تمکین بخارایی ، عبدالرحمان ، از شاعران فارسی گوی بخارا. در ١٢٦٨/ ١٨٥١ در روستای بوریابافِ بخارا در خانواده ای روحانی به دنیا آمد. پدرش ، عبدالخالق ، هنگامی که تمکین کودک بود به بخارا نقل مکان کرد. تمکین در مدارس بخارا درس خواند و پس از اتمام تحصیلات ، در مدرسة دارالشفا به تدریس پرداخت (تمکین بخارایی ، مقدمة جان فدا، ص ٤ـ٥؛ ابیب اُف / حبیب اُف ، ص ٣٨١؛ د. تاجیکی ، ج ٧، ص ٢٤٢). در زمان حکومت امیرعبدالاحد منغیت (١٣٠٣ـ١٣٢٩/ ١٨٨٥ـ ١٩١٠) مدتی به کار دولتی روی آورد ولی به سبب ناسازگاریش

با محیط و اطرافیان و انتقاد از برهان الدین قاضی کلان (قاضی القضاة )، از تدریس در مدرسة دارالشفا محروم شد (تمکین بخارایی ، ص ١١٢، مقدمة جان فدا، ص ٤، ١٠) و برای گذران زندگی به احیای باغچه ای پرداخت که از پدرش به ارث برده بود (همان ، مقدمة جان فدا، ص ٤). وی از آن پس از کارهای امیر، بویژه واگذاری امر خطیری چون قاضی کلانی به ملابرهان الدین ، انتقاد کرد (همان مقدمه ، ص ١١).

در بخارا، به گفتة احمد دانش ، بازار فضل و هنر کساد بود (جان فدا، ص ٣) و تمکین بارها نارضایی شدید خود را از اوضاع بحرانی بخارا و دگرگونیهای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی آن ابراز کرد (همان مقدمه ، ص ١٢). این انتقادها به مذاق عده ای ، از جمله منسوبان به دربار، خوش نیامد و به همین سبب ارزیابی تذکره نگاران دربار عبدالاحد چون افضل مخدوم پیرمستی (متوفی ١٩١٥) و حاج نعمت اللّه محترم (متوفی ١٩٢٠)، در بارة آثار تمکین نباید درست باشد (همان مقدمه ، ص ٣). محترم او را خودنما و متکبر خوانده (ابیب اف ، ص ٣٨١) و عبدی اگر چه انتقادی سست بنیاد کرده ، هنر و مهارت او را ستوده است (همانجا).

تمکین به ٦٣ سالگی نرسیده بود که به گفتة خودش توان راه رفتن را از دست داد و شاید این پیری زودرس بر اثر مصائب زندگیش بود (همان مقدمه ، ص ١٥). وی در ١٣٣٣/ ١٩١٥ ( د. تاجیکی ، همانجا) و به قولی در ١٣٣٦/ ١٩١٨ در بخارا درگذشت ( > فهرست نسخه های خطی شرقی آکادمی علوم ازبکستان < ، ج ٢، ص ٣٦٧؛ > فهرست نسخه های خطی شرقی آکادمی علوم تاجیکستان < ، ج ٤، ص ١٧٦).

آثار تمکین عبارت اند از: دیوان ، شامل قصاید و غزلیاتی صوفیانه و عاشقانه و اجتماعی ؛ گنج شایگان (تألیف در ١٣١٧/ ١٨٩٩) در هجده فصل با موضوعات متنوعی همچون انتقاد از کارمندان دولت ، مذمت بخل و حسد و کبر و غرور، و ستایش اخلاق حمیده ؛ رباعیات (١٣٢٠/ ١٩٠٢)، شامل رباعیات و مفردات و چیستان و معما و مصراعهای متفرقه ؛ جراید (تألیف در ١٣٢٢/ ١٩٠٤) حاوی ٣٠٥ قطعه پند و نصیحت اخلاقی ؛ مُلستان ، شامل چهار قطعه و ٧٦ حکایت منثور آمیخته با شعر، به پیروی از گلستان سعدی ؛ و مطالع الفاخره و مطالب الظاهره (تألیف در ١٣٣٤/ ١٩١٦) که ناتمام است . این اثر، دارای ارزش فراوان تاریخی و جغرافیایی و مردم شناسی است . در این کتاب اطلاعات ارزشمندی در بارة اهالی شهر و ولایات بخارا و دانشمندان و شیوخ مشهور آنجا آمده است . قصد نویسنده این بوده است که تاریخ کامل و دقیقی از منطقة ماوراءالنهر (فرارود) و آسیای میانه ، بویژه بخارا، بنویسد. او از مساجد و خانقاهها و مکتبها و مدارس و بازارهای بخارا یاد کرده و در بارة گردش اجرام آسمانی ، اثر ستاره بر مزاج آدمی و وضع دریاها و غیره نیز مطالبی آورده است (تمکین بخارایی ، مقدمة جان فدا، ص ١٤ـ ١٥). تمکین کتاب دیگری با عنوان جُنید لعالی نیز داشته که ظاهراً مفقود شده است (همان مقدمه ص ١٣).

نسخه هایی از آثار نویسنده به قلم خودش در کتابخانه های فرهنگستان علوم تاجیکستان و ازبکستان نگهداری می شود ( رجوع کنید به > فهرست نسخه های خطی شرقی آکادمی علوم تاجیکستان < ، ج ٤، ص ١٧٦ـ ١٧٨؛ > فهرست نسخه های خطی شرقی آکادمی علوم ازبکستان < ، ج ٢، ص ٣٦٦ـ٣٦٧). از جمله ، کتاب غزلیات تمکین ، دستنوشتة مؤلف در ١١١ برگ مورخ ١٣٢٤، که به شمارة ١١ در انستیتوی خاورشناسی تاجیکستان نگهداری می شود (فهرست ، ج ٤، ص ١٧٦ـ١٧٧).

تمکین در اغلب قالبهای شعری ، از جمله غزل و قصیده و رباعی و قطعه و مخمس و مفردات ، شعر سروده است و آثارش از توانایی بالای او در شاعری حکایت می کند. موضوعات اشعارش گوناگون است ولی غالباً به انتقاد از روزگار و اهل آن پرداخته است (برای نمونه رجوع کنید به تمکین بخارایی ، ص ٦٩، ٨١ ـ٨٢، ٩٤، ٩٨، ١٠٢). وی به زبان عربی و ازبکی نیز اشعاری سروده است .

تمکین از سخنوران چیره دست روزگار خود بود، چنانکه

عبداللّه خواجه عبدی ، تذکره نویس ، بر طبع خوش او تأکید کرده است (ابیب اف ، همانجا). او بسیاری از واژه ها و ترکیبهای زبان محاورة دری را، که تنها در این گویش کاربرد دارد، در اشعارش آورده و این شیوة در محبوبیت شاعر نزد عامه و جاری شدن اشعارش بر زبان خاص و عام مؤثر بوده است (برای نمونه رجوع کنید به تمکین بخارایی ، ص ٤٨، ١٠٣، ١٢٢، ١٢٦، ١٣٠).

منابع :

(١) A.Abibov, Ganji zarafsha ¦ n, Dushanbe١٩٩١;
(٢) Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik , Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨;
(٣) Katalog va ¦ sta ¦ c § nix ruka ¦ pisey Akademii nauk Tadz § ikska ¦ y SSR , vol. ٤ , ed. A. M. Mirza ¦ yev and M. I. Zand, Dushanbe ١٩٧٠;
(٤) Sa ¦ branie va ¦ sta ¦ c § nix ruka ¦ pisey Akademii nauk Uzbekska ¦ y SSR , vol. ٢, ed. A.A. Semenov, Tashkent ١٩٥٤;
(٥) ـ Abd al-Rah ¤ ma ¦ n Tamkin Bukha ¦ ra ¦ Ý ¦ â , Muntakhabi ash ـ a ¦ r , Tartibdihanda va mu ف allifi sarsukhan Askar Ja ¦ nfida ¦ , Dushanbe ١٩٧٤.

/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /