دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨٣
بانکیپور ، منطقه ای در پَتْنَه از ایالت بهار هند. در سابق شهرکی بود در حاشیة غربی آن شهر و در منابع اسلامی عظیم آباد خوانده شده است . بنای عمدة بانکی پور سیلوی عظیمی است که به شکل کندوی زنبور عسل ساخته شده است . این بنا را وارن هیستینگز پس از قحطی سال ١١٨٣ برای ذخیرة غلات احداث کرد. اهمیّت و شهرت بانکی پور در مجامع شرق شناسی به دلیل کتابخانة مهم آن است ، که مجموعة بسیار خوبی ازنسخه های فارسی و عربی دارد و برخی از این نسخه ها بسیار نادر و کمیاب است . این کتابخانه ، که عنوان رسمی آن در وقفنامة مورخ ١٣٠٨/١٨٩١ «کتابخانة ملی شرق شناسی پتنه » است ، به نام مؤسس آن ، «خدابخش » نیز خوانده می شود. مولوی خدابخش (١٢٥٩ـ١٣٢٦/١٨٤٢ـ ١٩٠٨)، که حرفة اصلیش وکالت دادگستری بود، در چهَپْره در ایالت بهار می زیست و تمامی عمرش را صرف گردآوری کتابهای خطی کرد. این کتابها از مراکز قدیمی فرهنگ اسلامی ، مانند قاهره و دمشق و بیروت و مراکز دیگر در عربستان و مصر و ایران ، گردآوری شد. لرد کُرزن ، حکمران کل هندوستان (١٨٩٩ـ١٩٠٥)، سر ادوارد دنیسن راس را مأمور تنظیم این کتابخانه و تهیة فهرست آن کرد که تاکنون ٣٤ مجلد از آن منتشر شده است . همکاران دنیسن راس در این کار، عبدالمقتدر، عظیم الدین احمد، عبدالحامد و مسعود عالم نَدْوی ، دانشمندان مسلمان هندی بوده اند.
علاوه بر فهرست مفصل ٣٤ جلدی ، فهرست مختصری در ٧ جلد نیز منتشر شده است . در حال حاضر شمار کتابهای خطی و چاپی و مجلات و میکروفیلمها و نسخه های عکسی به ٧٠٤ ، ١٤٦ می رسد. از آن میان ، تعداد نسخه های خطی فارسی ٥٧٦ ، ٨، عربی ٣٦٥ ، ٧ و اردو ٤٣٥ ، ١ است . نگارگریهایی ارزشمند به سبکهای ایرانی و آسیای مرکزی و تیموری و راجپوت نیز در این کتابخانه موجود است .
منابع :
(١) Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipur, Calcutta ١٩٠٨-١٩٣٩;
(٢) Imperial Gazetteer of India , Oxford ١٩٠٨, VI, ٣٨٢-٣٨٣;
(٣) V. C. Scott O'Connor, An eastern library , Glasgow ١٩٠٢.
) / د. اسلام / اطهرشیر، بزمی انصاری (