دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨٤٢
تِلِمْسانی ، ابواسحاق ابراهیم بن ابی بکر انصاری ، فقیه مالکی ، ادیب و شاعر قرن هفتم . او که به ابن البنا نیز مشهور است ، در اول رجب ٦٠٩ در تلمسان * به دنیا آمد (ابن مریم تلمسانی ، ص ٥٦؛ د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ). در وَشْقَه (اوئسکا، شهری در اندلس ؛ یاقوت حموی ، ج ٤، ص ٩٣٥) نشوونما یافت (زرکلی ، ج ١، ص ٣٤). در نُه سالگی به همراه پدر خود به غَرْناطه (گرانادا) رفت و سه سال در آنجا ماند. سپس به مالَقَه (مالاگا) هجرت کرد و بیشتر تحصیلات خود را در آنجا گذراند و از ابن دَحْمان ، ابن حَفید و ابن مُحرِز اجازة روایت گرفت (ابن مریم تلمسانی ، ص ٥٥ ـ٥٦) و ابن دباج و ابوعلی شَلُّوبین نیز کتباً به وی اجازه دادند (ابن فَرْحون ، ص ١٤٧؛ حفناوی ، قسم ١، ص ١٣). پس از آن در سَبْتَة ، شهری در مراکش ، مقیم شد. از ابویعقوب محاسنی استماع حدیث نمود و از ابن عصفور هواری و ابن عُمَیره اجازة روایت گرفت (ابن فرحون ، همانجا؛ ابن مریم تلمسانی ، ص ٥٦) و افراد زیادی ، مانند ابوعبداللّه بن عبدالملک ، از او نقل روایت کرده اند (ابن فرحون ، همانجا). وی در ٦٩٠ در سبتة وفات یافت (ابن مریم تلمسانی ؛ د. اسلام ، همانجاها).
تلمسانی را فقیهی آگاه و مبرّز در احکام واجبات و مستحبات ، مسلط به شرایط عقود و قراردادها و توانا در سرودن شعر دانسته اند. زیرکی ، تواضع ، حافظة قوی ، ساده زیستی و حُسن خلق را نیز از صفات وی بر شمرده اند (ابن فرحون ؛ ابن مریم تلمسانی ، همانجاها).
معروفترین اثر تلمسانی منظومه ای است فقهی با عنوان ارجوزةٌ فی الفرائض که آن را در بیست سالگی سروده و به التلمسانیه نیز معروف است (بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ١٣؛ ابن فرحون ؛ د. اسلام ، همانجاها). ابن فرحون (همانجا) آن را در نوع خود کتابی بی نظیر دانسته است . نسخة خطی این کتاب در کتابخانة الازهر موجود است ( رجوع کنید به مکتبة الازهریه ، ج ٢، ص ٧٢١) و علی بن یحیی مغیلی در ٩٧٩ بر آن شرحی نگاشته است (بغدادی ، ج ٢، ستون ٥٨٣).
دیگر آثـار او عبـارت اند از: اَللُّمَعْ فی الفقه که ابن جَلاّ ب شرح مفصّلی بر آن نوشته است (ابن فرحون ، ص ١٤٨)؛ نتیجة الخیر و مزیلة الضَیْرْ ؛ مقالةٌفی علم العروض ؛ و منظومات فی السّیر و امداح النبی که از جمله بابهای آن «العَشَرات علی اوزان العرب » و «قصیدةٌ فی مولدالکریم » است (بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، ستون ٥١٣، ٥٨٢، ٦٢٣؛ حفناوی ، قسم ١، ص ١٤؛ ابن فرحون ، همانجا).
منابع :
(١) ابن فرحون ، الدیباج المُذهَّب فی معرفة اعیان علماء المَذهَب ، چاپ مأمون بن محیی الدین جنان ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٦؛
(٢) ابن مریم تلمسانی ، البستان فی ذکر الاولیاء و العلماء بتلمسان ، چاپ محمد ابن ابی شنب ، الجزایر ١٣٢٦/ ١٩٠٨؛
(٣) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٤؛
(٤) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٥؛
(٥) محمد حفناوی ، تعریف الخلف برجال السلف ، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(٦) زرکلی ؛
(٧) مکتبة الازهریه ، فهرس الکتب الموجودة بالمکتبة الازهریة ، قاهره ١٣٦٥ـ ١٣٦٨/ ١٩٤٦ـ١٩٤٩؛
(٨) یاقوت حموی ؛
(٩) EI ٢ , s.v. "Tilimsa ¦n ¦â. ٢: Ibra ¦h ¦âm B. Ab ¦âBakr " (by F. Krenkow and M. Yalaoui).
/ فریده سعیدی /