ص ٢٨)، که آن را کتاب فی علم الحساب یا کتاب فی الحساب نیز معرفی کرده اند ( رجوع کنید به راشد، ١٩٨٢، همانجا؛ قربانی ، ص ٢٠٣)، در چهار فصل : معرفت عدد، حساب ، جبر و مقابله ، و به دست آوردنِ مساحت اَشکال مختلف هندسی . در فصل اول ، عدد و انواع آن بتفصیل تعریف شده است . موضوع جالب توجه در این فصل ، استخراج اعداد مُتَحابّ ( رجوع کنید به عدد * ) است . روش تنوخی برای به دست آوردن اعداد متحابّ، استفاده از اعداد زوج الزوج یعنی همان روش ابداعی ثابت بن قرّه است (راشد، ١٩٨٩، ص ٣١٥). تنوخی توانسته است با این روش ، دو عدد متحاب ٢٩٦ ، ١٧ و ٤١٦ ، ١٨ را به دست آورد ( رجوع کنید به گ ٧٩ ر). در گذشته گمان بر این بود که در عالم اسلام نخستین بار کمال الدینِ فارسی * این دو عدد متحاب را به دست آورده است (راشد، همانجا). در اروپا نیز نخستین بار فرما ، دانشمند فرانسوی (متوفی ١٦٦٥)، به متحاب بودن این دو عدد پی برد (قربانی ، ص ٤٠٦). رشدی راشد بخشی از فصل اول کتاب فی الجبر و المقابلة تنوخی را که در بارة به دست آوردن اعداد متحاب است ، چاپ کرده است (١٩٨٢، ص ٥٣ ـ٥٤). فصل دوم کتاب فی الجبر و المقابلة شامل این پنج باب است : ضرب ، نسبت ، ضرب کسرها، استخراج جذرها، حساب درجه ها و اجزای آن و معاملات (در بارة آموختن آنچه مردم در خریدوفروش به آن نیاز دارند). در این فصل تنوخی چیزی به دانسته های ریاضی گذشتگان نیفزوده است ( رجوع کنید به گ ٨٠ ر). فصل سوم ، در بارة جبر و مقابله است . تنوخی در این فصل کاملاً مطابق روش پیشینیان مسائل جبری را به دو دستة مفردات (معادلات دوجمله ای ) و مقترنات (معادلاتی که بیش از دو جمله دارند) تقسیم کرده است ( رجوع کنید به گ ٨٦ر). او همچنین هریک از اینگونه معادلات را در سه نوع (مسئله ) دسته بندی کرده و مجموع آنها را، طبق اصطلاح رایج ، «المسائل الستّة » (مسائل شش گانه ) نامیده است (همانجا). روش او در حل معادلات جبری با روشهای خیام و خوارزمی هیچ تفاوتی ندارد (برای آگاهی از این روشها رجوع کنید به مصاحب ، ص ١١٤ـ ١١٥). در این فصل ، تنوخی در مواردی به کتاب اصول اقلیدس ارجاع داده است ( رجوع کنید به گ ٨٨ ر). منبع دیگر تنوخی ــ که خود به آن اشاره کرده ــ آرای ابوبکر محمدبن حسن کرجی * است . او در بحث در بارة جمع جذرها، از روش کرجی نام برده و روش خود را همان روش کرجی دانسته است . روش کلی تنوخی در فصل سوم کتاب فی الجبر و المقابلة ، حل معادلات همانند خیام و خوارزمی ، ولی بدون استفاده از شکلهای هندسی است .

در فصل چهارم ، تنوخی از تعریف نقطه و خط و سطح شروع کرده ( رجوع کنید به گ ٨٩ ر) و در ادامه ، روشهای مختلفی برای تعیین مساحت سطوح و حجم اجسام مختلف ، همچون مربع و کره و استوانه ، مطرح کرده است .

٢) از تنوخی رسالة مختصری در ریاضی باقی مانده که نام آن در نسخة خطی کتاب کشف الغطاء فی استنباط الصواب من الخطا آمده است (گ ٩٠ر)، اما قربانی (ص ٢٠٣) با استناد نادرستی به نوشتة رشدی راشد (١٩٨٢، ص ١٢) آن را رساله فی حساب خَطَأیْن نامیده است . تنوخی در این رساله ، سه روش برای استفاده از حساب خطأین در حل مسائل ریاضی بیان کرده است . نخستین روش ــ که وی آن را مشهورترین دانسته ( رجوع کنید به گ ٩١ ر) ــ روش عمومی حساب خطأین است که ریاضیدانان دیگر نیز بدان توجه داشته و در بارة آن بحث کرده اند. غیاث الدین جمشید کاشانی نیز که پس از تنوخی می زیسته ، این روش را شرح داده است (برای شرح او رجوع کنید به ص ٢٠٢ـ٢٠٣). دو روش دیگر ( رجوع کنید به ٩٢ ر) نیز اگرچه تفاوت زیادی با روش اول ندارند، از انواع مختلف حساب خطأین به شمار می آیند (برای آگاهی از دیگر روشهای حساب خطأین نزد ریاضیدانان اسلامی پیش از تنوخی به عنوان نمونه رجوع کنید به علی بن یوسف محاسب ، ص ٨٥ ـ ٩٥).

از هریک از دو رسالة ریاضی تنوخی ، یک نسخه به دست آمده است که در مجموعه ای در واتیکان نگهداری می شود (قربانی ، همانجا؛ لوی دلا ویدا، ج ١، ص ٢٨).

٣) از تنوخی کتابی در ادب عربی با عنوان اقصی القرب

فی علم البیان (سید، ج ١، ص ٤٠٥) یا اَقْصَی القُرَب فی صناعة الادب (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٣٧؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ١٥٤) بجا مانده که در ١٣٢٧ در مصر به چاپ رسیده است (سرکیس ، ج ١، ستون ٦٤٤).

منابع :
(١) ابن عماد؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٣) محمدبن محمد تنوخی ، کتاب فی الجبر و المقابلة ، نسخة خطی کتابخانة واتیکان ، ش ٢/٣١٧؛
(٤) همو، کتاب کشف الغطا فی استنباط الصواب من الخطا ، نسخة خطی کتابخانة واتیکان ، ش ٣/٣١٧؛
(٥) حاجی خلیفه ؛
(٦) رشدی راشد، تاریخ الریاضیات العربیة بین الجبر و الحساب ، ترجمة حسین زین الدین ، بیروت ١٩٨٩؛
(٧) همو، «نصوص لتاریخ الاعداد المتحابة و حساب التوافقات »، مجلة تاریخ العوم العربیة ، ج ٦، ش ١و٢ (١٩٨٢)؛
(٨) زرکلی ؛
(٩) سرکیس ؛
(١٠) فؤاد سید، فهرس المخطوطات المصورة ، ج ١، قاهره ١٩٨٨؛
(١١) علی بن یوسف محاسب ، لبّالحساب ، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(١٢) غیاث الدین جمشید کاشانی ، مفتاح الحساب ، چاپ احمد سعید دمرداش و محمد حمدی حفنی شیخ ، قاهره ?( ١٩٦٧ ) ؛
(١٣) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ش ؛
(١٤) کحّاله ؛
(١٥) غلامحسین مصاحب ، حکیم عمرخیام به عنوان عالم جبر ، تهران ١٣٣٩ش ؛

(١٦) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(١٧) Giorgi Levi Della Vida, Elenco dei manoscritti arabi islamici della Biblioteca Vaticana , vol. ١, Vatican ١٩٦٨;
(١٨) Heinrich Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Amsterdam ١٩٨١.

/ فرید قاسملو /