دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨
بابالقمان سرخسی ، بقعه ، در حومة شهر سرخس . بابالقمان سرخسی از عقلای مجانین قرن چهارم و از معاصران و مصاحبان پیرابوالفضل * سرخسی بود. ابوسعید ابوالخیر (٣٥٧ـ٤٤٠) در ایام جوانی او را در سرخس دیده و از احوال و اقوالش مطالبی نقل کرده است (محمدبن منوّر، ص ٢٤ـ٢٥، ٢١٤،٢٣٩؛ عطّار، ص ٨٠٢، ٨١٧. برای تفصیل بیشتر رجوع کنید به لقمان * سرخسی ).
تاریخ بنای بقعه به اعتبار طرح کلی آن و شیوة آجرچینی و کاربندی زیر طاق و گنبد، به قرن ششم باز می گردد و ظاهراً در کنار آن مدرسه و خانقاهی نیز بوده که بکلی ویران شده است . طول و عرض خارجی بقعه ٧٠ر١٧*٤٠ر٢٦ متر، و ساختمان آن از دو بخش مربع شکل متصل به هم تشکیل شده است : یکی ایوان ورودی بزرگ و مرتفعی در جانب شمالی و دیگری آرامگاه که در وسط چهارضلع داخلی آن طاقنماهایی ساخته شده است . بقعه دارای دو طبقه و طبقة دوم آن غرفه دار است . طرح چهارضلعی بنا در قسمت بالا با تعدادی تُرُنبه (قسمت کاربندی زیر گنبد) به طرح هشت ضلعی تبدیل شده که حجم چشمگیری را در نمای خارجی آن به وجود آورده است و گنبد کم خیز دوپوش بر روی گردنیِ (قسمت خارجی زیر گنبد) استوانه شکلی استوار گردیده است . نورِ داخل بقعه از چهار نورگیر مستطیل شکل در بدنة هشت ضلعی تأمین می شود. طاقنماهای داخلی بنا با آجرکاری ظریف و طرحهای هندسی لوزی گود و برجسته تزیین شده است . بر سردر ورودی بقعه کتیبه ای به خطّ نسخ گچبری شده است که تاریخ ٧٥٧ بر آن دیده می شود و نشانة مرمتهای بعدی بناست (مشکوتی ، ص ١٠٩). تزیینات داخل بنا بسیار بوده ، ولی با گذشت زمان آذینهای کاشی فروریخته است .
ایوان و سردر بلند بقعه با دیوارهای قطور در دو طرف آن و قابسازیهای بجا مانده بر روی دیوار سمت راست و نیز بقایای کاشیکاریها و گچبریها نشان دهندة سردرهای شکوهمند و زیبای بنای تاریخی است . کتیبه ای کاشی به خط ثلث عالی تا ١٣٣٣ ش بر روی اسپرهای سه گانة سردر برجای بوده است . بنا با آجر و ملاط گچ زنده ساخته شده و تاکنون فرسوده نشده است . در زمان ناصرالدین شاه ، محمدحسین مهندس در گزارشی دربارة این بقعه به مؤیدالدوله حاکم خراسان نوشته است : «مزار معروف به الق بابا قریب به شمال سرخس ... و بنایی است مربع شکل و بسیار مستحکم با آجر و گچ ساخته شده ... قریب سه کرور آجر در این بنا به کار رفته است » (منشی ، ص ٤٢ـ٤٣). شکل کلی بنا با مقیاسی کوچکتر به آرامگاه سلطان سنجر شبیه است و تقسیمات و طرحهای داخلی آن با گنبد هارونیة طوس (آرامگاه امام غزالی ) مشابهت دارد.
منابع :
(١) محمدبن ابراهیم عطّار، تذکرة اولیاء ، چاپ محمد استعلامی ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٢) محمدبن منور، اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید ، چاپ ذبیح الله صفا، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٣) نصرت الله مشکوتی ، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
محمدعلی منشی ، سفرنامة رکن الدوله به سرخس ، چاپ محمد گلبن ، تهران ١٣٥٦ ش .
/پرویز ورجاوند/