تَموز ، اولین ماه تابستان در گاه شماریهای رایج در سوریه ، بین النهرین ، آسیای صغیر و فلسطین از دوران باستان تا به امروز و نام یکی از رب النوعهای سرزمینهای مذکور. این واژه به صورتهای تمّوز و تَمُّز نیز ضبط شده است . تموز نیز همچون دیگر ماههای معروف به بابلی از هزارة سوم پیش از میلاد در شهر نیپور ، یکی از مراکز مهم سومریان ، رواج داشته و در آستانة هزارة دوم پیش از میلاد، در سایر قسمتهای بین النهرین رواج یافته است (بیکرمان ، ١٩٦٩، ص ٢١، پانویس ٢). معنای واژة تموز بدرستی روشن نیست (لانگدون ، ص ١٩). در تورات (کتاب حزقیال نبی ، ٨:١٤) واژة تموز ذکر شده ، اما نه به عنوان نام ماه (نیز رجوع کنید به اسپرینگلینگ ، ص ٢٣٨). در شهر اور ، نام محلی تموز نینگرسو بود (لانگدون ، ص ١٩ـ٢٠) و این واژه در اکد به رب النوعی که حافظ رستنیها و نگهبان گله ها بود اطلاق می شد (میلر، ذیل مادّه ).

پرستش تموز بتدریج تا عیلام ، بابل ، آشور (لانگدون ، ص ٤٢)، فلسطین و فنیقیه ادامه یافت و یکی از رب النوعهای قدرتمند معابد سامی گردید (میلر، همانجا). افسانة بابلی تموز (شامل بیماری و مرگ تموز، اسارت و انزوای او در زیر زمین ، رستاخیز و دورة زندگی مجدد او) پژمردگی گیاهان و رستنیها در پاییز، نابودی آنها در زمستان ، رستاخیز طبیعت در بهار و دورة بالندگی رستنیها را در تابستان در ذهن متبادر می کند ( رجوع کنید به بریتانیکا ، ذیل "Adonis" ؛ نیز رجوع کنید به عناصری ، ص ٢١٨ـ٢١٩). برابر اساطیر بین النهرین ، رب النوعِ تموز هنگامی که خدای خورشید به اوج قدرت خود می رسد، یعنی در انقلاب تابستانی ، از شدت گرما هلاک می گردد (لانگدون ، ص ٥، ١٩ـ٢٠، ٥٦)، در حالی که بسیاری دیگر مرگ تموز را در فصل پاییز، هم زمان با پژمردن رستنیها، نوشته اند (میلر، همانجا). سومریان در چهارمین ماه سال به نام دوئوز ــ که نام آن به صورتهای تورزی ( د. دین و اخلاق ، ج ٣، ص ٧٦)، دوئوزو و دوزو (لانگدون ، ص ١٩، ٣٦؛ هرن و وود ، ص ٥) و تموزی و دموـ زید نیز ضبط شده ــ یادبود افسانة تموز را برگزار می کردند و از همین رو غالب اقوام سامی و دیگر اقوام ساکن در بین النهرین چهارمین ماه سال را تموز نامیده اند (لانگدون ، ص ١٩ـ٢٠).

ماه تموز در تمدنهای بین النهرین ، نخست ماهی قمری ـ هلالی بوده که به رغم آنکه آغاز و پایان آن با رؤیت هلال مشخص می شده ، موضع آن با اضافه کردن یک ماه در هر دو یا سه سال در فصول چهارگانه تثبیت می شده است (بیکرمان ، ١٩٤٤، ص ٧٣ـ٧٤؛ پارکر و دوبراشتاین ، ص ١؛ امستد ، ص ١١٥ـ١١٦). جابجایی ماه تموز در فصل تابستان به دلیل برقراری کبیسة ماه سیزدهم در سال ، موجب شده است که برخی ماه تموز را نخستین ماه تابستان و برخی دیگر دومین ماه این فصل بدانند ( رجوع کنید به دهخدا، ذیل مادّه ). با شروع سال در فصل پاییز و احتساب ماه تشری به عنوان نخستین ماه سال ، تموز دهمین ماه سال می شد و با شروع سال در فصل بهار و احتساب ماه نیسان به عنوان نخستین ماه سال ، تموز چهارمین ماه سال می شد که در هر دو حالت تقریباً مقارن اولین ماه تابستان بود و به همین دلیل در دوره های بعد، نشان آن را در منطقة البروج خرچنگ (سرطان ) قرار دادند (لانگدون ، ص ٤ـ ٥، ٥٦). در ادب فارسی نیز تموز مجازاً برای گرمای سخت و تابستان بسیار گرم به کار برده می شود ( رجوع کنید به دهخدا، همانجا؛ حاکمی ، ص ٢٩٦ـ٢٩٧). قوم یهود، پس از اسارت در بابل ، نام تموز را برای دهمین ماه گاه شماری مدنی خود (که از ماه تشری آغاز می شود) و چهارمین ماه گاه شماری مذهبی شان (که از ماه نیسان شروع می گردد) اقتباس کردند ( رجوع کنید به تشری / تشرین * ). حرّانیان نیز تموز را به عنوان چهارمین ماه گاه شماری خود به کار می برده اند (ابن ندیم ، ص ٥٧٢).

ابوریحان بیرونی (١٩٢٣، ص ٢٨٢؛ همو، ١٣٦٢ ش ، ص ٢٢٩) برای نام ماه تموزِ گاه شماری سریانی و ماه تموزِ گاه شماری یهودی تمایز قائل شده و ماه تموز گاه شماری یهودی را تَمُّزْ نوشته است . او همچنین (١٩٢٣، همانجا) تعداد روزهای این ماه (تَمُّزْ) را در نزد یهودیان ، مانند گاه شماری ثابت کنونی یهودیان ، ٢٩ روز ثبت کرده است . این بیان ابوریحان بیرونی راجع به دوره ای است که برخی از فرق یهودی شیوة منجمان (امر اوسط ) را در تعیین طول ماههای قمری پذیرفته بودند. او (همانجا) تموز (تمّز) را دارای دو اول ماه دانسته ،

در حالی که تموز از ماههایی است که یک اول ماه بیشترندارد ( > دایرة المعارف جهانی یهود < ، ج ٢، ص ٦٣٣، ذیل "Calendar" ). در گاه شماری یهودی نخستین روز ماه تموز نباید مصادف با روزهای دوشنبه و چهارشنبه و شنبه گردد ( د. جودائیکا ، ذیل مادّه ؛ نیز رجوع کنید به تقویم * ؛ تشری / تشرین * ).

در گاه شماری سریانی ــ که تا قرن حاضر نیز همچنان در میان مسلمانان آسیای صغیر متداول است و سال در آن ، همانند گاه شماری مدنی یهود در نخستین روز ماه تشرین اول آغاز می شده است ــ ماه تموز دهمین ماه سال است ( رجوع کنید به عبداللهی ، ص ٣٥٧، جدول ٦). تا پیش از رواج عمومی گاه شماری یولیانی در قرن چهارم میلادی ، ماه تموز همانند دیگر ماهها در گاه شماری سریانی از نوع ماههای قمری ـ هلالی و سالهای شمسی ـ قمری در نظر گرفته می شد ( رجوع کنید به مورگن استرن ، ص ١١١ـ١١٤؛ تقی زاده ، ص ٢١٨، پانویس ١؛ نیز رجوع کنید به ابن ندیم ، ص ٥٧٤). پس از قرن چهارم میلادی ، ماه تموز نیز با گاه شماری یولیانی و با طول ثابت ٣١ روز (مطابق با ماه ژوئیه ) به کار برده شد (بیرجندی ، گ ١١ ر؛ تقی الدین فارسی ، ص ٥١ ـ٥٢؛ فرغانی ، ص ٣ـ٤، ترجمة فارسی ، ص ٧٢ـ٧٣).

مورخان و منجمان ایرانی گاه شماری سریانی را با مبدأ معروف به اسکندری (رومی یا ذوالقرنینی ) به کار برده اند ( رجوع کنید به عبداللهی ، ص ١٤١ـ١٤٦) و بنا به محاسبة آنان مدخل گاه شماری هجری قمری (اول محرّم سالی که هجرت پیامبراکرم در آن صورت گرفت ) مقارن با روز جمعه ١٦ تموز ٩٣٣ اسکندری ، مطابق با روز جمعه ١٦ تموز ٦٢٢ میلادی است (ابوریحان بیرونی ، ١٩٢٣، ص ٣٢٩ـ٣٣٠) اما به تحقیق ، تاریخ جمعه ١٦ تموز ٦٢٢ میلادی که برخی از مورخان و منجمان ایرانی (از جمله رجوع کنید به نفیسی ، ذیل «تاریخ ») به عنوان زمان هجرت پیامبر اسلام ذکر کرده اند اشتباه است و همانگونه که تصریح شد، تاریخ مذکور مقارن با اول محرّم سالی است که در ماه ربیع الاول آن هجرت اتفاق افتاده است ( رجوع کنید به تقویم * ، بخش ٣، قسمت ب ).

در گاه شماری سریانی ـ مقدونی ، که سال از ماه کانون دوم (مقارن با اکتبر در گاه شماری یولیانی ) آغاز می شود، تموز هفتمین ماه سال و همانند گاه شماری سریانی مقارن با ژوئیه است (نیکلاس ، ص ١١٩؛ انات ، ص ١٦٠) و ابوریحان بیرونی نیز (١٣٦٢ ش ، ص ٢٣١) به این اختلاف بین گاه شماری سریانی ـ مقدونی و گاه شماری سریانی (که او، همانجا، از آن به عنوان گاه شماری رومی یاد کرده ) اشاره کرده است . مسیحیان نسطوری تا به امروز گاه شماری سریانی ـ مقدونی را به کار می برند، در حالی که مسیحیان مَلکایی ، که غالباً در فلسطین و مصر ساکن اند، سال را از ماه ایلول (مقارن سپتامبر) آغاز می کنند ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ج ١٠، ص ٢٦١) و بنابراین ، تموز یازدهمین ماه سال می گردد. باتوجه به اعمال یک روز کبیسه در سال ٢٠٠٠ میلادی ، و باتوجه به کبیسه نبودن سال ١٩٠٠ میلادی بر اساس روش اعمال کبیسه برای سالهای پایان قرن در گاه شماری میلادی ، تاریخ شروع ماه تموز در گاه شماریهای شمسی ـ قمری همچون گاه شماری یهود در قرن بیست ویکم مصادف با یک روز زودتر از تاریخ شروع آن در قرن بیستم در گاه شماری میلادی است .

در گاه شماری مالی ترکیه ، که حسن پاشا آن را در ٢٠ تموز ١٠٨٨ هجری قمری ارائه کرد، از ١١٥٣ هجری قمری مقرر شد که سال از فصل بهار و ماه مارت (= مارس ) آغاز گردد و به این ترتیب تموز پنجمین ماه سال گردید (گینزل ، ج ١، ص ٢٦٥ـ ٢٦٦؛ تسیبولسکی ، ص ١٢٦؛ نیز رجوع کنید به تقی زاده ، ص ١٧٩)، در حالی که در گاه شماری مدنی ترکیه ، تموز هفتمین ماه سال بوده است (گینزل ، ج ١، ص ٢٦٦؛ انات ، همانجا).

از نظر احکام نجوم ، ماه تموز گذشته از روزهای مناسب و نامناسبش (همانند روزهای ماههای دیگر)، بنا به عقیدة ساکنان باستانی بین النهرین که در دوره های بعد در سایر نقاط جهان نیز منتشر شده است ، در برخی ویژگیها با ماههای دیگر متفاوت است . نخست آنکه در تمامی روزهای ماه تموز اجرام فلکی تأثیر شگرفی بر زندگی مردم دارند (لانگدون ، ص ١٢). دوم آنکه ، ماه تموز ماه باز بودن دروازه هاست ، که این موضوع به افسانة تموز و انتقالش به زیر زمین و باز شدن دروازه ها برای رستاخیز او اشاره دارد (همان ، ص ٤٤) و سوم آنکه بیست و هفتمین روز ماه تموز برای داوری ویژگیهایی دارد و برای احقاق حق نیز مناسب است ( د. دین و اخلاق ، ج ٣، ص ٧٦).

منابع :
(١) علاوه بر کتاب مقدّس . عهد عتیق ؛
(٢) ابن ندیم ، ترجمة تجدد؛
(٣) ابوریحان بیرونی ، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ١٩٢٣؛
(٤) همو، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ، چاپ جلال الدین همائی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٥) عبدالعلی بن محمد بیرجندی ، شرح زیج جدیدسلطانی ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش ٣٠٠٠؛
(٦) محمدبن محمدتقی الدین فارسی ، حل التقویم ، چاپ تقی بینش ، در فرهنگ ایران زمین ، ج ١٧ (١٣٤٩ش )؛
(٧) حسن تقی زاده ، بیست مقالة تقی زاده ، مقالة ٧ : «مبدأ تاریخ ها و گاه شماریهای گوناگون مورد استعمال در ممالک اسلامی »، تهران ١٣٤١ش ؛
(٨) اسماعیل حاکمی ، «گاه شماری رومی وادب فارسی »، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، سال ١٥، ش ٢ و ٣ (آذر ـ بهمن ١٣٤٦)؛
(٩) دهخدا؛
(١٠) رضا عبداللهی ، تاریخِ تاریخ در ایران ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١١) جابر عناصری ، تجلی دوازده ماه در آئینة اساطیر و فرهنگ عامة ایران ، مرند ١٣٧٤ ش ؛
(١٢) احمدبن محمد فرغانی ، جوامع علم النجوم و اصول الحرکات السماویة ، چاپ یاکوبوس گولیوس ، آمستردام ١٦٦٩، چماپ فؤاد سزگین ، چاپ افست فرانکفورت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(١٣) همان ، ترجمة فارسی : سی فصل فرغانی در حرکات آسمانی و کلیات علم نجوم ، ترجمة احمد آرام ، در معارف اسلامی ، سال ١، ش ٤ (آبان ١٣٤٦)؛
(١٤) علی اکبر نفیسی ، فرهنگ نفیسی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛

(١٥) E. J. Bickerman, Chronology of the ancient world , London ١٩٦٩;
(١٦) idem, "Notes on Seleucid and Parthian chronology", Berytus , vol. ٨ (١٩٤٤);
(١٧) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem ١٩٧٨-١٩٨٢, s.v. "Tammuz" (by Ephraim Jehudah Wiesenberg);
(١٨) EI ٢ , s.v. "Ta ف r ¦ â kh.

(١٩) I. ١: In the sense of `date, dating', etc." (by F. C. D e Blois);
(٢٠) Encyclopaedia of religion and ethics , ed. James Hastings, Edinburgh: T. and T. Clark, ١٩٨٠-١٩٨١, s.v. "Calendar: Babylonian" (by Fr. Hommel);
(٢١) Freidrich Kart Ginzel, Handbuch der mathematischen und technischen Chronologie , Leipz â g ١٩٠٦-١٩١٤;
S. H. Horn and L. H. Wood , "The fifth century Jewish calendar at Elephantine",

(٢٢) Journal of Near Eastern studies , XIII, no. ١ (Jan. ١٩٥٤);
(٢٣) S. Longdon, Babylonian menologies and the Semitic calendar , London ١٩٣٥;
(٢٤) Madeleine S. Miller and J. Lane Miller, The new Harper's Bible dictionary , New York ١٩٧٣;
(٢٥) J. Morgenstern, "Calendar of Israel", Journal of calendar reform , vol. ١١, no. ٣ (Sep. ١٩٣٢);
(٢٦) The New Encylopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia ;
(٢٧) H. Nicolas, Chronology of history , London ١٨٣٣;
(٢٨) Albert Ten Eyck Olmstead, "Babylonian astronomy: historical sketch", American journal of Semitic languages and literatures , vol. ٥٥, no. ٢ (١٩٨٣);
(٢٩) Richard A. Parker and Waldo H. Dubberstein, Babylonian chronology: ٦٢٦ B.C. to A.D. ٤٥ , Chicago ١٩٤٦;
M. Sprengling, "Chronological

(٣٠) notes from the Aramaic Papyri: The Jewish calendar dates of the Achamenians (Cyrus, Darius II)", The American journal of Semitic languages , XXVII (Apr. ١٩١١);
(٣١) V.V. Tsybulsky, Calendars of Middle East countries: conversion tables and explanatory notes , Moscow ١٩٧٩;
(٣٢) Faik Re í it Unat, Hicrر tarihleri, Mila ª d  ª tarihe, µ evirme k  lavuzu , Ankara ١٩٧٤;
(٣٣) The Universal Jewish Encyclopedia , ed. Issac Landman, New York ١٩٦٩.

/ رضا عبداللهی /