تمدن ، نشریه ، نشریه ای سیاسی و اجتماعی متعلق به نخستین سالهای مشروطیت . این نشریه به سردبیری و صاحب امتیازی میرزا رضاخان مدبّرالممالک هرندی ، بتناوب و در دوره های مختلف ، در تهران منتشر می شد. میرزا رضاخان ، متولد روستای هرند، از توابع شهرستان اصفهان ، بود. مدتی در حوزة علمیة اصفهان تحصیل کرد، سپس در اوان مشروطیت ، در کسوت روحانیت ، با عنوان «مدیرالشریعه » به تهران آمد، اما در پی حادثه ای که باعث شد به حکم علاءالدوله ، حاکم تهران ، شلاق بخورد (١٣٢٣)، و نیز به سبب سوءظن به روحانیون در پی حمله به کالسکة صدراعظم ، این عنوان و لباس روحانیت را به کناری نهاد و در چاپخانة خورشید به کار پرداخت (ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ج ٢، ص ٣٧٠، بخش ٢، ج ٤، ص ٧٠). این امر او را با مطبوعات آشنا کرد و سبب شد که در ٢٢ سالگی در مقام مدیر، نشریة تمدن را منتشر کند (همان ، بخش ٢، ج ٤، ص ٧٠). پس از به توپ بسته شدن مجلس به دستور محمدعلی شاه ، از طریق بوشهر به هند گریخت (رابینو، ص ١٠٦) و در آنجا در روزنامة حبل المتین (سال ١٦، ش ٩ و ١٠، ١٧ و ٢٤ شعبان ١٣٢٦) در دفاع از مشروطیت و انتقاد از استبداد، مقاله نوشت (خسروپناه ، ص ٨٨)، سپس راهی مصر شد اما تلاشهای وی برای ادامة انتشار تمدن در مصر به جایی نرسید. او از راه استانبول به قفقاز و سپس به رشت رفت و از آنجا همراه مجاهدان گیلان به تهران آمد و انتشار تمدن را از سر گرفت (محیط طباطبائی ، ص ١٤٩).

نخستین شمارة تمدن به قطع ٢٢ در ٣٥ سانتیمتر در چهار صفحه در هفدهم ذیحجّة ١٣٢٤، پس از استقرار مجلس شورای ملی ، انتشار یافت ( مطبوعات ایران ، ص ٧٠؛ ناظم الاسلام کرمانی ، همانجا: شنبه یازدهم ذیحجّه ) که اجازة انتشار آن همراه با نشریه های ندای وطن ، صبح صادق و حبل المتین صادر شده بود (محیط طباطبائی ، ص ١٢٣). بهای تک شمارة آن صد دینار و اشتراک یک سالة آن دوازده قران و در شهرستانها هفده قران ، در قفقاز و روسیه چهار منات و در هندوستان هفت روپیه بود ( تمدن ، سال ١، ش ٢، ص ١). ترتیب انتشار آن تا دو ماه ، هفته ای یک شماره و بعد از دو ماه هفته ای دو و از شمارة اول سال دوم چهار شماره بود ( مطبوعات ایران ، همانجا).

در دورة نخست جمعاً ٩٤ شمارة تمدن به چاپ رسید (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٣٦) اما در پی به توپ بسته شدن مجلس و گریختن مدبّرالممالک به هند، انتشار آن متوقف شد. مدبّرالممالک ، به یاری سیدجلال الدین مؤیدالاسلام ، یک شماره از تمدن را در کلکته ، اول رمضان ١٣٢٦، به چاپ رساند و یک شماره را نیز در رشت در ٢٩ ربیع الا´خر ١٣٢٧ منتشر کرد (محیط طباطبائی ، ص ١٤٩؛ صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٣٧ـ ١٣٨).

پس از فتح تهران ، اولین شمارة تمدن از سال چهارمِ تأسیس آن در سه شنبه ٧ شوال ١٣٢٨ منتشر گردید (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٣٨). در ١٣٢٩، تمدن به صورت روزانه و در قطع خشتی با عنوان اطلاعات روزانة تمدن با تغییراتی در محتوای آن به چاپ رسید (تربیت ، ص ٢٩٥) و نشر آن تا١٣٣٠ دوام یافت (صدرهاشمی ، همانجا).

تمدن در چاپخانه های آن دورة تهران ، از جمله خورشید و مجلس (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٣٥)، چاپ سربی می شد (تربیت ، ص ٢٩٤).

مدبّرالممالک پس از تعطیل شدن تمدن در ١٣٣٠، سرپرست روزنامه های دیوان عدالت و روزنامة رسمی دولت ایران و نیز چاپخانة تمدن شد. وی در هفدهم صفر ١٣٣٦ در تهران درگذشت . در مراسم تشییع جنازة وی همة کارگران چاپخانه های تهران شرکت کردند؛ در نتیجه ، در نوزدهم صفر آن سال هیچ روزنامه ای در تهران منتشر نشد (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ١٣٩ـ١٤٠).

بررسی محتوا و موضع گیریهای سیاسی ـ اجتماعی تمدن نمی تواند مستقل از عقاید مدیر آن باشد، وی از جمله اندیشمندان در باب سنّت و تجدد بود و جهت گیری عمدة تمدن را او تعیین می کرد؛ عبارت «آینه ملی » بر پیشانی روزنامه ، نماد برجستة این موضع گیری و تأکید وی بر ملی گرایی بود (شمارة اول

جملة «هواللّه حسبی » آمده است ). تمدن ورای جناح بندیهای سیاسی در ایران ، در جستجوی بنیانهای نظری علل عقب ماندگی جوامع آسیایی و مبارزه با خُرافه و غلبه بر موانع پیروی

از خردورزی و معضلات آموزش دانش جدید در ایران بود (برای نمونه رجوع کنید به سال ١، ش ٦٢، ربیع الاول ١٣٢٦، ش ٦٥،

١٢ ربیع الاول ١٣٢٦، ش ٦٦،١٤ ربیع الاول ١٣٢٦). از دیگر ویژگیهای این نشریه ، توجه به مسائل زنان (برای نمونه رجوع کنید به سال ١، ش ١٢، ٧ ربیع الاول ١٣٢٥، ش ١٥، ٢٧ ربیع الاول ١٣٢٥) و جوانان (برای نمونه رجوع کنید به سال ١، ش ١٣، ١٥ ربیع الاول ١٣٢٥)، به عنوان بخشی از رویکرد آن به توسعه سیاسی و فرهنگی ، بود. گفتنی است که تمدن ، بیشتر، نمایندگان مجلس و کارگزاران عالی رتبة دولتی را مورد خطاب قرارمی داد (برای نمونه رجوع کنید به سال ١، ش ٢، ٢٤ ذیحجة ١٣٢٤،

ش ٣، ٢ محرّم و ش ٤، ١٢ محرّم ١٣٢٥). در مجموع ، سیر محتوایی تمدن از مقالات آتشین و موضع گیریهای تند به اتخاذ مواضع معتدلتر و مباحث بنیادیتری در حوزه های سیاسی و اجتماعی گرایید.

منابع :
محمدعلی تربیت ، تاریخ مطبوعات ایران در ادوارد گرانویل براون ، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورة مشروطیت ،

(١) ج ٢، ترجمة محمد عباسی ، تهران ?( ١٣٣٧ ش ) ؛
محمدحسین

خسروپناه ، «مدبرالممالک هرندی و رویارویی سنت و مدرنیته در

(٢) ایران »، گفتگو ، ش ٢٢ (زمستان ١٣٧٧)؛
یاسنت لویی رابینو، روزنامه های ایران : از آغاز تا سال ١٣٢٩ ه ق / ١٢٨٩ ه ش ، با اضافات

و شرح کامل به همراه تصاویر روزنامه ها ، ترجمه و تدوین

(٣) جعفر خمامی زاده ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
محمد صدرهاشمی ، تاریخ

(٤) جراید و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ١٣٦٤ ش ؛
(٥) محمد محیط طباطبائی ، تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
مطبوعات ایران : فهرست تحلیلی کتابخانة مجلس سنا ، ( گردآوری ) شهین اسفندیاری و دیگران ، تهران : مؤسسة تحقیقات

(٦) و برنامه ریزی علمی و آموزشی ، ١٣٥٨ ش ؛
(٧) محمدبن علی ناظم الاسلام کرمانی ، تاریخ بیداری ایرانیان ، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی ، تهران ١٣٦٢ ش .

/ افسانه منفرد /