دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨١٦
تِگین (یا تَکین ) ، لقب ترکی قدیمی به معنای شاهزاده ( قس دهخدا، ذیل واژه ، که معنای رشید و خوش قامت و بهادر را نیز آورده است ) . در کهنترین ترکیِ شناخته شده ، به صورت تگین آمده است .
در اوایل پادشاهی ترکان ، تگین به پسر یا نوة مشروع خاقان بزرگ اطلاق می شد. این معنا در سنگنبشته های اورخون * مشهود است که یکی از آنها را از آنِ کول تگین (معنای تحت اللفظی : «برادر جوانتر ( از اِلتِرِش خاقان ) ، ولی عهد») دانسته اند (قس تکین ، ص ٢٣٧). دورفر (ج ٢، ص ٥٣٣ ـ٥٤١، ش ٩٢٢) و کلاوسن (ص ٤٨٣) حدس زده اند که واژة تگین از زبانی قدیمتر و غیرترکی به این زبان راه یافته است . به نوشتة دورفر (ج ٢، ص ٥٤١)، احتمالاً این واژه از زبان ناشناختة قوم یوان ـ یوان ، که پس از هونها و پیش از پادشاهی ترکان می زیسته اند، آمده است . نخست در پادشاهی ترکان ، شاهزادگان معمولاً مناصب عالی کشوری یا لشکری داشتند، اما بتدریج ضرورتِ داشتنِ تبارِ سلطنتی برای صاحبِ لقبِ تکین از بین رفت و این عنوان معرف منصب افراد شد و اعتبار آن به عنوان لقب کاهش یافت .
تگین به معنای شاهزاده در میان ترکان شرقی مثل اویغورها، فرمانروایان محلی فرغانه چون صوارتگین ، و نیز قراخانیان / ایلک خانیان باقی ماند؛ ازینرو، در میان نامهای فرمانروایان ایلک خانی می توان نامهایی مثل علی تگین و ارسلان تگین و طُغان تگین یافت . با وجود این ، در سرزمینهای غربیتر از شأن این عنوان کاسته شد و می توانست به هر سردار ترک ، حتی اگر پیش از آن برده بود ــ مثل سبکتگین مؤسس غزنویان ، و عمادالدوله ساوتگین ، سردار و فرمانده پیشقراولان آلب ارسلان سلجوقی ــ اطلاق شود ] برای موارد دیگری که حتی در نام صاحب منصبان دون پایه ، همچون آب دار و چوگان دار و جامه دار، پسوند تگین
به کار رفته است رجوع کنید به بیهقی ، فهرست ، ص ٩٨٨ـ٩٩٠، ٩٩٢ـ٩٩٣، ١٠٠٠، ١٠٠٥ [ . ظاهراً لقب تگین تا زمان یورش مغولان کاربرد خود را از دست داده بوده و در میان مغولان تقریباً ناشناخته
بوده است .
منابع :
(١) ( بیهقی ؛
(٢) دهخدا؛
(٣) علی مظاهری ، زندگی مسلمانان در قرون وسطا ، ترجمة مرتضی راوندی ، تهران ١٣٧٨ ش ، ص ٦٢ ) ؛
(٤) C. E. Bosworth and Gerard Clauson, "Al-Xwa ¦razm ¦âon the peoples of Central Asia", JRAS (١٩٦٥), ٧;
(٥) Gerard Clauson, A dictionary of pre-thirteenth century Turkish , Oxford ١٩٧٢;
(٦) G. Doerfer, Tدrkische und mongolische Elemente im Neupersischen , Wiesbaden ١٩٦٣-١٩٦٧;
(٧) Tala ªt Tekin, A grammar of Orkhon Turkic , Bloomington ١٩٦٨.
/ کلیفورد ادموند باسورث ( د. اسلام ) /