تلفن (در ایران ) ، دومین فنّاوری مخابرات پس از تلگراف که از نخستین سالهای اختراع ، در ایران نیز از آن استفاده شد.

سابقة اندیشة بهره گیری از ابزار تلگراف برای ارسال گفتار به کمک جریان برق به ١٢٧٠/ ١٨٥٤ برمی گردد. شارل بورسول ، تلگرافچی فرانسوی ، شش سال قبل از پیشنهاد یوهان فیلیپ رایس و ٢٢ سال قبل از گراهام بل ، برای نخستین بار در مجلة لیلوستراسیون دوپاری اساس تلفن را مطرح نمود (لیاقتی ، ص ١). چند سال بعد رایس ، فیزیکدان آلمانی ، دستگاهی بر اساس ساختمان گوش انسان ساخت که به دلیل کمیاب بودن انبارة مدار آن ، در حد نمونه ای آزمایشگاهی باقی ماند. سرانجام ، در ١٤ فوریة ١٨٧٦ گراهام بل تلفن اختراعی خود را به ثبت رساند. مخترع دیگری به نام الیشا گِری نیز تلفن اختراعی خود را دو ساعت پس از بل به ادارة ثبت عرضه کرد (همان ، ص ٢ـ٣). در ١٨٧٧ نیز ادیسون تلفن بل را تکمیل کرد که اساس تلفن امروزی محسوب می شود (پاوی ، ص ٩).

یازده یا دوازده سال پس از اختراع آن ، تلفن به ایران وارد شد. ناصرالدین شاه در یادداشتهای خود (ص ١٤٥)، در شرح وقایع جمادی الا´خرة ١٣٠٢، به تلفنی اشاره می کند که ره آورد سفر فرنگ معین الملک (سفیر ایران در عثمانی ) بوده و از آن برای برقراری تماس از شمس العماره تا باغ سپهسالار استفاده می شده و ظاهراً این نخستین تماس تلفنی در ایران بوده است .

از سوی دیگر کمپانی بلژیکی «شرکت خط آهن ایران »، صاحب امتیاز راه آهن تهران ـ ری و واگن اسبی ، برای برقراری تماس میان دو ایستگاه ماشین دودی تهران و ری و نیز بین گاریِ شهری با واگنخانه ، از تلفن استفاده می کرد (کرزن ، ج ١، ص ٧٨٤؛ پژمان بختیاری ، ص ٤٦٥) که تاریخ دقیق آن مشخص نیست . ظاهراً کامران میرزا، نایب السلطنه و وزیر جنگ ، پس از اطلاع از این امر، چگونگی آن را از کمپانی مذکور جویا شد و کمپانی به امید کسب امتیاز تلفن ایران ، و ظاهراً با راهنمایی بواتال فرانسوی بین کامرانیة شمیران (محل اقامت کامران میرزا) و دارالحکومة تهران و وزارت جنگ یک خط تلفن دایر کرد. بدینگونه کامران میرزا توانست در مواقع غیبت از دارالخلافه از تمامی اخبار حکومت و وزارت جنگ اطلاع یابد (اعتمادالسلطنه ، ص ١٣٠؛ محبوبی اردکانی ، ١٣٦٨ ش ب ، ص ٧٠٥؛ پژمان بختیاری ، ص ٤٦٥ـ٤٦٦). اشارة ناصرالدین شاه به تلفن کامران میرزا متعلق به شوال ١٣٠٣ است (ص ٣٨٣)؛ بنابراین ، کمپانی پیش از این تاریخ سیم کشی تلفن را انجام داده بوده است . کمپانی کوشید تا با برقراری تماس تلفنی میان مقر ییلاقی شاه (احتمالاً سلطنت آباد) و عمارات سلطنتی تهران و در پی آن پارک اتابک و عمارات دولتی ، نظر شاه و صدراعظم را برای کسب امتیاز جلب کند ولی موفقیتی کسب نکرد (محبوبی اردکانی ، همانجا؛ پژمان بختیاری ، ص ٤٦٦).

به این ترتیب ، تلفن نخستین بار در دستگاه دولتی ایران و در عصر ناصری به راه افتاد ولی اعطای نخستین امتیاز تلفن و رواج آن در عصر مظفری بود. در ذیحجّة ١٣١٩ نخستین امتیاز تلفن در تبریز به مدت پنجاه سال به شرکتی واگذار شد تا برای راه اندازی تلفن به شعاع ٢٤ کیلومتر اقدام کند ولی با انحلال شرکت ، سیدمرتضی مرتضوی (یکی از شرکا) با ضبط اموال شرکت بابت مطالبات خود، ادارة آن را شخصاً به عهده گرفت و پس از فوت او مؤسسة تلفن تبریز و حومه به شرکت سهامی بدل شد. امتیاز بعدی در ١٣٢٠ در مشهد، بدون تعیین مدت امتیاز، به منشورالملک (احمد منشور) واگذار گردید. سومین امتیاز در گیلان به دوست محمدخان معیّرالممالک (داماد ناصرالدین شاه ) اعطا شد. حاج محمداسماعیل تهرانچی امتیاز را خریداری کرد ولی پس از مرگ او و تقسیم امتیاز به بیست سهم ، تمامی سهام را کوچصفهانی تا ١٣٣٣ خریداری کرد و شرکت سهامی را به صورت ادارة خصوصی در آورد (پژمان بختیاری ، ص ٤٦٦ـ٤٦٧).

در محرّم ١٣٢١، امتیاز تلفن تمام ایران را به مدت شصت سال به دوست محمدخان معیرالممالک واگذار کردند و وی ملزم شد از تاریخ صدور فرمان تا سه سال تلفن تهران و تا ده سال بعد تلفن سایر شهرهای ایران را با هزینة خود راه اندازی کند («سواد امتیازنامة تلفن در ایران به نام دوست محمدخان معیرالممالک ( ١٣٢١ ) و مصوبات اجازة تأسیس تلفن شهری شرکت سهامی کل تلفن و نظامنامه و اساسنامه مربوط ١٣٢٧ ش »، سند ش ٢٤٠٠٠٣١٠٦، ش فیش ٠٠٣٣٠٠٠٣ ، ش محل در آرشیو ٧٠١ ث ٣ آ آ ١) ولی معیرالممالک نتوانست به تعهدات خود عمل کند و این امتیاز را مانند امتیاز تلفن گیلان فروخت . محاسب الممالک (شیبانی ) و جهانیان زردشتی آن را به مبلغ پنجاه هزار تومان خریدند و به همراه تعدادی از تجار تهران ، شرکت سهامی به وجود آوردند که نخستین شرکت تلفن محسوب می شد و عباسقلی بازرگان (پدر مهدی بازرگان * ) رئیس هیئت مدیرة آن بود (بازرگان ، ج ١، ص ١٢). در ١٣٣٨ با افزایش سهام شرکت ، اساسنامه ای در ٤٧ مادّه تنظیم شد و ارباب کیخسرو شاهرخ مأموریت یافت تا لوازم تلفن را از اروپا تهیه نماید. وی علاوه بر خرید ابزار و آلات تلفن ، دو متخصص سوئیسی نیز استخدام کرد، ولی لوازم خریداری شده هنگام عبور از روسیه ، به سبب وقوع انقلاب در آن کشور، از میان رفت . متخصصان سوئیسی نیز پس از یک سال توقف بی فایده در ایران به کشورشان بازگشتند (محبوبی اردکانی ، ١٣٦٨ ش الف ، ج ٣، ص ٤ـ ٥). در ١٣٤٢، مدیر شرکت بار دیگر عازم اروپا شد و برای احداث تلفن قراردادی با شرکت زیمنس و هالسکه منعقد کرد. به همین منظور چهار متخصص آلمانی برای راه اندازی تلفن زیرزمینی به ایران آمدند و در ١٣٤٥/ ١٣٠٥ ش ، تلفن جدید با ٢٣٠٠ رشته سیم و با هزینه ای معادل ٠٠٠ ، ٤٦٠ تومان به بهره برداری رسید ( اسناد پست و تلگراف و تلفن در دورة رضاشاه ، ص ٢٣٧ـ٢٤١؛ پژمان بختیاری ، ص ٤٧٠).

در این میان شرکت نفت ایران و انگلیس و صنعت شیلات که امتیاز بهره برداریِ آن در اختیار شوروی بود، خطوط تلفن شخصی داشتند. ادارة ژاندارمری قزوین نیز سیزده فرسخ سیم کشی تلفن کرده بود که بعدها این خط از کار افتاد (جمالزاده ، ص ١٨٤). اسناد متعددی از درگیری وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه با شرکت نفت ایران و انگلیس در خصوص بهره برداری غیرمجاز آنان از امکانات مخابراتی ایران وجود دارد که گواهی بر بی اعتنایی آنان نسبت به قوانین حاکم بر ایران است ( رجوع کنید به «تأسیس سیم تلفن شرکت نفت ایران و انگلیس بین آبادان و خرمشهر و بصره »، سند ش ٢٤٠٠١٦٠٠٩، ش فیش ٠٢٩٥٠٠٠٤، ش محل در آرشیو ٦٠٣ ل ٢ آ آ ١). دایرکردن خطوط غیرقانونی تلفن از سوی شرکتهای خارجی ، موجب درگیری آنان با صاحب امتیازان ایرانی می شد. در ١٣٠٧ ش ، کوچصفهانی به سیم کشی غیرقانونی ادارة شیلات در سواحل خزر اعتراض کرد و مطابق امتیاز صادر شده از وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه حق خود دانست که سیمها را قطع کند («اعتراض صاحب امتیاز خط تلفن گیلان نسبت به سیم کشی تلفن در سواحل خزر توسط کمپانی شیلات ایران و شوروی به انضمام رونوشت امتیازنامه ١٣٠٩ـ١٣٠٧ ش »، سند ش ٢٩٣٠٠٠١٩٠، ش فیش ٠٠٠٢٠٠٧٢، ش محل در آرشیو ٢٠١ ط ٢ ب آ ١). به نوشتة ادوارد براون نیروهای خارجی ، گاه از این موضوع برای ایجاد اغتشاش سود می جستند، از جمله پس از قبول اتمام حجت روسها از سوی دولت ایران ، گروهی از سربازان روس شبانه در تبریز به سیم کشی تلفن از طریق بامهای منازل مردم و ایجاد مزاحمت برای آنان پرداختند تا بهانه ای برای فشار و سرکوب و ارعاب مردم به دست آورند (ص ١٢٨ـ١٢٩).

این اقدامات در حالی صورت می گرفت که در ١٣٠٦ ش هیئت وزرا، به دلیل اقدام کنسولگری شوروی و اشخاص متفرقه به نصب غیرمجاز تلفن و تلگراف ، دایر کردن این خطوط را منوط به اجازة دولت کرده بود («بخشنامة نخست وزیری : لزوم کسب اجازه رسمی از دولت جهت نصب تلفن و تلگراف »، سند ش ٢٩٧٠٠٠٦٧٧٤، ش فیش ٠٠٤٣٠٠٩٧، ش محل در آرشیو ٥٥٠ ث ٣ آ پ ١).

رسیدگی به امور تلفن تا ١٣٠٨ ش به عهدة وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه بود، ولی به سبب تخطیِ بعضی از مؤسسات تلفنی ــ که با مخابرة تلفنگرام به عایدات تلگرافی لطمه می زدند و در امور وزارت پست و تلگراف با وزارت فواید عامه اختلال ایجاد می کردند ــ از این سال با تصویبنامه ای ، رسیدگی به امور تلفن و شکایات مشترکین به وزارت پست و تلگراف واگذار شد و نام وزارتخانه نیز به وزارت پست و تلگراف و تلفن تغییر یافت (پژمان بختیاری ، ص ٤٧٠ـ٤٧١، ٤٧٣). این وزارتخانه در ١٣١٠ ش ، برای تمرکز امور مخابرات با اخذ یک میلیون تومان وام از بانک ملی ، سهام شرکت تلفن را خریداری کرد («قرارداد وام یک ملیون تومانی بانک ملی ایران به وزارت پست و تلگراف و تلفن جهت خرید سهام شرکت کل تلفن »، سند ش ٢٤٠٠١٣٢٦٠، ش فیش ٠٢٧٠٠١٣١، ش محل در آرشیو ١٢٢ ف ٣ آ آ ١).

گفته می شود که از ٢٢٠٠ شمارة ادارة تلفن ، حدود ٤٤٠ شمارة آن به مقامات عالی رتبه و مراکز سرّی اختصاص داشت و در راهنمای تلفن نیامده بود (شهری باف ، ج ٤، ص ٧١٣). تا قبل از به کار افتادن شبکة تلفنی خودکار، مکالمات واسطه ای ، استراق سمع را ممکن می کرد و ادارة تأمینات از طریق گوشیهای فاقد دهنی به اسم گوشی سرّی ، در موارد مشکوک ، استراق سمع می کرد و به اطلاع مقامات می رساند (همان ، ج ٤، ص ٧١٥). برای تسهیل در مکالمات تلفنی ، که به صورت مغناطیسی بود و با واسطه صورت می گرفت ، در ٢١ شهریور ١٣١٦ شبکة تلفنی خودکار با شش هزار شماره ، که از شرکت زیمنس آلمان خریداری شده بود، در تهران (مرکز تلفن اکباتان ) راه اندازی گردید. شرکت تلفن برای آشنایی مردم با چگونگی کار تلفن خودکار، ضمن درج آگهی در روزنامه ، حتی پیش از افتتاح این شبکه ، دستگاه مخصوصی نیز برای آموزش مردم در شرکت نصب کرده بود (یغمایی ، ص ٤٠٦؛ محبوبی اردکانی ، ١٣٦٨ ش الف ، ج ٣، ص ١٠).

وضع تلفن تا مدتها نامطلوب بود و غالباً امکان واگذاری آن به درخواست کنندگان وجود نداشت ؛ بنابراین ، به پیشنهاد شهرداری مقرر گردید که حق تقدم به کسانی داده شود که احتیاج مبرم به تماس تلفنی دارند ( اسناد پست و تلگراف و تلفن در دورة رضاشاه ، ص ٢٥٣ـ٢٥٤).

شبکة بین المللی تلفن ایران ، در پی اظهار تمایل حکومت عراق در ١٣١٥ ش به ایجاد تماس تلفنی با آن کشور، پی ریزی شد. تاریخ دقیق این اقدام معلوم نیست . احتمالاً در ١٣١٧ ش یا ١٣١٨ ش نخستین مکالمة تلفنی با بغداد به وسیلة تلفن با سیم صورت گرفت . ارتباط تلفنی بی سیم نیز در ٣١ تیر ١٣٢٧ میان تهران و لندن برقرار شد (همان ، ص ٢٩٥ـ٢٩٧؛ محبوبی اردکانی ، ١٣٦٨ ش الف ، ج ٣، ص ٢١).

در ١٣٢١ ش و در بحبوحة جنگ جهانی دوم ، دولت ایران طبق قرارداد سیاسی ـ مالی میان ایران و انگلیس و شوروی متعهد شد تمامی امکانات مخابراتی و مواصلاتی ، از جمله تأسیسات تلفنی ، را با اختیارات نامحدود در حوزة عمل متفقین قرار دهد («قرارداد سیاسی ـ مالی بین ایران ـ انگلیس و شوروی در سال ١٣٢١»، سند ش ٢٤٠٠٠١٣٢٢، ش فیش ٠٠٦٢٠٠١٨ ، ش محل در آرشیو ٢١٢ ب ٥ آ آ ١). وزارت پست و تلگراف و تلفن پس از خروج نیروهای متفقین از ایران ، سیستم کاریر (مکالمات تلفنی بدون امکان استراق سمع ) را از آنان خریداری کرد و با تغییر بعضی از مراکز، که به لحاظ نظامی تأسیس شده بود، آن را در ١٣٢٦ رسماً افتتاح کرد (پژمان بختیاری ، ص ٤٧٤ـ ٤٧٥).

مجلس شورای ملی در آذر ١٣٣١، لایحة ملی شدن شرکت تلفن را به تصویب رساند. این شرکت آمادگی خود را برای الحاق به وزارت پست و تلگراف و تلفن اعلام کرد و در اردیبهشت ١٣٣٢ وجوه سهامداران شرکت سابق تلفن را پرداخت نمود (محبوبی اردکانی ، ١٣٦٨ ش الف ، ج ٣، ص ٣٦).

برنامة خودکار کردن شبکة تلفنی شهرستانها در ١٣٣٤ با خرید ٠٠٠ ، ١٨٠ شماره تلفن خودکار از آلمان به مرحلة اجرا در آمد (همان ، ج ٣، ص ١٢ـ١٣). طرح تلفن خودکار بین شهری و بین المللی نیز در ١٣٤٩ ش راه اندازی شد (شرکت مخابرات ایران ، ١٣٦٧ ش ، ص ١٤). در ١٣٤٣ ش شبکة مخابرات خودکار (سیستم مایکروویو) که در ارائة خدمات مخابراتی ، خصوصاً در تماس بین شهری و بین المللی ، حائز اهمیت بود، در مخابرات ایران به کار گرفته شد (همان ، ص ١٢).

برای تمرکز امور مخابراتی و ارتباطی در داخل کشور و برقراری تماس با سایر کشورهای جهان ، در ١٣٥٠ ش شرکت مخابرات ایران از ادغام شرکت سهامی تلفن و امور تلگراف ، که شرکت دولتی است ، تأسیس شد که تاکنون با این نام ، زیرنظر وزارت پست و تلگراف و تلفن ، فعالیت می کند (شرکت مخابرات ایران ، ١٣٧٩ ش ، ص ١).

با توسعة فنّاوری مخابرات در دنیا، در ١٣٦٨ ش استفاده از سیستمهای دیجیتال ، در ایران نیز آغاز شد و در حال حاضر حدود ٢ر٦ میلیون شمارة دیجیتال مشغول به کار است (همان ، ص ٢). صنعت تلفن در ایران پیشرفت چشمگیری دارد، چنانکه در ١٣٧٨ ش از لحاظ درصد رشد سالانة دایریِ تلفن ثابت ، در میان کشورهای جهان ، مقام پنجم را کسب کرد (همان ، ص ٣).

آخرین فنّاوری صنعت تلفن ، تلفن سیار (موبایل / همراه ) است که در ١٣٧٣ ش شبکة آن در ایران دایر شد. استفاده از تلفن سیار در مقایسه با تلفن ثابت روندی کاملاً صعودی و جهش گونه دارد و در فاصلة سالهای ١٣٧٤ ش تا ١٣٧٨ ش حدود ٦٥% بوده است و از ٠٠٠ ، ١٦ شماره در ١٣٧٤ ش به ٠٠٠ ، ٤٩٠ شماره در ١٣٧٨ ش رسیده است («بررسی وضع شبکه تلفن ثابت و همراه جهان »، ص ٣٢ـ٣٣).

آخرین آمار سازمان مخابرات درخصوص تعداد تلفنهای مشغول به کار ثابت و سیار، در نیمة دوم ١٣٨٠ ش حدود ٨٩٥ ، ١٧٥ ، ١٠ (ثابت ) و ١١٦ ، ٦٦٤ ، ١ (سیار) است (شرکت مخابرات ایران . دفتر برنامه ریزی و کنترل پروژه ها).

منابع :
(١) علاوه بر اسناد مذکور در متن ، موجود در آرشیو سازمان اسناد ملی ایران ؛
(٢) اسناد پست و تلگراف و تلفن در دورة رضاشاه ، به کوشش مرضیه یزدانی ، تهران : سازمان اسناد ملی ایران ، ١٣٧٨ ش ؛
(٣) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، المآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) مهدی بازرگان ، خاطرات بازرگان : شصت سال خدمت و مقاومت ، گفتگو با غلامرضا نجاتی ، تهران ١٣٧٥ـ ١٣٧٧ ش ؛
(٥) ادوارد گرانویل براون ، نامه هائی از تبریز ، ترجمة حسن جوادی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٦) «بررسی وضع شبکه تلفن ثابت و همراه جهان »، پیام پست ارتباطات ، سال ٤، ش ١٩ (تیر ١٣٨٠)؛
(٧) پاوی ، تلفن و مرکز تلفن ، ترجمة محمد رهبر، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) حسین پژمان بختیاری ، تاریخ پست و تلگراف و تلفن ، تهران ?( ١٣٢٦ ش ) ؛
(٩) محمدعلی جمالزاده ، گنج شایگان ، یا، اوضاع اقتصادی ایران ، برلین ١٣٣٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٠) شرکت مخابرات ایران ، سالنامة آماری شرکت مخابرات ایران ١٣٧٩ ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(١١) همو، عملکرد ده سالة شرکت مخابرات ایران ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(١٢) شرکت مخابرات ایران . دفتر برنامه ریزی و کنترل پروژه ها، گزارش پیشرفت هفتگی فعالیتهای مخابراتی کشور و استانها: سال ٨٠ لغایت هفته ٣٥ (منتشر نشده )؛
(١٣) جعفر شهری باف ، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(١٤) جرج ناتانیل کرزن ، ایران و قضیة ایران ، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٥) غلامعلی لیاقتی ، طرح و تأسیس مراکز تلفن ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٦) حسین محبوبی اردکانی ، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران ، ج ٣، چاپ کریم اصفهانیان و جهانگیر قاجاریه ، تهران ١٣٦٨ ش الف ؛
(١٧) همو، تعلیقات حسین محبوبی اردکانی برالمآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ٢، تهران ١٣٦٨ ش ب ؛
(١٨) ناصرالدین قاجار، شاه ایران ، یادداشتهای روزانة ناصرالدین شاه : ١٣٠٠ـ١٣٠٣ قمری ، چاپ پرویز بدیعی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٩) اقبال یغمایی ، کارنامة رضاشاه کبیر: بنیانگذار ایران نوین ، ( تهران ، بی تا. ) .

/ پروین قدسی زاد /