دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٩٤٠
تنسوخ نامة ایلخانی ، کتابی به ÙØ§Ø±Ø³ÛŒ Ú©Ù‡ خواجه نصیرالدین طوسی به درخواست هولاکو، ایلخان مغول (ØÚ© : ٦١٤Ù€٦٦٣)ØŒ در بارة «هرچه به خدمت پادشاهان ØŒ تنسوق آورند» (نصیرالدین طوسی ØŒ ص ٤) نوشت . وجه تسمیة کتاب نیز از همینجاست . عنوان جواهرنامه یا رسالة جوهریه را نیز برای آن ذکر کرده اند (مدرّس رضوی ØŒ ص ٥٢٨Ø› ÙØ±Ø§Ù‡Ø§Ù†ÛŒ ØŒ ص ٢٢ØŒ ٥١Ø› آقابزرگ طهرانی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٥٨). ØØ§Ø¬ÛŒ خلیÙÙ‡ آن را به اشتباه تشوق نامه نیز ضبط کرده است (ج ١ØŒ ستون ٤١٠ØŒ قس ستون ٤٩٥). ØªÙŽÙ†Ù’Ø³ÙØ® /تَنْسوخ (معرّب آن : تَنْسÙÙ‚ Ùˆ تَنْسوق ) واژة ترکی جَغَتایی است ØŒ به معنای چیز(های ) نادر Ùˆ عجیب Ùˆ نیکو Ùˆ ارزشمند. آن را به صورت تانْکْسوق Ùˆ تَنْکْسوق هم نوشته اند (برای آگاهی از نظرهای مختل٠در بارة ریشة این واژه ØŒ ضبطهای گوناگون Ùˆ موارد کاربرد آن رجوع کنید به Ø¯ÙˆØ±ÙØ± ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٧٠ Ù€٥٧٢).
تاریخ تألی٠تنسوخ نامه در خود کتاب مذکور نیست ØŒ اما به دلیل اشاره ای در مقدمة یکی از نسخه های آن نتیجه Ú¯Ø±ÙØªÙ‡ اند Ú©Ù‡ در زمان ØÚ©ÙˆÙ…ت منکوقاآن Ùˆ به روزگار ØÚ©ÙˆÙ…ت هولاکو بر
ایران ØŒ یعنی بین ٦٥٤ Ùˆ ٦٥٧ØŒ تألی٠شده است (نصیرالدین طوسی ØŒ مقدمة مدرّس رضوی ØŒ ص سیزده ØŒ سی ونه Ø› دبیرسیاقی ØŒ ص ٤٦٧).
تنسوخ نامه تا مدتها اثری بدیع پنداشته Ù…ÛŒ شد Ùˆ گمان Ù…ÛŒ Ø±ÙØª Ú©Ù‡ عرائس الجواهر Ùˆ Ù†ÙØ§ÛŒØ³ الاطایب ابوالقاسم عبداللّه بن Ù…ØÙ…د کاشانی (متوÙÛŒ ٧٠٠) از روی آن نوشته شده باشد، اما با پیدا شدن جوهرنامة / جواهرنامة نظامی (تألی٠در ٥٩٢ یا ٥٩٣) از مؤلÙÛŒ معرو٠به نیشابوری ØŒ معلوم شد Ú©Ù‡ این کتاب منبع مشترک تنسوخ نامه Ùˆ عرائس الجواهر بوده است (Ø§ÙØ´Ø§Ø±ØŒ ١٣٥٠Ø´ ØŒ ص ٣٥Ø› همو، ٢٠٠٠ØŒ ص ١٥٢Ù€١٥٣)ØŒ با این ØªÙØ§ÙˆØª Ú©Ù‡ کاشانی Ùˆ طوسی هریک اطلاعات Ù…ØÙ„ÛŒ Ùˆ شخصی Ùˆ Ù…ØµØ·Ù„ØØ§Øª زمان خود را بدان Ø§ÙØ²ÙˆØ¯Ù‡ (همو، ١٣٥٠Ø´ ØŒ ص ٤٠) Ùˆ در تقدم Ùˆ تأخر مطالب تغییراتی داده اند (همان ØŒ ص ٣٧Ø› برای مقایسة نمونه هایی از هرسه کتاب رجوع کنید به همان ØŒ ص ٤١Ù€ ٤٢Ø› Ù…ØØ¨Ù‘ÛŒ ØŒ ص ١٦٦Ù€١٧٣). تا پیش از ÛŒØ§ÙØªÙ‡ شدن جواهرنامة نظامی ØŒ تنسوخ نامه را دومین اثر مهم در کانی شناسی پس از جماهر Ø§Ø¨ÙˆØ±ÛŒØØ§Ù† بیرونی Ù…ÛŒ شمردند Ùˆ مبتنی بر شماری از منابع متقدم دورة اسلامی ØŒ مانند آثار جابربن ØÛŒØ§Ù† ØŒ کندی ØŒ Ù…ØÙ…د زکریای رازی ØŒ Ø¹ÙØ·Ø§Ø±Ø¯Ø¨Ù† Ù…ØÙ…د ( زندگینامة علمی دانشوران ØŒ ذیل «طوسی ») Ùˆ بویژه الجماهر بیرونی ØŒ Ù…ÛŒ دانستند (همانجا؛ نصیرالدین طوسی ØŒ مقدمة مدرّس رضوی ØŒ ص سیزده ). این به رغم ØªÙØ§ÙˆØªÙ‡Ø§ÛŒ زیاد میان جماهر Ùˆ تنسوخ نامه بوده است Ø› مثلاً، بیرونی مجموعاً ٣٢ مادّة کانی Ùˆ آلی را ذکر کرده Ú©Ù‡ تقریباً نیمی از مطالب نقل شده در تنسوخ نامه است ØŒ اما Ø´Ø±Ø Ùˆ ØªÙØµÛŒÙ„ آن بسیار بیشتر است .
تنسوخ نامه مشتمل است بر مقدمه ØØ§ÙˆÛŒ دعا Ùˆ علت نامگذاری Ùˆ معرÙÛŒ مطالب کتاب ØŒ Ùˆ چهار مقاله Ú©Ù‡ هریک غالباً چندین ÙØµÙ„ دارد. در مقالة اول در بارة نقش بخارها Ùˆ پرتو خورشید در تکوّن کانیها سخن Ø±ÙØªÙ‡ ØŒ Ú©Ù‡ کاملاً شبیه به نظریة ابن سینا است ( زندگینامة علمی دانشوران ØŒ همانجا). در همان مقاله مؤل٠، همة رنگها را پدید آمده از سÙید Ùˆ سیاه Ù…ÛŒ داند Ùˆ دیگر رنگها در ØØ¯Ùاصل این دو قرار دارند. در مقالة دوم از ٦٤ مادّة کانی بیش از همه به یاقوت Ùˆ مروارید Ùˆ زمرد Ùˆ الماس Ùˆ لعل پرداخته شده است . مقالة سوم در بارة Ù†ØÙˆØ© پیدایش Ùˆ Ø´Ø±Ø ÙˆÛŒÚ˜Ú¯ÛŒÙ‡Ø§ÛŒ Ù‡ÙØª Ùلز، چهار همبسته (آلیاژ)ØŒ سه مادّة جانوری Ùˆ سه مادّة گیاهی است . مقالة چهارم اختصاص به عطرها Ùˆ دو «معجون Ù†Ùیس » Ùˆ جز اینها دارد. هر مقاله معمولاً شامل این اطلاعات در بارة هر مادّه است : انواع ØŒ اَشباه ØŒ عیبها، شیوة جلادادن ØŒ طرز Ù…ØÚ© زدن ØŒ بها، Ù…Ù†Ø§ÙØ¹ Ùˆ خواص ØŒ Ù…ØÙ„ معدنها، Ùˆ اخبار Ùˆ ØÚ©Ø§ÛŒØ§Øª مربوط به آن .
از تنسوخ نامه نسخه های متعددی در بعضی کتابخانه های جهان وجود دارد ( رجوع کنید به نصیرالدین طوسی ØŒ مقدمة مدرّس رضوی ØŒ ص سی Ù€ سی ÙˆÙ‡ÙØª Ø› Ù…Ø§ØªÙˆÛŒÙØ³Ú©Ø§ÛŒØ§ Ùˆ روزنÙلد ØŒ
ج ٢ØŒ ص ٤٠٨Ø› استوری ØŒ ج ٢ØŒ بخش ٣ØŒ ص ٤٤٩Ù€٤٥٠Ø› بروکلمان ØŒ > ذیل < ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٣٣Ø› ÙÙکرَت ØŒ ص ١٤٩Ø› Ø§ÙØ´Ø§Ø±
Ùˆ دانش پژوه ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٧). نسخة چاپی کتاب به تصØÛŒØ
Ùˆ ØªØØ´ÛŒØ© Ù…ØÙ…دتقی مدرّس رضوی در ١٣٤٨Ø´ در تهران
انتشار ÛŒØ§ÙØª .
نیز رجوع کنید به جواهرنامه * ؛ جواهرنامة نظامی *
منابع : آقابزرگ طهرانی Ø› ایرج Ø§ÙØ´Ø§Ø±ØŒ « جوهرنامة نظامی مأخذ تنسوخنامه Ùˆ عرایس الجواهر »، یغما ØŒ سال ٢٤ØŒ Ø´ ١ (ÙØ±ÙˆØ±Ø¯ÛŒÙ† ١٣٥٠)Ø› ایرج Ø§ÙØ´Ø§Ø± Ùˆ Ù…ØÙ…دتقی دانش پژوه ØŒ Ùهرست کتابهای خطی کتابخانة ملی ملک ØŒ ج ٢ØŒ تهران ١٣٥٤Ø´ Ø› ØØ§Ø¬ÛŒ خلیÙÙ‡ Ø› Ù…ØÙ…د دبیرسیاقی ØŒ ÙØ±Ù‡Ù†Ú¯Ù‡Ø§ÛŒ ÙØ§Ø±Ø³ÛŒ Ùˆ ÙØ±Ù‡Ù†Ú¯ گونه ها ØŒ تهران ١٣٦٨Ø´ Ø› Ø§Ø¨ÙˆØ§Ù„ØØ³Ù† ÙØ±Ø§Ù‡Ø§Ù†ÛŒ ØŒ Ø´Ø±Ø Ù…Ø´Ú©Ù„Ø§Øª دیوان انوری ØŒ چاپ مدرّس رضوی ØŒ تهران ١٣٤٠Ø´ Ø› Ù…ØÙ…د آص٠Ùکرت ØŒ Ùهرست Ø§Ù„ÙØ¨Ø§Ø¦ÛŒ کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ØŒ مشهد ١٣٦٩Ø´ Ø› Ù…ØÙ…دتقی مدرس رضوی ØŒ اØÙˆØ§Ù„ Ùˆ آثار خواجه نصیرالدّین طوسی ØŒ تهران ١٣٧٠Ø´ Ø› Ù…ØÙ…دبن Ù…ØÙ…د نصیرالدین طوسی ØŒ تنسوخ نامة ایلخانی ØŒ چاپ Ù…ØÙ…دتقی مدرّس رضوی ØŒ تهران ١٣٦٣Ø´ Ø›
Iraj Afshar, "[review of] Java ¦her-na ¦me-ye Nez ¤a ¦m ï© Â¦", in Nas ¤ ï© Â¦r A l-D ï© Â¦n T ¤u ¦s ï© Â¦: philosophe et savant du XIII e siØ©cle , actes du colloque tenu ب l'universitØ¥ de TØ¥hØ¥ran (٦-٩ mars ١٩٩٧), Ø¥tudes rØ¥unies et prØ¥sentØ¥es par N. Pourjavady et Z §. Vesel, Tehran ٢٠٠٠; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢; Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York ١٩٨١, s.v. " A l-T ¤u ¦s ¦â, Muh ¤ammad ibn Muh ¤ammad" (by Seyyed Hossein Nasr); Gerhard Doerfer, Tدrkische und mongolische Elemente im Neupersischen , Wiesbaden ١٩٦٣-١٩٧٥; G. P. Matvievskaya and B. A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovia i ikh trudi ( VIII th- XVII th cent. ), Moscow ١٩٨٣; Parviz Mohebbi, "La taille et polissage des pierres prØ¥cieuses d'aprØ©s les traitØ¥s de minØ¥ralogie persans", in Nas ¤ ï© Â¦r A l-D ï© Â¦n T ¤u ¦s ï© Â¦: philosophe et savant du XIII e siØ©cle ; Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ٢, pt.٣, Leiden ١٩٧٧.
/ نگار نادری /