بانیاس (١) (یا بُلُنیاس ) ، شهر و بندری کوچک در ایالت طَرطوس ِ سوریه ، در ساحل دریای مدیترانه (براساس سرشماری ١٣٦٠/١٩٨١، جمعیت ٥٠٦ ، ١٩ تن ). بانیاس در ٥٥ کیلومتری جنوب بندر لاذقیه ، و چهل کیلومتری شمال بندر طرطوس واقع است . دژ قدیمی مَرْقَب * ، در شش کیلومتری جنوب شرقی شهر، بر تپه ای صخره ای از سنگ و به ارتفاع پانصد متر، واقع و بر شهر مشرف است .

بانیاس ابتدا از شهرهای فنیقیه و نام باستانی آن بالانیای و لئوکاس بود، سپس مستعمرة یونانیان شد ( د. اسلام ، ذیل «بانیاس ») و پس از فتح سوریه (٦٥ ق م ) به دست رومیان ، ( احتمالاً با چند مرکز مهم دیگر ) از ایالات روم شد (اولیری ، ص ١٥ـ١٦). به گفتة طبری ، مسلمانان ، حمص و نواحی آن را در ١٥ هجری فتح کردند (ج ٣، ص ٥٩٩)، ولی یعقوبی سال فتح را ١٦ هجری و به دست ابوعُبَیْدة جَرّاح ذکر کرده است (ص ٣٢٤). در دوران حکومت معاویه (٤١ـ٦٠)، بانیاس ، مانند شهرهایی چون انطرطوس (طراطوس ) و مَرْقَب ، آباد شد (بلاذری ، ص ١٨٢) و در نیمة دوم قرن سوم هجری ، تابع اردوگاه حمص بود (ابن خرداذبه ، ص ٧٦). ساکنان بانیاس آمیزه ای از عرب و عجم بودند (یعقوبی ، ص ٣٢٥). به نوشتة قدامة بن جعفر (متوفی ٣٣٧)، شهرهای ساحلی اردوگاه حمص ، انطرطوس ، بُلُنیاس و لاذقیه بوده است (ص ٢٥٥). در ٥٠٣/١١٠٩، تانکرد صلیبی ، نایب الحکومة فرانکها در انطاکیه ، بانیاس و قلعة مرقب را از دست بنی عمّار درآورد و قلمرو فرانکها را در سمت جنوب گسترش داد (ابن اثیر، ج ١٠، ص ٤٧٦؛ رانسیمان ، ج ٢، ص ٦١). در ٥١٢/١١١٨، راجر، شاهزادة انطاکی ، قلعة مرقب را تصرف کرد. در ٥٨٤/١١٨٨، صلاح الدین ایوبی ـ به همراه نیروهای تازه نفسی که از سِنجار گرد آورده بود ـ از قسمت ساحلی سوریه ، از کنار حِصن الاکراد و قلعة مرقب در بانیاس ، گذشت (همان ، ج ٢، ص ١٥٥، ٥٤٩) و احتمالاً به علت استحکامات قلعه ، از تصرف آن منصرف شد. چندی بعد، بانیاس و دژ مرقب ، جزو املاک ریموند ، امیر انطاکیه ، شد و او آنجا را در ٦٠٤/١٢٠٧، به شهسواران مهمان نواز بخشید (زید، ص ٩٥). فرقة شهسواران مهمان نواز، در ٦٧٦/١٢٧٧، از فراز این دژ، بانیاس را زیرنظر داشتند، و در ٦٧٩/١٢٨٠، به بُقَیْعَه ، از شهرهای شام ، تاختند و غنایم بسیاری به دست آوردند. بدنبال آن منصور قَلاؤون ، امیر مصر و شام ، سپاهی گردآورد و برای گوشمالی آنان فرستاد. هدف او، تسخیر قلعة مرقب بود، زیرا مهمان نوازانِ مسلط بر آن ، بارها بر او شورش کرده و به مغولان پیوسته بودند. در ٦٨٤/١٢٨٥، سلطان قَلاؤون با لشکری انبوه و منجنیقهای بسیار، دژ مرقب را محاصره کرد و به کوبیدن حصار آن پرداخت ، ولی به علّت مجهز بودن دژ، توفیق نیافت ، سپس به مهندسان دستور داد که زیر برج امید، در انتهای گوشة شمالی قلعه ، نقب بزنند، سپس نقب را از خاشاک و چوبهای شعله زا انباشت و آن را آتش زد و درنتیجه ،

برج فروافتاد. بناگزیر، نگهبانان قلعه تسلیم شدند و قلعه را واگذار کردند، و قلاؤون ، در ربیع الاول ٦٨٤/مه ١٢٨٥ رسماً به قلعة مرقب وارد شد (رانسیمان ، ج ٣، ص ٤١١، ٤٦٦، ٤٧١ـ٤٧٢). از آن زمان به بعد، بانیاس به تصرف ممالیک درآمد.

در ١٣٣١/١٩٥٢، شرکت نفت عراق خط لوله هایی از کرکوک تا بانیاس کشید (لنچافسکی ، ص ٢١١) و بانیاس ، به علت منتهی شدن لوله های نفتی عراق به آن ، اهمیت یافته است . پالایشگاه نفت بانیاس یکی از پالایشگاههایی است که پس از تحولات سیاسی سوریه شروع به فعالیت کرده و برای نخستین بار در ١٣٥٨/١٩٧٩، آمادة بهره برداری و در ١٣٦١/١٩٨٢، فرآورده های نفتی آن ، آمادة صدور به خارج شد ( سوریة التصحیح ، ص ٩٧).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٨٥ـ١٣٨٦/١٩٦٥ـ١٩٦٦؛
(٢) ابن خرداذبه ، کتاب المسالک و الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٣) دولیسی ایوانز اولیری ، انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٤) احمدبن یحیی بلاذری ، فتوح البلدان ، چاپ عبداللّه انیس طباع و عمر انیس طباع ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) استیون رانسیمان ، تاریخ جنگهای صلیبی ، ترجمة منوچهرکاشف ، تهران ١٣٥١ـ ١٣٥٨ ش ؛
(٦) اسامه زکی زید، الصلیبیون و اسماعیلیة الشام فی عصر الحروب الصلیبیة ، اسکندریه ١٩٨٠؛
(٧) سوریة التصحیح ، سوریه ١٩٧٠؛
(٨) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم و الملوک ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ( ١٣٨٢-١٣٨٧/١٩٦٢-١٩٦٧ ) ؛
(٩) قدامة بن جعفر، کتاب الخراج ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(١٠) جرج لنچافسکی ، نفت و دولت در خاورمیانه ، ترجمة علینقی عالیخانی ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(١١) احمدبن اسحاق یعقوبی ، کتاب البلدان ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛

(١٢) EI, s.v. "Baniya s" (by J. Sourdel-Thomine);
(١٣) The Times atlas of the world, London ١٩٨٥.

/ حسین قرچانلو /