تُنْبُکتی ، احمدبابا، فقیه مالکی و محدّث و زندگینامه نویس سودانی قرن یازدهم . مکنّا به ابوالعباس . او را صنهاجی سودانی نیز خوانده اند. در ٩٦٣ در سودان در خاندان اَقیت ، که به علم مشهور بودند، به دنیا آمد (تنبکتی ، ص ٢٧؛ ناصری ، ج ٥، ص ١٢٩؛ محبی ، ج ١، ص ١٧٠). مراکشی (ج ٢، ص ٣٠٢) ولادت او را ٩٦٠ گفته است . نحو را از عمویش ، شیخ صالح ابی بکربن اقیت (٩٣٢ـ٩٩١)، آموخت و کتب حدیث و منطق و مقامات حریری را از پدرش احمد فرا گرفت . نزد برخی چون عاقب بن محمود (متوفی ٩٩١) و شیخ یحیی بن محمد حَطّاب (متوفی بعد از ٩٩٣) درس خواند و از آنها اجازة روایت حدیث دریافت کرد. سالها ملازم محمد بن محمود بَغْیُع (٩٣٠ ـ ١٠٠٢)، فقیه مالکی ساکن تمبوکتو/ تنبکتو، بود و تفسیر، حدیث ، فقه و اصول ، ادب عربی ، تصوف ، نجوم و منطق را از او فرا گرفت (تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٢؛ محبی ، همانجا).

هنگامی که منصور ذَهَبی (حک : ٩٨٦ـ ١٠١٢)، چهارمین سلطان از شریفان سعدی ، سودان را فتح کرد، از ترس شورش خاندان اقیت ، بسیاری از آنان را در ١٠٠٢ به اسارت به مراکش برد که تنبکتی نیز جزو آنان بود. تنبکتی از رنجهای دورة اسارتش خود به تلخی یاد کرده است . سلطان منصور، پس از دو سال تنبکتی را به شرط ماندن در مراکش آزاد کرد. تنبکتی با تدریس فقه و حدیث و دادن فتوا، در مراکش مشهور شد (تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٣ـ١٤؛ ناصری ، ج ٥، ص ١٢٩ـ ١٣٠؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «احمد بابا»).

بعد از مرگ سلطان منصور، پسرش زیدان بن منصور به خاندان اقیت اجازة بازگشت به وطن داد. تنبکتی ابتدا به حج رفت و سپس به تمبوکتو بازگشت و با استقبال مردم مواجه شد. وی در همانجا اقامت گزید(تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٤؛ یفرنی ، ص ٩٧ـ ٩٨؛ د. اسلام ، همانجا) و بنا بر برخی منابع (از جمله مقری ، ص ٣١٤) ریاست منصب قضا را در آنجا برعهده داشت . برخی (برای نمونه رجوع کنید به مراکشی ، ج ٢، ص ٣٠٦) سال بازگشت ایشان را به وطن ١٠١٤ گفته اند در حالی که اواخر ١٠١٥ یا ١٠١٦ به وطن بازگشتند ( رجوع کنید به تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٤ـ ١٥؛
د. اسلام ، همانجا). تنبکتی در سودان نیز شهرت یافت و از برخی فقها اجازة افتاء دریافت کرد. همچنین جمع کثیری در درس او حاضر می شدند، از جمله قاضی احمدبن محمد مقَّری صاحب نفح الطّیب ، ابوالقاسم غَسّانی مفتیِ فاس ، ابوالعباس احمدبن محمد مکناسی مشهور به ابن قاضی صاحب جذوة الاقتباس ، و شیخ رَجراجی مفتی مراکش (تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٦؛
مراکشی ، ج ٢، ص ٣٠٥). شماری از آنان از تنبکتی اجازه دریافت کردند (برای نمونه رجوع کنید به مقَّری ، ص ٣٠٤ـ ٣١٢). تنبکتی در ١٠٣٦ در زادگاهش از دنیا رفت (ناصری ، ج ٥، ص ١٣١). محمد محبّی ( ج ١، ص ١٧٢) و اسماعیل بغدادی ( هدیة العارفین ، ج ١، ستون ١٥٥) وفات او را در ١٠٣٢ دانسته اند.

در اوایل دهة ١٣٥٠ ش / ١٩٧٠ به احترام احمدبابا مرکزی به نام «مرکز اسناد و تحقیقات احمدبابا» در تمبوکتو تأسیس شد که بیش از شش هزار نسخة خطی در آن گردآوری شده است ( رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «تمبوکتو»). برخی آثار احمدبابا نیز در آنجا موجود است (برای نمونه رجوع کنید به عباس ، ج ٢، ص ٣١٥، ٣٥٠، ج ٣، ص ٣٦٨ـ٣٦٩).

تنبکتی بالغ بر چهل اثر در موضوعات مختلف چون فقه ، حدیث ، نحو و تصوف داشته است . مهمترین اثر وی نِـیل الابتِهاج بِتَطریزالدّیباج است که آن را در تکمیل الدیباج المُذَهَّب فی معرفة أعیانِ عُلماءالمَذْهَب نوشته است . الدیباج المذهّب ، معجم فقهای مالکی و تألیف ابن فَرحون یَعْمُری (متوفی ٧٩٩) است . تنبکتی تألیف کتاب خود را در ١٠٠٥ در مراکش به پایان رساند. این کتاب ، که مهمترین مرجع در شرح حال بزرگان مالکی در مراکش است ، در ١٣١٧ در فاس چاپ سنگی شد و در ١٣٢٩ در قاهره ، ذیل کتاب الدیباج المذهب ، چاپ گردید و در ١٩٨٩ به کوشش هرامه در طرابلس چاپ شد (تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٤، ١٦ ـ ١٧، ١٩ ـ ٢٠؛
سرکیس ، ج ١، ستون ٣٨٠؛
مخلوف ، ص ٢٩٨).

از دیگر آثار اوست : کِفایة المُحتاج لمَعرفة من لیس فی الدّیباج ؛
نیل الامل فی تفضیل النیةِ علی العمل در شرح حدیث نیةُالمومن أبلَغُ مِن عَمَلِه ؛
التَحدیث والتأنیس فی الاحتجاج بابن ادریس ؛
النکت الوفیة بشرح (لِشروح ) الالفیة ؛
تنبیه الواقف علی تحریر نیة الحالف ؛
و فوائدالنکاح در شرح الوَشّاح منسوب به سیوطی (مقَّری ، ص ٣٠٣ـ٣٠٤؛
بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٢٣٠، ٣٢٨، ج ٢، ستون ٢١١، ٣٧٤، ٦٩٧؛
تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٧؛
برای آثار او رجوع کنید به تنبکتی ، مقدمة هرامه ، ص ١٧ ـ ١٨).

منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١ـ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٣ـ٤؛
(٢) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٥؛
(٣) احمدبابابن احمد تنبکتی ، نیل الابتهاج بتطریزالدیباج ، چاپ عبدالحمید عبداللّه هرامه ، طرابلس ١٣٩٨/١٩٨٩؛
(٤) سرکیس ؛
(٥) عبدالمحسن عباس ، فهرس مخطوطات مرکز احمدبابا للتوثیق و البحوث التاریخیة بتنبکتو ، لندن ج ٢، ١٤١٧/١٩٩٦، ج ٣، ١٤١٨/١٩٩٧؛
(٦) ج ٣، محمدامین بن فضل اللّه محبی ، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر ، بیروت ( بی تا. ) ؛
محمد مخلوف ، شجرة النور الزکیة فی طبقات المالکیة ، دارالکتاب

(٧) العربی ، بیروت ١٣٥٠؛
(٨) عباس بن ابراهیم مراکشی ، الاعلام بمن حل مراکش و اغمات من الاعلام ، رباط ١٩٧٤؛
(٩) احمدبن محمد مقَّری ، روضة الاس العاطرة الانفاس فی ذکر من لقیته من اعلام الحضرتین مراکش و فاس ، رباط ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) احمدبن خالد ناصری ، کتاب الاستقصاء لاخبار دول المغرب الاقصی ، چاپ جعفر ناصری و محمد ناصری ، دارالبیضاء ١٩٥٤ـ١٩٥٦؛
(١١) محمد صغیربن محمد یفرنی ، نزهة الحادی با اخبار ملوک القرن الحادی ، مکتبة الطالب ١٨٨٨؛

(١٢) EI ٢ , s.vv. "Ahmad Ba ¦ba ¦" (by E. Le ¨vi Provenµal), "Timbuktu" (by J. O. Hunwick).

/ لیلی کریمیان /