دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨٤٧
تِلِمْسانی ، محمد بن عباس ، عالم نحوی و فقیه مالکی قرن نهم . وی به تلمسانِ * الجزایر منسوب است و محمدبن عباس مَغربی نیز نامیده شده است . کنیه اش ابوعبداللّه و جد او محمدبن عیسی عُبّادی است . از تاریخ تولد و دورة کودکی او اطلاعی در دست نیست (دهخدا، ذیل «تلمسانی ، محمدبن العباس »؛ سخاوی ، ج ٧، ص ٢٧٨؛ زرکلی ، ج ٦، ص ١٨٣).
تلمسانی علوم مختلف را از افرادی چون قاسم بن سعید عُقْبانی تِلِمْسانی و ابن مَرْزوق حفید فرا گرفت . مالکی مذهب بود و فقه مالکی آموخت و مفتی تلمسان و شیخ الشیوخ زمان خود در آنجا شد (کحّاله ، ج ١٠، ص ١٢١؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ٢٠٥؛ تنبکتی ، ص ٥٤٧). تنبکتی (همانجا) نقل می کند که تلمسانی به القابی چون عالم علی الاطلاق ، حافظ متقن و امام علامه خوانده شده است . وی در هجدهم ذیحجّة ٨٧١ بر اثر طاعون درگذشت و در العُبّاد، یکی از مناطق ولایت تلمسان ، به خاک سپرده شد (کحّاله ؛ تنبکتی ، همانجاها).
برخی از آثار شناخته شدة تلمسانی عبارت اند از: تحقیق المقال و تسهیل المنال فی شرح لامیة الافعال که در ٨٥١ به پایان رسیده است و در شرح کتاب لامیة الافعال ابن مالک در علم صرف است ؛ شرح جمل الخونجی در منطق ؛ العروة الوثقی فی تنزیه الانبیاء عن فِرْیَة الالقاء ؛ و فتاوی (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٣٦؛ تنبکتی ؛ زرکلی ؛ کحّاله ، همانجاها).
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٢) احمدبابابن احمد تنبکتی ، نیل الابتهاج بتطریز الدّیباج ، چاپ عبدالحمید عبداللّه هرامة ، طرابلس ١٣٩٨/ ١٩٨٩؛
(٣) دهخدا؛
(٤) زرکلی ؛
(٥) محمدبن عبدالرحمان سخاوی ، الضوء اللامع لاهل القرن التاسع ، قاهره ( ١٣٥٤ـ ١٣٥٥ ) ؛
(٦) کحّاله .
/ داود الهامی /