تلخه رود (یا آجی چای ؛ در ترکی آجی : تلخ ، چای : رود)، رودی دائمی در استان آذربایجان شرقی . تلخه رود به طول حدود ٢٦٥ کیلومتر، از ارتفاع ٤٠٠ ، ٣ متری دامنه های جنوب و جنوب غربی کوه سبلان و حدود ٣٣ کیلومتری شمال شرقی شهر سَراب (در دهستان آغْمیون ) سرچشمه می گیرد و با عبور از شمال شهر تبریز (حدود ده کیلومتری آن )، در مغرب آذرشهر، در ارتفاع ٢٧٠ ، ١ متری به دریاچة ارومیه می ریزد. جهت عمومی این رود در قسمت علیا جنوب شرقی ـ شمال غربی است . در قسمت وسطا، تقریباً از شمال آبادی بخشایش (حدود٣١ کیلومتری جنوب غربی شهر هِریس ) تا پیرامون آبادی خواجه دیزَج / خواجه (حدود دوازده کیلومتری شمال غربی تبریز)، جهت عمومی آن شرقی ـ غربی و از آنجا تا مصب ، شمال شرقی ـ جنوب غربی است .

حوضة آبریز تلخه رود حدود ٢٠٠ ، ٩ کیلومتر مربع وسعت دارد (افشین ، ج ١، ص ٤٧٢). ارتفاعات سبلان و قوشه داغ در شمال و بُزقوش و سَهَند در جنوبِ حوضة آبریز واقع اند و بیشتر ریزابه های تلخه رود از آنها سرچشمه می گیرد. مهمترین کوههای پیرامون این حوضة آبریز عبارت اند از: سبلان (بلندترین قله : ٨١١ ، ٤ متر)، نَرمیق (بلندترین قله : ٩٥٠ ، ٢ متر)، قوشه داغ (بلندترین قله : ١٤٩ ، ٣ متر)، سهند (بلندترین قله به نام قوچ گلی داغ : ٧٠٧ ، ٣ متر)، بزقوش (بلندترین قله به نام گل بلاغ : ٣٠٢ ، ٣ متر)، عَلَمدار (بلندترین قله : ١٥٥ ، ٣ متر) و کَسَبه (بلندترین قله : ٩٥٢ ، ٢ متر؛ رجوع کنید به جعفری ، ج ١، جاهای متعدد).

این کوههای مرتفع و برفگیر، در مقدار آب رود و دائمی کردن آن مؤثرند. تلخه رود هم از قسمت علیا هم از قسمت سفلا آبگیری می کند. سرشاخه های دامنه های سبلان و بزقوش جزو آبگیر علیا و سرشاخه های دامنه های سهند و کوههای شمال شرقی تبریز جزو آبگیر سفلای تلخه رود است (افشین ، ج ١، ص ٤٧٣).

بیوک چای ، نخستین شاخة تلخه رود، پس از پیوستن ریزابه های کابُل و پَستام (سرچشمه از سبلان ) به آن ، در نزدیکی آبادی هولیق (در حدود نه کیلومتری جنوب شرقی شهر سراب ) شاخة وانَق چای را دریافت می کند. سپس شاخه های هَرَه نو (سرچشمه از بزقوش )، زوروچای (سرچشمه از قوشه داغ ) و نیز شاخه های اوجان چای (ریزابة جنوبی )، آری چای (ریزابة شمالی )، کورچای (هر دو از ریزابة جنوبی )، سهندچای و پاژچای (هر دو از ریزابه های شمالی )، اُسکوچای (از جنوب ) و گُماناب چای و وَرکِش چای (هر دو از شمال ) به آن می ریزد (افشین ، ج ١، ص ٤٧٢ـ٤٩١؛ جعفری ، ج ٢، ص ١٥١ـ١٥٢). مهران رود (لیقْوان چای / باسْمِنج چای ) به طول حدود ٦٦ کیلومتر از مهمترین ریزابه های تلخه رود است که از تبریز می گذرد و در شمال غربی آن به تلخه رود می پیوندد.

میانگین بارش سالانة حوضة آبریز تلخه رود حدود ٣٥٥ میلیمتر (جعفری ، ج ٢، ص ١٥٢) و میانگین آبدهی سالانة تلخه رود ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ٣٩٢ متر مکعب است (افشین ، ج ١، ص ٤٧٣). بر روی تلخه رود و سرشاخه های آن ، هفده ایستگاه آب سنجی نصب شده که سه تای آن بر روی شاخة

اصلی است ( رجوع کنید به نقشة وضعیت منابع ... دریاچة ارومیه ).

آب تلخه رود در قسمت علیا مناسب است اما به سبب عبور از شوره زارهای دامنة شمالی بزقوش و نیز پیوستن شاخه های آب شور به آن ، بدطعم می شود (کیهان ، ج ١، ص ٨٢؛
افشین ، همانجا). از مهمترین شوره زارها در مسیر تلخه رود ناحیة سَرانسَرقشلاق (به طول حدود سه کیلومتر) شامل گنبدهای نمکی و چشمه های شور، و از مهمترین ریزابه های شور تلخه رود دوزدوزان است (افشین ، همانجا). آب تلخه رود برای ماهیان نامناسب است اما در ریزابه های آب شیرین آن ، مانند مهران رود، قزل آلا وجود دارد (هویدا، ص ٥٩).

تلخه رود و سرشاخه های آن ، در مسیر خود، قسمتهایی از اراضی شهرستانهای سراب ، بستان آباد، هریس ، تبریز، اسکو، شبستر و آذرشهر را مشروب می کند. در کناره های تلخه رود و بعضی از سرشاخه های آن ، قسمتی از راه اصلی میان شهرهای سراب ـ بستان آباد ـ تبریز، تبریز ـ اهر، و تبریز ـ آذرشهر احداث شده است . همچنین بر روی تلخه رود پلهایی ساخته شده است که تبریز را با راه اصلی و راه آهن به شهر مرند در شمال غربی متصل می سازد.

ظاهراً نخستین بار در قرن هشتم حمداللّه مستوفی به تلخه رود اشاره کرده است . به نوشتة وی (ص ٢٢٣) آب شهر سَراوْ (سراب ) از «سَراوْ رود» تأمین می شود. این رود از کوه سبلان سرچشمه می گیرد و به بُحَیرة چیچَست (دریاچة ارومیه ) می ریزد. نام آن در منابع جدید تلخ رود ( رجوع کنید به کیهان ، همانجا) و سرخاب رود ( رجوع کنید به لسترنج ، ص ١٧٤؛
هویدا، ص ١٣٩) ضبط شده است . ظاهراً به سبب وجود املاح رُسی و اکسید آهن در خاکهای نزدیک تبریز و رنگ بستر رود در این منطقه ، سرخاب رود نامیده شده است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ١، ص ٤٦). در ١٣١٤ش ، با تصویب فرهنگستان زبان ایران (ص ٢٥) نام آجی چای به تلخه رود تغییر یافت اما هنوز به آن آجی چای نیز گفته می شود (هویدا، ص ١٤٢).

در دورة مادها، درة تلخه رود محل زندگی قبیلة دالیان بود (دیاکونوف ، ص ٨٦). از حوادثی که تا دورة صفویه در حوضة تلخه رود روی داده است ، اطلاعی در دست نیست . در ١٢٠٦ قَرَچُقای خان ، از سرداران شاه عباس اول صفوی ، برای دفاع از تبریز آب تلخه رود را بر آبادیهای اطراف شهر بست (فلسفی ، ج ٢، ص ٤٣٣). در ١٠٢٧ پیترو دلا واله (ص ١٥١) تلخه رود را نسبتاً بزرگ خوانده و به تلخی آب آن اشاره کرده و نیز گفته است که به دستور شاه عباس اول صفوی در کنار رود، جادة سنگفرش عریض و طویل و بر روی رود پلهایی ساخته شد. به نوشتة او یکی از پلهای آنجا، اتاقهای کوچکی برای استراحت مسافران داشت (همانجا). در ١٠٣٨ در کرانة تلخه رود، نزدیک تبریز، میان کردها و قزلباشان نبردی رخ داد که به شکست کردها انجامید (حسینی استرآبادی ، ص ٢٣٦ـ٢٣٩). اعتمادالسلطنه (متوفی ١٣١٣) در مرآة البلدان (ج ١، ص ٦٠٩) از عظمت رود آجی و تبدیل شدن آن به شطی بزرگ در فصل بارندگی یاد کرده است . او وجه تسمیة رود را تلخیِ آبِ شاخه هایی می داند که در فصل بارندگی از شوره زارها می گذرد و به رود می ریزد، وی آن را مهران رود و «سپس چای » نیز خوانده است (همانجا). در ١٣٢٦ در حملة روسها به تبریز، کاروانسرا و قهوه خانه ها و دکانهای نزدیک پل تلخه رود آسیب دید (براون ، ص ٢٣٠ـ٢٣١).

از آثار مهم در کرانة تلخه رود، بنایی به نام چهارطاق متعلق به دورة ساسانی با گنبدی از قلوه سنگ و ملاط آهک است که نزدیک آبادی آغمیون (مرکز دهستان آغمیون ) در حدود یازده کیلومتری شمال شرقی شهر سراب قرار دارد و بر روی سنگ قبر موجود در آن ، تاریخ ٧٠٨ حک شده است (عالم پور رجبی ، ص ٩٣؛
فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٤، ص ١٢). شهر قدیمی اوجان * نیز کنار شاخة اوجان چای بوده است (لسترنج ، ص ١٧٥).

منابع :
(١) اعتمادالسلطنه ؛
(٢) یداللّه افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٣) اولین نقشة برجسته نمای آذربایجان ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠:١، تهران : سحاب ، ١٣٦٣ش ؛
(٤) ادوارد گرانویل براون ، نامه هائی از تبریز ، ترجمة حسن جوادی ، تهران ١٣٦١ش ؛
(٥) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١، کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(٦) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ش ؛
(٧) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی ، تاریخ سلطانی : از شیخ صفی تا شاه صفی ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٨) حمداللّه مستوفی ، نزهة القلوب ؛
(٩) پیترو دلا واله ، سفرنامة پیترو دلاواله : قسمت مربوط به ایران ، ترجمة شعاع الدین شفا، تهران ١٣٤٨ش ؛
(١٠) ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف ، تاریخ ماد ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥٧ش ؛
(١١) مسعود عالم پور رجبی ، تاریخچة فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی ، تبریز ١٣٥٧ش ؛
(١٢) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٤: میانه ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٦ش ؛
(١٣) فرهنگستان زبان ایران ، واژه های نو که تا پایان سال ١٣١٩ در فرهنگستان ایران پذیرفته شده است ، تهران ١٣٥٤ش ؛
(١٤) نصراللّه فلسفی ، زندگانی شاه عباس اول ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٥) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصّل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش ؛
(١٦) گی لسترنج ، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ، ترجمة محمود عرفان ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٧) ( نقشة ) وضعیت منابع و مصارف آب در شرایط کنونی و آیندة حوزة آبریز دریاچة ارومیه ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠:١، تهران : شرکت مهندسین مشاور جاماب ، ١٣٦٧ش ؛
(١٨) نقشة راههای ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش ؛
(١٩) رحیم هویدا، جغرافیای طبیعی آذربایجان ، تبریز ١٣٥٢ش .

/ معصومه رضازاده شفارودی /