تلخیص المفتاح ، کتابی در معانی و بیان و بدیع به عربی از محمدبن عبدالرحمان خطیبِ قزوینی * (متوفی ٧٣٩). این کتاب خلاصة بخش سوم کتاب مفتاح العلوم ابویعقوب یوسف سکّاکی * (متوفی ٦٢٦) است . خطیب گفته است که چون علم بلاغت و توابع آن از شریفترین و دقیقترین دانشها و بخش سوم کتاب مفتاح العلوم از بهترین نوشته ها در این باب است و از طرفی این کتاب از حشو و تعقید خالی نیست ، بر آن شده تا آن را با ترتیبی سهل تلخیص کند و بر آن مطالبی بیفزاید که در جای دیگر بدانها تصریح نشده است ( تلخیص المفتاح ، ص ٢).

خطیب در مقدمة تلخیص المفتاح (ص ٢ـ٤) فصاحت و بلاغت را تعریف و به مرز میان آن دو اشاره کرده ، سپس در سه بخش («فن ») به علم معانی و بیان و بدیع پرداخته است : بخش اول در علم معانی و در هشت باب است ، مشتمل بر بحث اِسناد، مسندٌالیه ، مسند، متعلقات فعل ، قصر، انشا، فصل و وصل ، ایجاز و اطناب و مساوات (ص ٥ ـ ٤٣)؛ بخش دوم در علم بیان است و در آن اقسام تشبیه ، استعاره و کنایه مطرح شده است (ص ٤٣ـ٦٢)؛ بخش سوم در علم بدیع و صنایع بدیعی است (ص ٦٢ـ٧٩). کتاب با بحث در بارة سرقات شعری (ص ٧٩ـ ٨٥) و ابتدا و تخلص و انتها به پایان رسیده است (ص ٨٥ ـ ٨٦).

خطیب در تلخیص المفتاح برخی جابجاییها را اعمال کرده است ، برای نمونه سکّاکی مبحث مجاز عقلی را در علم بیان آورده (ص ١٨٥) ولی خطیب آن را در علم معانی (ص ٧) مطرح کرده است .

تلخیص المفتاح در ١٢٣٠/ ١٨١٥ در کلکته و در ١٢٦٠ در آستانه (استانبول ) و ١٣٠٢ در بیروت و سپس در مصر به چاپ رسیده است (سرکیس ، ج ٢، ستون ١٥٠٩؛ ون دایک ، ص ٣٥٧).

خطیب در کتاب دیگر خود، الایضاح (ص ٣)، با استفاده از نظریات شیخ عبدالقاهر جرجانی * در دو کتاب دلائل الاعجاز * و اسرار البلاغة * ، شرحی بر تلخیص المفتاح خود نوشته و کتاب جامعی در علوم بلاغی پدید آورده است .

تلخیص المفتاح ــ که شهرت خطیب قزوینی مدیون آن است (ضیف ، ص ٣٣٥) ــ به جهت حُسن ترتیب و ایجاز از دیرباز موردتوجه بوده و شرحها و حاشیه های فراوانی بر آن نگاشته شده است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٧٤، ٤٧٧؛ ون دایک ، ص ٣٥٩). ظاهراً قدیمترین شرح را، پس از شرح مؤلف ، محمدبن مظفر خلخالی (متوفی ٧٤٥) با عنوان مفتاح تلخیص المفتاح نوشت (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٧٤). از مفصّلترین شرحهای آن ، شرح سعدالدین مسعود تفتازانی * به نام مطوّل * است . شرحی نیز به فارسی از مولی ' هادی فرزند مولی ' صالح مازندرانی بر تلخیص المفتاح نوشته شده است (آقابزرگ طهرانی ، ج ١٣، ص ١٥٢). از جدیدترین شرحهای آن شرح عبدالرحمان برقوقی * است که در ١٣٢٢ به چاپ رسیده است (سرکیس ، ج ١، ستون ٥٥١). شواهد شعری تلخیص المفتاح جداگانه شرح شده است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٧٧ـ ٤٧٨)؛ از جمله کتابی با عنوان معاهدالتنصیص علی شواهد التلخیص از عبدالرحیم بن احمد عبادی عباسی (متوفی ٩٦٣) که در آن ، معانی ابیات و شرح حال گویندگان آنها آمده و در ١٢٧٤ در بولاق مصر چاپ شده است (ون دایک ، همانجا).

تلخیص المفتاح چندبار خلاصه شده و برخی از این خلاصه ها به چاپ رسیده است ( رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٧٨؛ ون دایک ، ص ٣٥٨). چندبار نیز به نظم کشیده شده است ( رجوع کنید به همانجاها)؛ مشهورترین این منظومه ها، منظومة جلال الدین عبدالرحمان سیوطی * (متوفی ٩١١) با عنوان عقودالجُمان فی المعانی و البیان است که خود سیوطی شرحی بر آن نگاشته با عنوان حلّ عقود الجُمان ، که در ١٢٩٣ در بولاق به چاپ رسیده

است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٤٧٨ـ ٤٧٩؛ سرکیس ، ج ١، ستون ١٠٨١ ، ١٠٨٢).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) حاجی خلیفه ؛
(٣) محمدبن عبدالرحمان خطیب قزوینی ، الایضاح فی علوم البلاغة : المعانی و البیان و البدیع ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) همو، تلخیص المفتاح ، مصر ( بی تا. ) ؛
(٥) سرکیس ؛
(٦) یوسف بن ابی بکر سکّاکی ، مفتاح العلوم ، قاهره ١٣٥٦/١٩٣٧؛
(٧) شوقی ضیف ، البلاغة تطور و تاریخ ، قاهره ١٩٧٦؛
(٨) ادوارد ون دایک ، کتاب اکتفاءالقنوع بما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩.

/ باقر قربانی زرّین /