تنبک ، از سازهای کوبه ایِ پوستی که بدنة آن بیشتر از چوب ساخته می شود. انواع این ساز، با شیوه های گوناگونِ اجرا، در کشورهای عربی و ایران و افغانستان و ترکیه رایج است ( رجوع کنید به فروغ ، ص ١٢٦ـ١٢٧).

نام این ساز در منابع به صورتهای تُمبَک ، تُبتَک ، تُنبیک ، تنبوک ، دُنبک ، دُمبرک ، دُمبُلک ، تُبنُک ، دُمبک ، خُنبَک و تینبَک نیز آمده است (ملاح ، ص ١٨٤؛
فروغ ، ص ٥٠؛
ستایشگر، ذیل «تنبک »). امروزه آن را «ضرب » نیز می نامند، اما معلوم نیست این نام از چه زمانی متداول شده است (ملاح ، ص ١٩٢). به عقیدة ابوالحسن صبا (متوفی ١٣٣٦ ش ؛
ذیل «تنبک »)، واژة تمبک از تُم (صدای ناحیة مرکزی پوست ) و بَک (صدای ناحیة کناری پوست ) تشکیل شده است . برخی این واژه را صورت تغییریافتة خُنبَک یا خُمَک به معنای خُم کوچک می دانند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به ملاح ، ص ١٨٥ـ١٨٦).

قدیمترین متنی که در آن نام این ساز آمده ، یادگار زَریران (تألیف حدود قرن ششم میلادی ؛
ص ٢٥، سطر ٢٦، ترجمة فارسی ، ص ٥١) است . در کتاب خسرو قبادان و ریدک نیز دنبک زن در ردیف خنیاگران ذکر شده است ( خسرو قبادان و ریدک وی ، ص ٩٥). به نوشتة فروغ (ص ١٢٠) تنبکِ دورة ساسانی ظاهراً شبیه تنبکهای امروزی بوده است .

در قدیم بدنة تنبک را از چوب ، سفال و گاه فلز می ساختند. امروزه برای ساخت آن از نئوپان و پلاستیک نیز استفاده می کنند، اما بیشتر تنبکها از چوب ساخته می شوند (حلمی ، مصاحبه مورخ تیر ١٣٧٨). بهترین نوع چوب برای آن ، چوبِ تنة کهنة درخت گردوست که به اصطلاح سازندگان ساز، «سایه خواب » شده و شیرة نباتی آن خارج شده باشد (در بارة جزئیات ساخت تنبک رجوع کنید به ملاح ، ص ١٨٩، ١٩١). اجزای تنبک عبارت اند از: دوره یا دهانة بزرگ که روی آن پوست کشیده می شود، تنه ، نفیر یا گلویی ، کالیبر یا دهانة کوچک (همان ، ص ١٩١؛
رجوع کنید به تصویر). تنه را گاه خاتم کاری می کنند و گاه روی تنه شیارهایی می دهند تا هنگام نوازندگی ، به کمک آنها صداهای مطلوب ایجاد شود.

برای نواختن تنبک ، پای چپ را جلوتر از پای راست و کمی بالاتر قرار می دهند. اگر از زیرپایی استفاده شود، پای چپ خودبه خود بالاتر قرار می گیرد. دست راست را از آرنج خم می کنند و مچ راست را به موازاتِ پوست ، روی تنبک می گذارند. مچ دست چپ عقبتر از دهانة بزرگ و ساعد چپ روی دهانة بزرگ تنبک قرار می گیرد. حرکت دستها روی تنبک باید راحت و بدون انقباض باشد.

فنون اصلی نوازندگی تنبک عبارت اند از: پِلَنگ ، ریزپلنگ ، ریز، ریز شلاقی ، پیش ریز، اشاره ، ریزناخنی ، روچوب و گرفته . گاه نوازندگان استاد، به فراخور معلومات و تجربة خود، فنهایی نیز ابداع می کنند (حلمی ، همانجا).

در میان اهل فتوت و لوطیها، لوطیهای تنبک به دوش دستة خاصی بودند که در اعیاد و جشنها به میان مردم می رفتند و ساز می زدند (تحویلدار، ص ٨٦). این ساز در ورزش باستانی ایران جایگاه خاصی دارد و در زورخانه ها برای تنظیم حرکات ورزشی و تشجیع و ترغیب ورزشکاران به کار می رود (پرتو بیضایی ، ص ١٦؛
سپنتا، ص ٨٦). تنبکِ تعلیم ، نوع کوچکی از این ساز است که مخصوص آموزش به ورزشکاران مبتدی در زورخانه است (حدادی ، ذیل «تمبک تعلیم »).

روح اللّه خالقی (بخش ١، ص ٣٩٩) تنبک را پایة وزن در موسیقی ایرانی می داند. به گفتة او، خوانندگانِ با استعداد، اول با این ساز آشنا شده اند، سپس وزنهای گوناگون را شناخته و ضمن نواختن تنبک از عهدة خواندن نغمه های موزون برآمده اند.

در موسیقی امروز ایران ، تنبک به عنوان ساز تک نواز و گروه نواز به کار می رود، ولی ابعاد تنبک تک نواز با تنبک گروه نواز، که در ارکستر استفاده می شود، تفاوت دارد.

نوازندة بزرگ معاصر، حسین تهرانی * (متوفی ١٣٥٢ ش )، در شیوه های موروثی تنبک نوازی ــ که تا اواخر دورة قاجار رواج داشت ــ تغییرات کلی به وجود آورد و روش امروزیِ تنبک نوازی ، حاصل کوششها و ابداعات اوست . ابوالحسن صبا * نظام نت نویسی را برای تنبک ابداع کرد و بعدها، نوازندگان دیگری ، نظامهای متفاوتی برای نت نویسی تنبک ایجاد کردند.

منابع :
(١) حسین پرتوبیضایی ، تاریخ ورزش باستانی ایران : زورخانه ، ( تهران ) ١٣٣٧ش ؛
(٢) حسین بن محمد ابراهیم تحویلدار، جغرافیای اصفهان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٣) نصرت اللّه حدادی ، فرهنگنامة موسیقی ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٤) فریدون حلمی ، مرکز تنبکستان ، تهران ، مصاحبه ، تیر ١٣٧٨؛
(٥) روح اللّه خالقی ، سرگذشت موسیقی ایران ، بخش ١، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٦) خسرو قبادان و ریدک وی ، در محمد معین ، مجموعه مقالات ، به کوشش مهدخت معین ، ج ١، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٧) ساسان سپنتا، چشم انداز موسیقی ایران ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٨) مهدی ستایشگر، واژه نامة موسیقی ایران زمین ، ج ١، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٩) ابوالحسن صبا، موسیقی نامه ی صبا: مجموعه آثار قلمی و گفتاری استاد ابوالحسن صبا ، گردآوری و تنظیم و حاشیه نویسی از سیدعلیرضا میرعلی نقی : «تنبک »، تهران ١٣٨١ ش ؛
(١٠) مهدی فروغ ، نفوذ علمی و عملی موسیقی ایرانی در کشورهای دیگر ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(١١) حسینعلی ملاح ، فرهنگ سازها ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٢) یادگار زریران ، متن پهلوی با ترجمه فارسی و آوانویسی لاتین و سنجش آن با شاهنامه از یحیی ماهیار نوابی ، تهران : اساطیر، ١٣٧٤ ش .

/ سیدعلیرضا میرعلی نقی /