دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٩٠٢
تمیمی ، عبدالعزیز بن حارث ، مکنّا به ابوالحسن ، محدّث و فقیه حنبلی در قرن چهارم . در ٣١٧ متولد شد. از زادگاه و جزئیات زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست . وی از بزرگان مذهب حنبلی بود و به علم اصول ، فقه و خلاف (فقه تطبیقی ) تسلط داشت . از او به بزرگی و منزلت یاد کرده اند (ابن جوزی ، ج ١٤، ص ٢٨٤؛ صَفدی ، ج ١٨، ص ٤٧٠؛ کحّاله ، ج ٥، ص ٢٤٤).
از کسانی که وی از آنها حدیث نقل کرده ، نام ابوبکر نیشابوری ، نِفْطَوَیْه ، قاضی مَحامِلی ، محمدبن مَخْلَددُوری (ابن مَخلَد) و ابوبکر عبدالعزیز معروف به غلام خَلّال که از مصاحبان تمیمی نیز بوده ، ذکر شده است (ابن ابی یعلی ، ج ٢، ص ١٣٩؛ ابن جوزی ، همانجا؛ حنبلی ، ج ٢، ص ٢٧٤ـ ٢٧٥، ٢٨٨). عبدالوهاب (فرزند تمیمی ) و بِشْری بن عبداللّه رومی از وی حدیث نقل کرده اند (خطیب بغدادی ، ج ١٠، ص ٤٦٠، ج ١١، ص ٣٢). خطیب بغدادی با ذکر دلایلی وی را جاعل حدیث معرفی کرده ( رجوع کنید به ج ١٠، ص ٤٦١ـ٤٦٢) اما ابن جوزی ضمن رد دلایل او، ایراد چنین اتهاماتی را ناشی از تعصب خطیب به مذهب خویش ، زیاده روی او در حق پیروان دیگر مذاهب و کینه نسبت به حنبلیان دانسته است ( رجوع کنید به ج ١٤، ص ٢٨٤ـ ٢٨٥).
تمیمی در فقه و اصول فقه ، از جمله در خلاف و فرایض (ارث )، تصنیفاتی داشته ولی حتی نامی از این آثار به ما نرسیده است (ابن ابی یعلی ، همانجا؛ ابن کثیر، ج ١١، ص ٢٩٨؛ ابن تغری بردی ، ج ٤، ص ١٤٠). شرح حال نویسان ، ابوعلی بن ابی موسی و ابوالحسین بن هرمز و عمربن حسین خِرَقی (فقیه معروف حنبلی ، مؤلف کتاب فقهی المختصر ) را از همنشینان و مصاحبان وی معرفی کرده اند ( رجوع کنید به ابن ابی یعلی ، همانجا؛ حنبلی ، ج ٢، ص ٢٨٨).
تمیمی در ذیقعدة ٣٧١ درگذشت . مدفنِ او در باب حرب بغداد در نزدیکی مقبرة احمدبن حنبل است (ابن ابی یعلی ، همانجا؛ حنبلی ، ج ١، ص ١١٥، ج ٢، ص ٣٢٢، ٣٣٦).
منابع :
(١) ابن ابی یعلی ، طبقات الحنابلة ، ج ٢، بیروت : دارالمعرفه ، ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهرة ، قاهره ( ? ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) ؛
(٣) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن کثیر، البدایة و النهایة فی التاریخ ، بیروت : دارالفکر العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٥) مجیرالدین عبدالرحمان بن محمد حنبلی ؛
(٦) المنهج الاحمد فی تراجم اصحاب الامام احمد ، ج ٢، چاپ ریاض عبدالحمید مراد، بیروت ١٩٩٧؛
(٧) خطیب بغدادی ؛
(٨) صفدی ؛
(٩) کحّاله .
/ عبدالکریم محمدی /