تَمیم بن مُعِزّ فاطمی (یا تمیم بن مَعَدّ) ، شاعر تونسی و امیرزادة خاندان فاطمی در سدة چهارم . پدرش ، مَعَدّ ملقب به معزّ لِدین اللّه (متوفی ٣٦١)، شعر می سروده و از او ارجوزه ای در بحر رمل به نام ذات الدُرَر باقی مانده است (بغدادی ، ج ٢، ستون ٤٦٥). تمیم در ٣٣٧ و به گفتة محققان دیوان او (مقدمه ، ص و) در شهر مهدیة تونس به دنیا آمد. مرگ او را به اختلاف در ٣٦٨ (ابن جوزی ، ج ١٤، ص ٢٦٢؛ ابن تغری بردی ، ج ٤، ص ١٣٣) یا ٣٧٤ (ابن ابّار، ج ١، ص ٣٠١؛ بروکلمان ، ج ٢، ص ١٠٣؛ ابن خلّکان ، ج ١، ص ٣٣: سیزدهم ذیقعدة ٣٧٤) و محققانِ دیوان وی در ٣٧٥ نوشته اند (مقدمه ، ص ف ). این شاعر را نباید با تمیم بن معزّ، چهارمین امیر زیری (متوفی ٥٠٣) اشتباه کرد ( رجوع کنید به ابن تغری بردی ، ج ٥، ص ١٩٨). تمیم با آنکه پسر بزرگ معزّ بود، به سبب معاشرت با مخالفان پدرش ، از ولیعهدی برکنار شد و برادر کوچکترش ، عبداللّه ، ولیعهد شد (همان ، مقدمه ، ص ک ـ ل ). چون عبداللّه در ٣٦٤ و پیش از مرگ پدر درگذشت ، با وجود تمایل مردم به انتخاب تمیم ، برادر دیگر وی نزار ملقب به عزیز ولیعهد گردید (همان ، مقدمه ، ص م ). تمیم به حکم برادر تسلیم شد و به مدح او پرداخت (همان ، مقدمه ، ص ن ). او فردی بخشنده و در عین حال عیاش و اهل لهوولعب بود (همان ، مقدمه ، ص ع ).

تمیم را نخستین شاعر بزرگ سرزمین مصر (زیات ، ص ٣٩٥) و در بلاغت و فصاحت ، همانند ابن معتز عباسی (متوفی ٢٩٦) نمونة کامل این فنون دانسته اند ( دیوان ، مقدمه ، ص ه ). از او، با آنکه کمتر از ٤٠ سال عمر کرد، حدود ٠٠٠ ، ٥ بیت باقی مانده است . در دهه های نخستین سدة پنجم ، شعر او در خراسان بزرگ رایج شد؛ احتمالاً داعیان فاطمی در انتشار شعر او در سرزمینهای خاوری مؤثر بوده اند. ثعالبی (ج ١، ص ٥٢٥ ـ ٥٣٤) ١٣٠ بیت و باخرزی (ج ١، ص ٨٩ ـ٩٤) ٣٥ بیت از سروده های او را ذکر کرده اند.

دیوان تمیم مشتمل است بر قصیده ، غزل و قطعه . او اشعاری در بارة زهد و پارسایی (ص ٨٣ و جاهای دیگر) و نیز اشعاری در بارة باده و باده گساری (ص ٨٤ و جاهای دیگر) سروده است . مدحِ پدر و نیاکان و برادران و افتخار به تبار عَلَوی (ص ١٢) و مرثیه در بارة امام حسین علیه السلام و واقعة کربلا (ص ١١٧ ـ ١٢١) و تعبیرهای ظریف در وصف معشوق (ص ٢٩٤، ٣٠٥ و جاهای دیگر) و رود نیل (ص ٢٥٥، ٢٨٥ و جاهای دیگر) و بستانها (ص ١٤١ و جاهای دیگر) از مضامین و مشخصه های شعر اوست . قصیدة شصت بیتی رائیة او (ص ١٨٥ ـ ١٨٨) در ردِ قصیدة ابن معتز ــ که وی در بارة برتری عباسیان بر علویان سروده ــ آکنده از مضمونهای قرآنی و حدیث است . تمیم کلمة وصی را، که نمودار تشیع است ، بارها در بارة امام علی علیه السلام به کار برده است (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٢، ٢٥، ١٨٧، ٤٥٥). در دیوان او، واژگان فارسی و فارسی تبار، مانند نیلوفر (ص ٨٢ و جاهای دیگر)، یاسمین (ص ٧٠ و جاهای دیگر)، بنفسج (ص ٥٨ و جاهای دیگر)، خرّم (ص ٣٥٧) و نوروز (ص ٦٤ و جاهای دیگر) فراوان دیده می شود که نشانة رواج این واژگان در شمال افریقاست .

دیوان تمیم با مقابلة یازده نسخه ( دیوان ، مقدمه ، ص د، ص ـ ر) در ١٣٧٦، در قاهره چاپ شده است .

منابع :
(١) ابن ابّار، کتاب الحلة السیراء ، چاپ حسین مؤنس ، قاهره ١٩٦٣ـ١٩٦٤؛
ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر

(٢) و القاهرة ، قاهره ?( ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) ؛
ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمدعبدالقادرعطا و مصطفی عبدالقادر

(٣) عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، قاهره ١٣٦٧/١٩٤٨ـ١٩٤٩؛
(٥) علی بن حسن باخرزی ، دمیة القصر و عصرة اهل العصر ، چاپ عبدالفتاح محمدحلو، ج ١، قاهره ?( ١٣٨٨/١٩٦٨ ) ؛
(٦) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٢، نقله الی العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره ١٩٦٨؛
(٧) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
تمیم بن معزّ فاطمی ، دیوان ، چاپ محمدحسن اعظمی و دیگران ، قاهره ١٣٧٦/١٩٥٧، چاپ افست

(٨) ١٤١٦/ ١٩٩٥؛
(٩) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، یتیمة الدهر ، چاپ مفید محمد قمیحه ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٠) احمدحسن زیات ، تاریخ الادب العربی ، بیروت ( بی تا. ) ، چاپ افست شیراز ١٣٧٣ش .

/ محمود مهدوی دامغانی /