تُنجِلی (در ترکی امروزی : تونجه لی ) ، استان («ایل ») و شهری در آناطولی شرقی در ترکیه . این استان در ١٣١٥ ش / ١٩٣٦ در محل سنجق قدیم در دَرسِم * ایجاد شد. شهرِ تنجلی ، که کالان نیز نامیده می شد و در َ٧ ْ٣٩ عرض شمالی و َ٣٤ ْ٣٩ طول شرقی واقع شده بود، در همان زمان به عنوان مرکز جدید استان در محل روستای مامکی تأسیس شد. رودهای منزور سویو و پری چایی ، ریزابه های رود مرادسو، شاخة شرقی رود فرات ، در این استانِ کاملاً کوهستانی (٧٧٤ ، ٧ کیلومتر مربع ) جاری است . مرادسو مرز جنوبی این استان

را تشکیل می دهد و کوههای منزور داغلاری مرز شمالی

آن است و تنجلی را از درة رود قره سو، شاخة غربی رود فرات ، جدا می سازد.

محل پولور هویوک ــ که پیش از فرو رفتن در دریاچه ای که با احداث سدِّ کِبان (کوشای ، ١٩٧٦) به وجود آمد، حفاری شد ــ در اواخر دورة نوسنگی یا اوایل دورة مفرغ ، مسکون بوده است . این منطقه در طول تاریخ چندین بار سرحد بوده است : مرز میان قلمرو حتیها و پادشاهی هوریاییان میتانی در هزارة دوم قبل از میلاد با عنوان ایشووا ، مرز میان ماد و کاپادوکیا در شاهنشاهی ایران ، و مرز میان رومیها و پارتها. پس از آنکه مسلمانان در سال ١٨/٦٣٩، هویوک را تصرف کردند، خلفا و فرمانروایان روم شرقی بر سر آن به کشمکش پرداختند تا اینکه در ٤٨٠/ ١٠٨٧ ترکان سلجوقی بر آن تسلط یافتند و در ٦٤١/ ١٢٤٣ تحت فرمانروایی مغولان در آمد. در قرن هشتم / چهاردهم ، بنواَرَتْنَه ( رجوع کنید به اَرَتْنَه * ) و مُطهّرتن ، حاکم ارزنجان ، و در قرن بعد عثمانیها و پادشاهان آق قوینلو بر سر آن به نزاع پرداختند. محمد دوم ، سلطان عثمانی ، در ٨٧٨/ ١٤٧٣ آن را ضمیمة خاک خود کرد. در قرن یازدهم / هفدهم ، اولیا چلبی قلعة پرتک را وصف کرده و حاجی خلیفه چمشکزک را مرکز «قضا»یی پررونق معرفی نموده است . در قرن سیزدهم / نوزدهم این منطقه ، سنجق درسم (به مرکزیت خوزات یا حوزات ) را تشکیل می داد که تابع ولایت معمورة العزیز بود، بجز از ١٢٩٧ تا ١٣٠٦/ ١٨٨٠ ـ ١٨٨٨ که به صورت ولایتی ناپایدار در آمد. این منطقه بعدها نُه قضا، ٥٣٣ روستا، و مجموعاً ٤٣٠ ، ٦٣ تن جمعیت داشت : ٤٦٠ ، ١٥ ترک ، ٠٠٠ ، ١٢ کُرد، ٨٠٠ ، ٢٧ قزلباش و ١٧٠ ، ٨ ارمنی . این جمعیت در مراکز مهم شهری ، که در واقع جاهای کوچکی بودند، بجز خوزات که ٦٠٠ ، ٥ تن جمعیت داشت ، زندگی می کردند.

در ١٣٠٠ ش / ١٩٢١، ناحیة درسم بر اثر شورشی که در قوچگیری ( (قضای زارا/ زاره در ایالت سیداس ) در ٦ مارس ١٩٢١ آغاز شد و تا ١٧ ژوئن ادامه یافت ) دچار آشفتگی شد. سپس میان ولایتهای الازیغ و ارزنجان ، در خارج از جمهوری ، تقسیم گردید و در ١٣١٥ ش / ١٩٣٦، بار دیگر از نظر اداری مجزا و ولایت تنجلی نامیده شد. اوضاع این ولایت در ١٣١٦ ش / ١٩٣٧، بر اثر شورش سیدرضا ( که در همان سال اعدام شد ) ، دوباره آشفته شد. ولایت درسم ، هشت قضا از نُه قضای سابق را شامل می شد: قضای مرکزی تنجلی ، که قضای قدیمی پاخ بود با مرکزی جدید در تنجلی یا کالان در سواحل رود منزورسویو، مازگرت / مازگرد، پرتک ، چمشکزک ، خوزات ، اووه جق ، که مرکز آن پس از ١٢٩٥/ ١٨٧٨ نُه بار تغییر یافت ؛ ناظمیه ، که قبلاً قزل کلیسا نامیده می شد؛ و پولومور. جمعیت درسم ترکیب می شد از ترکهای روستایی و شهرنشین و کردها، که هنوز نیمه چادرنشین بودند و در سرشماری ١٣٢٩ ش / ١٩٥٠، ٥٥% کل جمعیت را تشکیل می دادند.

این استان یکی از عقب مانده ترین مناطقِ کشور است . در آن مقدار کمی غلات به روش آبی کشت می شود و تقریباً هیچ کارخانه ای در آن وجود ندارد (در ١٣٧٠ ش / ١٩٩١ دو واحد صنعتیِ مواد غذایی ـ کشاورزی در آنجا به ثبت رسید). مهاجرت روستایی در سطح گسترده ای صورت می گیرد که به تنجلی (مرکز اداری منطقه که شهر کوچکی است با ٤٤٩ ، ٢٤ تن جمعیت در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧)، کمکی نکرده است . جمعیت منطقه که در ١٣٥٩ ش / ١٩٨٠، ٩٧٤ ، ١٥٧ تن بود (با پراکندگی بیست تن در هر کیلومترمربع ) در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧ به ٢٦٨ ، ٨٦ تن تقلیل یافت .

منابع :

(١) K. ع. Ag §ar, Tunceli-Dersim cog §rafyas  , Istanbul ١٩٤٠;
(٢) V. Cuinet, La Turquie d'Asie , vol.٢, Paris ١٨٩١, ٣٨٤-٤٠٤;
(٣) V. Hخhfeld, Anatolische Kleinstجdte , Erlangen ١٩٧٧, ٦٣-٦٥;
(٤) H. Z. Ko íay, Keban projesi Pulur kaz  s  ١٩٦٨-٧٠ , Ankara ١٩٧٦;
(٥) H. Sara µog §lu, Dog §u Anadolu , Istanbul ١٩٦١;
(٦) Yurt Ansiklopedisi , Istanbul ١٩٨٢-١٩٨٤, vol.١٠, ٧٢٨١-٧٣٥٣, s.v. "Tunceli".

/ م . بازن ( د. اسلام ) /