تَنُوخی ، خاندان ، خاندانی منتسب به قبیلة تنوخ * که بیشتر آنان اهل علم و حدیث ، حنفی مذهب و صاحب منصب قضا بودند. مشاهیر این خاندان که به قاضی تنوخی معروف اند، عبارت اند از:

١) ابوالقاسم علی بن محمدبن ابی الفَهم ، معروف به تنوخی کبیر، ملقب به «ریحانة الندماء»، فقیه ، محدّث ، متکلم و شاعر. وی در ٢٧٨ در انطاکیه به دنیا آمد و از جانب خلیفة عباسی ، مطیع للّه (حک : ٣٣٤ـ٣٦٤)، به منصب قضا رسید (خطیب بغدادی ، ج ١٢، ص ٧٨). پس از آنکه از منصب قضای بصره و اهواز (خوزستان ) کنار گذارده شد، با وساطت سیف الدوله حمْدانی نزد خلیفة بغداد، مجدداً بدان منصب دست یافت . او از قضات مورد تأیید و ندیم مُهَلَّبی (متوفی ٣٥٢)، وزیر مطیع للّه و معزالدوله دیلمی ، بود (ثعالبی ، ج ٢، ص ٣٩٣ـ٣٩٤؛ ابن خلّکان ، ج ٣، ص ٣٦٦). برخی او را فقیه حنفی و متکلم معتزلی معرفی کرده اند (خطیب بغدادی ، ج ١٢، ص ٧٧ـ ٧٨؛ سمعانی ، ج ١، ص ٤٨٥؛ ابن جوزی ، ج ١٤، ص ٩٠؛ ابن کثیر، ج ١١، ص ٢٢٧) و برخی دیگر، به دلیل وجود قصیده ای از او در مدح حضرت علی و اهل بیت علیهم السلام در رد قصیدة عبداللّه بن مُعتَز، خلیفة یک روزة عباسی (یاقوت حموی ، ج ١٤، ص ١٨٠ـ١٨١؛ امین ، ج ٨، ص ٣٠٠)، او را شیعه خوانده اند (ابن شهرآشوب ، ص ١٤٩؛ افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٤٠٣). شوشتری (ج ١، ص ٥٤١ ـ٥٤٣) نام وی و همچنین محسّن بن علی و علی بن محسّن را در زمرة شیعیان آورده اما به نظر می رسد که در شرح حال آنان اشتباه کرده باشد. محسن امین در اعیان الشیعة (همانجا)، به نقل از کتابی در بارة علمای زیدیه ، به زیدی بودن او اشاره نموده است . گفته اند که تنوخی کتابهایی در باب عروض ، قافیه ، فقه و حدیث نوشته بوده (یاقوت حموی ، ج ١٤، ص ١٦٣؛ ابن ابی الوفا، ج ٢، ص ٥٩٦) و ابن تغری بِردی (ج ٣، ص ٣١٠، ج ٤، ص ١٦٨) کتاب الفرج بعدالشدّة را به اشتباه به او نسبت داده است . وی در ٣٤٢ در بصره درگذشت (ابن خلّکان ، ج ٣، ص ٣٦٨).

٢) ابوعلی مُحَسِّن بن علی بن محمدبن ابی الفهم ، محدّث و ادیب و شاعر. وی در ٣٢٧ در بصره به دنیا آمد. به سال ٣٤٦ در ضرابخانه ای در شهر اهواز (سوق الاهواز) به کار وارسی مسکوکات اشتغال داشت (ابن خلّکان ، ج ٤، ص ١٥٩). در ٣٤٩ ابوسائب عُتبة بن عبیداللّه (قاضی القضاة همدان ، متوفی ٣٥٠) و سپس مطیع للّه او را به منصب قضا در برخی شهرهای خوزستان گماردند (خطیب بغدادی ، ج ١٣، ص ١٥٦). این توجه درباریان ، بویژه عضدالدوله دیلمی (متوفی ٣٧٢)، تا ٣٧١ ادامه داشت و پس از آن تنوخی در خانه تحت نظر بود و در شرایط سختی زندگی می کرد (یاقوت حموی ، ج ١٧، ص ١٠٦). او نیز همچون پدرش به اعتزال گرایش داشت که در کتابش نَشوارُ المُحاضرة ، مشهود است (تنوخی ، ج ١، مقدمة شالجی ، ص ٢٨). نقل او مورد تأیید بود. وی در ٣٨٤ در بغداد درگذشت (خطیب بغدادی ، همانجا).

تنوخی دیوان شعری داشته که از بین رفته است (تنوخی ، ج ١، مقدمة شالجی ، ص ٣١). از مشهورترین تألیفاتش ، نَشوارُ المُحاضرة و اخبارُالمُذاکرة در یازده مجلد است که تألیف آن را در ٣٦٠ آغاز نمود و بیست سال بعد به اتمام رساند. بعضی ، آن را به نامهای جامع التواریخ ، نشاورالمحاضرة ، و نشوان المحاضرة نیز ضبط کرده اند (ابن خلّکان ، همانجا؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٩٥٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٤، ص ١٦٠؛ تنوخی ، ج ١، مقدمة شالجی ، ص ٥ ـ٦، ٣١). به گفتة عبود شالجی ، مصحح این کتاب (تنوخی ، ج ١، مقدمه ، ص ٥ ـ٦، پانویس ٧)، جامع التواریخ نامیدن کتاب اشتباه است ، چون در مقدمة کتاب به نام آن اشاره شده است . این کتاب شامل قصصی است و از اهمّ موضوعات آن اخبار قضات و رفع مظلمه است . از ویژگیهای کتاب این است که مؤلف با طبقات مختلف مردم ارتباط بر قرار کرده و تمامی اخبار، اشعار و محاورات آنها را شنیده و با بیانی واحد به نگارش در آورده است (زکی مبارک ، ج ١، ص ٣٩٣). به نوشتة مؤلف ، دلیل تألیف این کتاب ، حفظ اخبار دولتها و ملتها و بیان فنون آنها و به تمثیل در آوردن آنها به منظور شناخت معاش و معاد و عواقب صلاح و فساد بوده است (همان مقدمه ، ص ٦، ١٩، ٢٩). جزء اول این کتاب در ١٣٠٠ ش / ١٩٢١ در قاهره به اهتمام مارگلیوث ، مستشرق معروف ، چاپ شد (همان ، ص ٦، پانویس ١؛ آقابزرگ طهرانی ، همانجا). همچنین وی این کتاب را به انگلیسی برگرداند و با نام > احادیث قاضی عراقی < در ١٣٠١ش /١٩٢٢ در لندن منتشر کرد (تنوخی ، ج ١، مقدمة شالجی ، همانجا).

عبود شالجی هشت جلد از این کتاب را در ١٣٩١ـ١٣٩٣ در بیروت چاپ کرد.

کتاب دیگر او، الفرج بعدالشدّة است که وی تألیف آن را در ٣٧٣ آغاز کرد (ثعالبی ، ج ٢، ص ٤٠٥؛ یاقوت حموی ، ج ١٧، ص ٩٢؛ تنوخی ، ج ١، مقدمة شالجی ، ص ٢٧؛ نیز رجوع کنید به فرج بعد از شدت * ).

اثر دیگر او، المُسْتَجادمِن فَعَلات ال اَجْواد است (ابن خلّکان ، همانجا) که آقابزرگ طهرانی نام آن را در الذریعه (ج ٢١، ص ٢)، المُستجاد مِن فعلات ال أمجاد و المسجّاد آورده و سرکیس در معجم المطبوعات (ج ١، ستون ٦٤٤) آن را المستجاد مِن فعلات ال اجداد ذکر نموده است . این کتاب را محمد کُردعلی در دمشق چاپ کرده است (تنوخی ، ج ١، مقدمة شالجی ، ص ٣١). مجموعة اقوالی با نام عنوان الحکمة و البیان نیز از اوست که مارگلیوث آن را در مقدمة ترجمة انگلیسیِ جزء اول نشوارالمحاضرة آورده است (همان مقدمه ، ص ٣٢).

٣) ابوالقاسم علی بن مُحَسِّن ، محدّث و قاضی . وی در بصره به دنیا آمد (خطیب بغدادی ، ج ١٢، ص ١١٥). تاریخ دقیق ولادتش معلوم نیست . او نیز همچون پدرش علاوه بر منصب قضا، به کار در ضرابخانه نیز مشغول بود (ابن شاکر کُتُبی ، ج ٣، ص ٦٠). در نقلِ حدیث ، صدوق و در حُکمِ قضا بسیار محتاط بود (خطیب بغدادی ، همانجا). وی شاگرد شریف مرتضی علم الهدی (متوفی ٤٣٦) و ابوالعلاء معرّی (متوفی ٤٤٩) و از استادان شیخ طوسی (متوفی ٤٦٠) بود (افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٤٠٢، ٤٠٥ـ٤٠٦). ابن خلّکان (ج ٤، ص ١٦٢) او را راوی اشعار بسیاری می داند و به نوشتة افندی اصفهانی (ج ٣، ص ٤٠٤) وی اشعار فراوانی نیز از حفظ داشت . منابع او را شاعر و ادیب معرفی کرده اند، اما از سروده های وی هیچ شعری نقل نشده است (ابن خلّکان ، همانجا؛
امین ، ج ٨، ص ٣٠٠). او نیز در مذهب ، معتزلی متمایل به شیعه بود (ابن جوزی ، ج ١٥، ص ٣٥٣)، اما علامه حلّی او را در شمار علمای اهل سنّت ذکر کرده است (افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٤٠٥ـ٤٠٦). به گفتة ابن تغری بردی (ج ٥ ، ص ٥٨)، وی تألیفات سودمندی داشته و محسن امین (همانجا) او را مؤلف کتاب الطوالات معرفی کرده است . وی در ٤٤٧ درگذشت و خطیب بغدادی بر جنازه اش نماز خواند (خطیب بغدادی ، همانجا).

برخی از دیگر بزرگان خاندان تنوخی عبارت اند از: اسحاق بن بهلول ، محدّث و فقیه (متوفی ٢٥٢؛
همان ، ج ٦، ص ٣٦٦ـ٣٦٩)؛
بهلول بن اسحاق ، محدّث و قاضی (متوفی ٢٩٨ یا ٢٩٩؛
همان ، ج ٧، ص ١٠٩ـ١١٠)؛
داوودبن هَیْثَم ( رجوع کنید به ابن هیثم تنوخی * ) و احمدبن اسحاق ، محدّث ، قاضی ، فقیه و نحوی (متوفی قرن چهارم ؛
همان ، ج ٤، ص ٣٠ـ٣٤).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن ابی الوفا، الجواهر المضیّة فی طبقات الحنفیة ، چاپ عبدالفتاح محمد حلو، ریاض ١٤١٣/ ١٩٩٣؛
(٣) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة ، قاهره ?( ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) ؛
(٤) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٥) ابن خلّکان ؛
(٦) ابن شاکر کتبی ، فوات الوفیات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٧) ابن شهرآشوب ، معالم العلماء ، نجف ١٣٨٠/ ١٩٦١؛
(٨) ابن کثیر، البدایة و النهایة فی التاریخ ، بیروت : دارالفکر العربی ، ( بی تا. ) ؛
عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ،

(٩) چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ؛
(١٠) امین ؛
(١١) مُحسِّن بن علی تنوخی ، نشوار المحاضرة و اخبار المذاکرة ، چاپ عبود شالجی ، بیروت ١٣٩١ـ١٣٩٣/ ١٩٧١ـ١٩٧٣؛
(١٢) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، یتیمة الدهر ، چاپ مفید محمد قمیحه ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٣) حاجی خلیفه ؛
(١٤) خطیب بغدادی ؛
(١٥) محمد زکی مبارک ، النثر الغنی فی القرن الرابع ، بیروت ١٣٥٢/١٩٣٤؛
(١٦) سرکیس ؛
(١٧) سمعانی ؛
(١٨) نوراللّه بن شریف الدین شوشتری ، مجالس المؤمنین ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١٩) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/ ١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .

/ زهرا نهاوندی /