تنبیه الخواطر و نزهة النواظر ، کتابی به عربی تألیف وَرّام بن ابی فراس حلّی ، فقیه و محدّث امامی قرن ششم و آغاز قرن هفتم . شیخ ابوالحسین ورّام بن ابی فراس بن حمدان مالکی نخعی در حلّه ، که تا چند قرن پس از وی مرکز تشیع و فقاهت بود، به دنیا آمد. از تاریخ ولادت وی اطلاعی در دست نیست . بسیاری از شرح حال نویسان او را عرب نژاد و از نسل مالک اشتر، صحابی حضرت علی ، دانسته اند (برای نمونه رجوع کنید به منتجب الدین رازی ، ص ١٢٨ـ١٢٩؛ حرّعاملی ، قسم ٢، ص ٣٣٨؛ محسن امین ، ج ٤، ص ٦٢١) ولی بنا به تحقیقات مصطفی جواد (ص ٨٤ ـ ١٢١)، نیاکان وی از موَالیانِ کُردِ بنی اشتر بودند که در سال ٦٦ همراه مختار ثقفی قیام کردند. ورّام از خاندانی بلندپایه بود که برخی از امیران از آن برخاسته بودند (حسن امین ، ج ١، ص ٢٤٩). او نیز به امیریِ لشکر رسید ولی پس از چندی از همة مناصب خود دست کشید و راه زهد و عبادت و درس و بحث را در پیش گرفت (ابن حجر عسقلانی ، ج ٦، ص ٢١٨؛ حسن امین ، همانجا). وی در دوم محرّم ٦٠٥ در حلّه وفات یافت (ابن اثیر، ج ١٢، ص ٢٨٢). پیکرش را به نجف منتقل کردند و در حرم حضرت علی علیه السلام به خاک سپردند (حسن امین ، همانجا).

از استادان وی ، سدیدالدین محمودبن علی حِمصی * (منتجب الدین رازی ، ص ١٢٩؛ حرّعاملی ، همانجا؛ افندی اصفهانی ، ج ٥، ص ٢٨٢) و از مشایخ روایی وی ، محمدبن محمدبن هارون معروف به ابن کمال بودند (افندی اصفهانی ، همانجا). او همچنین از علی بن ابراهیم عُرَیْضی علوی حسینی روایت کرد (همانجا) و در تنبیه الخواطر (ورّام ، ج ٢، ص ٣٠٣) به نام او تصریح کرده است .

ابوعبداللّه محمدبن جعفر مشهدی ، صاحب المزار ، از ورّام روایت کرده (محسن امین ، ج ٩، ص ٢٠٢) و شهیدثانی نیز به واسطة او از ورّام روایت نموده است (حرّعاملی ، همانجا؛ قس افندی اصفهانی ، ج ٥، ص ٢٨٣ـ٢٨٤).

از آثار ورّام ، جز تنبیه الخواطر ، کتابی را با عنوان مسئلة

فی المواسعة و المضایقة نام برده اند ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٠، ص ٣٩٥).

شیخ منتجب الدین رازی در الفهرست (همانجا) از او با عنوان امیر زاهد و فقیه یاد کرده و نوشته که او را در حلّه دیده است . ابن طاووس در برخی آثار خود، همچون الامان من اخطار الاسفار و الازمان (ص ١٠٣)، تصریح کرده که ورّام جد مادری اوست . وی نوشته است که جدش تأثیر بسیاری در زندگی علمی وی داشته ( رجوع کنید به ١٣٧٠،ص ١٠٩) و از کسانی بوده که رفتارشان سرمشق دیگران است ( رجوع کنید به همو، ١٣٧٧ ش ، ص ١٥٦). ابن طاووس همچنین از ارادت ورّام به اهل بیت پیامبر سخن گفته است (همانجا).

عنوان کتاب ورّام در منابع به صورتهای دیگر نیز آمده است ، مانند تنبیه الخاطر و نزهة الناظر (مجلسی ، ج ١، ص ١٠، ٢٢، ١٠٦)، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر (آقابزرگ طهرانی ، ج ١٢، ص ٦٦؛
زرکلی ، ج ٨، ص ١١٣)، تنبیه الخواطر (نوری ، ج ١، ص ١٠٩؛
محسن امین ، ج ٣، ص ٤٤٨)، تنبیه الخاطر (مجلسی ، ج ١، ص ٢٩، ج ٨٥، ص ٤)، نزهة الناظر (آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٠، ص ١٠٩) و تنبیه الخواطر و نزهة الناظر (حسن امین ، ج ١، ص ٢٥٠). این کتاب به مجموعة ورّام نیز معروف است . همانطور که از عنوان کتاب و عبارت توضیحیِ «فی الترغیب و الترهیب والمواعظ و الزواجر»، که در برخی منابع پس از عنوان کتاب آمده (برای نمونه رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٢٤، ص ١٣٠)، بر می آید، موضوع آن مواعظ و حِکَم اخلاقی است .

تنبیه الخواطر مشتمل است بر دو جزء که هر دو با نظمی تقریبی فصل بندی شده اند. کتاب فاقد ترتیبی خاص در بیان مطالب است و به رغم وجود عناوین مشخص برای هر فصل ، مطالب فصول وحدت موضوعی ندارد و بیشتر شبیه جُنگی است حاوی احادیث و اشعار و امثال و حکایات . جزء نخست شامل ٦٦ عنوان مستقل است ولی مؤلف برای مطالب جزء دوم عناوینی مشخص نکرده است . در جزء اول ، تأثیر احیاء علوم الدین * غزالی بر کتاب آشکار است به حدی که می توان این جزء را گزیده ای از آن کتاب دانست . ورّام در بسیاری موارد نوشته های غزالی را عیناً یا با اندک تغییری ذکر کرده بی آنکه نامی از غزالی ببرد. مضامین عمدة این جزء عبارت است از مواعظی در اخلاق عملی همچون سفارش به زهد و تهذیب اخلاق ، بر شمردن صفات رذیله و شیوه های درمان آنها، ذکر فضائل و راه کسب آنها، مطالبی در بارة آداب معاشرت و دیگر جزئیات زندگی ، فصول متعددی در بارة مرگ و حیات اخروی و وصف قیامت . در جزء دوم نیز همین مضامین تکرار شده است . از دیگر مطالب این جزء خطبه های پیامبر و امامان و مناظره های شیعیان است .

به طور کلی رویکرد مؤلف را می توان اخلاق زاهدانه مبتنی بر کتاب و سنّت دانست که با وسعت نظر خاصی همراه شده ؛
چنانکه در کنار احادیث و سخنان بزرگان دین ، از شاهان و بزرگان ایرانی و صوفیه و اهل حکمت نیز سخنان و حکایاتی آورده است . اشکال کتاب ، مانند بیشتر کتابهایی که مشتمل بر مجموعه ای از روایات اخلاقی است ، بررسی نشدن مستندات است و به نوشتة حرّعاملی (همانجا)، روایات غث و سمین در آن وجود دارد. مجلسی (ج ١، ص ٢٩)نیز در عین استفادة بسیار از این کتاب ، نوشته است که در آن تفکیک لازم میان روایات صورت نگرفته و آثار امامان شیعه و اخبار اهل سنّت با هم آمیخته است و از همین رو، وی فقط روایات موثق آن را نقل می کند. گرچه به نظر آقابزرگ طهرانی (ج ٢٤، ص ١٣١) ورّام بعمد اخبار شیعی و سنّی را در آمیخته است تا عامه به کتاب رغبت کنند و هدایت شوند.

در هر حال مجموعة ورّام از مراجع عمده در موضوع اخلاق بوده است و کسان بسیاری از آن روایت کرده اند.

بنا به نوشتة میرزاعبداللّه افندی اصفهانی در ریاض العلماء (ج ٥، ص ٢٨٦)، از تنبیه الخواطر یک تحریر مختصر و یک تحریر مفصّل وجود داشته است . ابن طاووس نیز مواردی را به نقل از این کتاب در فلاح السائل و الیقین آورده که در نسخة چاپی نیست و احتمالاً براساس تحریرمفصّل کتاب بوده است (کولبرگ ،ص ٣٨٦).

نسخة متداول تنبیه الخواطر دو جزء در یک مجلد است که نخستین بار در ١٣٠٢ـ١٣٠٣ در تهران چاپ سنگی شد و پس از آن مکرر به چاپ رسید. نسخه ای از آن نیز در تهران با تصحیح و تعلیقات شیخ علی اصغر حامد چاپ شده است .

ترجمة فارسی تنبیه الخواطر به قلم محمدرضا عطائی با عنوان مجموعة ورّام : آداب و اخلاق در اسلام در ١٣٦٩ ش در مشهد منتشر شد. به نوشتة آقابزرگ طهرانی (ج ٤، ص ١٣٤)، در ١٣٠١ سیدصادق بن حسین توشخانکی نیز این کتاب را به فارسی ترجمه کرده بوده است .

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن اثیر؛
(٣) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، حیدرآباد دکن ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/ ١٩٧١؛
(٤) ابن طاووس ، الامان من اخطار الاسفار و الازمان ، قم ١٤٠٩؛
(٥) همو، فلاح السائل و نجاح المسائل فی عمل الیوم و اللیلة ، چاپ غلامحسین مجیدی ، قم ١٣٧٧ ش ؛
(٦) همو، کشف المحجة لثمرة المهجة ، نجف ١٣٧٠/ ١٩٥١؛
(٧) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ؛
(٨) حسن امین ، مستدرکات اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٨ـ١٤١٦/ ١٩٨٧ـ١٩٩٦؛
(٩) محسن امین ، اعیان الشیعة ، چاپ حسن امین ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١٠) مصطفی جواد، «جاوان القبیلة الکردیة المنسیة و مشاهیرالجاوانیین »، مجلة المجمع العلمی العراقی ، ج ٤، ش ١ (١٣٧٥/ ١٩٥٦)؛
(١١) محمدبن حسن حرّعاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، قسم ٢، قم ١٣٦٢ ش ؛
(١٢) زرکلی ؛
(١٣) اتان کولبرگ ، کتابخانة ابن طاووس و احوال و آثار او ، ترجمة علی قرائی و رسول جعفریان ، قم ١٣٧١ ش ؛
(١٤) مجلسی ؛
(١٥) علی بن عبیداللّه منتجب الدین رازی ، الفهرست ، چاپ جلال الدین محدّث ارموی ، قم ١٣٦٦ ش ؛
(١٦) حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل ، چاپ سنگی تهران ١٣١٨ـ١٣٢١، چاپ افست تهران ١٣٨٢ـ١٣٨٣؛
(١٧) مسعودبن عیسی ورّام ، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام ، ( چاپ علی اصغر حامد ) ، تهران ?( ١٣٧٦ ) .

/ علیرضا بهاردوست /