دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٧٦٨
تقی الدین راصد ، محمدبن معروف ، دانشمند برجسته و جامع الاطراف قرن دهم ، صاحب آثار متعددی در زمینة ستاره شناسی ، ریاضیات ، مکانیک و مهندسی ، نورشناسی ، پزشکی و بازداری . او را راصد شامی (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٩٨٢)، دمشقی و مصری نیز خوانده اند ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ١٩٩؛
د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «تقی الدین بن محمدبن معروف »).
تقی الدین در ٩٣٢ به دنیا آمد. وی در ابتدای کتابش ، الطرق السنیـّة فی الا´لات الروحانیة (ص ١)، زادگاه خود را دمشق ذکر کرده و در آخرین برگ کتاب دیگرش ، ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح ، نسب خانوادگی خود را تا هشتمین سلف بر شمرده است . بر اساس این شجره نامه ، نسب او به دو تن از امیران تحت فرمان صلاح الدین ایوبی (قرن ششم )، مؤسس سلسلة ایوبیان ، می رسد (برای آگاهی بیشتر در بارة این شجره نامه و برخی منابع در بارة اجداد تقی الدین رجوع کنید به > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، همانجا). پدر تقی الدین ، معروف بن احمد، قاضی و از مدرسان برجستة مدرسه های دمشق بود (همانجا؛
حسن ، ص ١٧ـ ١٨).
نام چند تن از استادان تقی الدین که او نزد آنان حدیث و تفسیر و فقه و ریاضی و طب آموخت ، در دست است ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٢٠٠، به نقل از حاجی خلیفه ) و تقی الدین در اشعار خود به نام دو تن از استادانش ، ابی الفتح مالکی و سعدالدین شاعر، اشاره کرده است (خَفاجی ، ص ٨٠). محمدبن ابوالفتح صوفی نیز احتمالاً استاد او در ستاره شناسی بوده است ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، همانجا).
تقی الدین تا پیش از مهاجرت دومش به قسطنطنیه (استانبول فعلی ) و همکاری با سلطان سلیم دوم ( رجوع کنید به ادامة مقاله )، در سرزمینهای گوناگون اسلامی زندگی کرد، اما نمی توان خط سیر دقیق مراحل زندگی او را در این سرزمینها تعیین کرد. به
نوشتة خودش در الطرق السنیـّة (ص ٧٧) در ٩٥٣ در قسطنطنیه بوده است . او ظاهراً در دو مرحله از زندگی خویش در مصر می زیسته است . در بعضی منابع به منصب قضای او در مصر اشاره شده است (حسن ، همانجا). درصورتی که خبر سفر او به قسطنطنیه در حدود ٩٥٧ (به نقل از > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، همانجا) صحیح باشد، نمی توان تشخیص داد که وی بین سالهای ٩٥٣ تا ٩٥٧ در کجا اقامت داشته است . نخستین قراین در بارة زمان زندگی او در مصر، از لابلای چند اثرش ، از جمله الطرق السنیـّة (تألیف ٩٥٩)، به دست می آید. در این کتاب (ص ٣) او علی پاشا (والی مصر و سپس صدراعظم عثمانی ) را ستوده و نوشته که در خدمت او بوده است . تقی الدین در ٩٦٣ نیز در مدارس شیخونیه و صَرْغَتْمشی
قاهره تدریس می کرده است (ابن ساعاتی ، مقدمة دُهْمان ، ص ٦٩). آگاهی بعدی ما از زندگی او، داشتن منصب قضا
در نابلس (شهری در فلسطین ) است . او در پایان یکی دیگر
از آثارش ، الکواکب الدرّیة فی وضع البِنکامات الدوریة ،
آورده که آن را در ٩٦٦ در نابلس نوشته است (حسن ، ص ١٩). همچنین به نوشتة حاجی خلیفه (ج ٢، ستون ٩٤٠)، تقی الدین کتاب ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح را در ٩٧٥ در یکی از قرای نابلس تألیف کرده است . تقی الدین در مصر و فلسطین علاوه بر امر قضا به رصدهای نجومی نیز می پرداخت . دومین سفر او به قسطنطنیه در ٩٧٨، مقارن با سالهای پایانی حکومت سلطان سلیم دوم ، سلطان عثمانی (٩٧٤ـ ٩٨٢)، صورت گرفت ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، همانجا). تقی الدین در آنجا به خواجه سعدالدین ملقب به معلم السلطان ، از نزدیکان سلطان سلیم ، پیوست و با یاری او، در ٩٧٩ جانشین مصطفی چلبی (منجم باشی سلطان سلیم ) شد.
با به حکومت رسیدن سلطان مراد سوم ، سلطان عثمانی (٩٨٢ـ ١٠٠٣)، تقی الدین موردتوجه قرار گرفت و به توصیة خواجه سعدالدین و محمدپاشا (صدراعظم )، سلطان مراد به او دستور داد رصدخانه بسازد. این رصدخانه که ساخت آن در ٩٨٣ شروع شد و در ٩٨٥ پایان یافت ، در تپه های مشرف به قسطنطنیه به نام ارتفاعات توپخانه (همانجا) بنا گردید. در ابتدای کار، رصدخانه موردتوجه سلطان بود و تقی الدین به سبب تأسیس آن پاداش خوبی دریافت کرد (حسن ، ص ٢٠ـ٢١). در شب اول رمضان ٩٨٥ دنباله دار درخشانی در آسمان پدیدار شد و تقی الدین ظهور آن را نشانة پیروزی لشکریان سلطان در نبرد با شاه اسماعیل دوم صفوی دانست (علاءالدین منصور شیرازی ، ص ١٤١؛
هامر ـ پورگشتال ، ج ٢، ص ١٤٨٦ـ١٤٨٧؛
حسن ، ص ٢٠). این پیشگویی به حقیقت پیوست ، اما شیوع هم زمان بیماری طاعون و مرگ بسیاری از مردم ، از جمله چند شخصیت مهم (حسن ، همانجا)، و نیز سعایت برخی افراد، باعث شد تا سلطان از ادامة کار رصدخانه بیمناک شود و دستور به انهدام آن دهد. در نامة مفتیِ وقت قسطنطنیه (شمس الدین احمد) به سلطان ، تقاضای انهدام رصدخانه شده است (عطائی ، ص ٢٨٦)، ازینرو در ذیحجّة ٩٨٧ به دستور سلطان رصدخانه را ویران کردند ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٢٠١). این اقدام موجب آزردگی تقی الدین شد و او عزلت گزید و سرانجام در ٩٩٣ در استانبول (و به نوشتة گروهی ، در دمشق ) درگذشت (همانجا).
چگونگی ساخت رصدخانه ، و ابزارهای آن و عاقبت کار آن را شاعری ایرانی به نام علاءالدین منصور شیرازی در بخشی از منظومة شهنشاهنامة خود آورده است . این منظومه یکی از مهمترین منابع ، در بارة زندگی تقی الدین ، از سالهای پیوستن او به سلطان مرادسوم تا عاقبت کار رصدخانه ، به شمار می آید (برای آگاهی از این بخش از متن منظومه رجوع کنید به علاءالدین منصور شیرازی ، ص ١٢٩ـ١٤٤).
از شاگردان تقی الدین تنها شخصی به نام عبدالقادربن محمد مَنوفی را می شناسیم که در کتابی که در بارة ستاره شناسی
تألیف کرده ، تقی الدین را «سیدنا» و «مولانا» خوانده است (کینگ ، ج ٢، بخش ١، ص ٣٤١؛
برای آگاهی از سایر جزئیات زندگی تقی الدین رجوع کنید به د. ترک ، ذیل «تقی الدین ، محمد»؛
> تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ١٩٧ـ٢٠٢).
بررسی تعداد آثار تقی الدین در رشته های گوناگون علمی (بیش از بیست رساله در زمینة ستاره شناسی و گاه شماری و قبله یابی ، هفت رساله در ریاضیات ، دو رساله در مکانیک ، یک رساله در نورشناسی ، یک رساله در پزشکی و رساله ای در بازداری ) بیانگر توجه و علاقة خاص او به ستاره شناسی
است . او به رغم آثار اندکش در زمینة مکانیک ، به سبب مهارتش در این علم ، بویژه در حکومت عثمانی ، مهندسی نامدار و مشهور بوده است .
تقی الدین پیش از عزیمت به قسطنطنیه و ساخت رصدخانه ، در قاهره چاهی به عمق ٢٥ متر حفر کرد که برای بهبود کیفیت رصد ستارگان از آن استفاده می کرد (علاءالدین منصور شیرازی ، ص ١٣٣؛
نیز رجوع کنید به صاییلی ، ص ٢٩٤). او بعداً در رصدخانة قسطنطنیه نیز چاهی به همین منظور حفر نمود. علاءالدین منصور شیرازی (ص ١٣٨ـ١٣٩) ده نمونه از آلات نجومی این رصدخانه را نام برده است (نیز رجوع کنید به صاییلی ،
ص ٣٠٠). از همکاران تقی الدین در این رصدخانه اطلاع دقیقی در دست نیست . تنها علاءالدین منصور شیرازی (ص ١٣٨)
اشاره کرده است که پانزده تن در کار رصد با تقی الدین همکاری داشته اند. خود تقی الدین نیز از منجمی یهودی به نام داوود ریاضیدان نام برده که در ٩٨٥ در سالونیک (شهری در یونان امروزی که در آن زمان جزو قلمرو عثمانی بود) زندگی می کرده و با او مکاتبه داشته است . اگرچه پاره ای از دستاوردهای تقی الدین در زمینة ستاره شناسی در کتابهای مهم نجومی او مانند جریدة الدرر و خریدة الفِکر و سدرة منتهی الافکار فی ملکوت الفلک الدّوار آمده ، اما باید در نظر داشت که در مدت کوتاه (کمتر از سه سال ) فعالیت رصدخانة کوچک قسطنطنیه (به تعبیر علاءالدین منصور شیرازی ، ص ١٣٨: «رصدخانة مختصر»)، تقی الدین نمی توانست با رصدهای منظم و مداوم به نتایج شایان توجهی دست یابد. با این حال ، وی بر اساس رصدهایش ، روش جدیدی برای محاسبة مشخصه های نجومی خورشید ابداع کرد که بعدها حتی کپرنیک و تیکوبراهه به آن دقت
دست نیافتند (تکلی ، ص ٢٢٦). در مینیاتوری در نسخة خطی منظومة شهنشاهنامه (صاییلی ، ص ٤٧٨، تصویر ٦؛
ابن ساعاتی ، تصویر مقابل ص ٧٢)، تقی الدین و پانزده همکارش در کنار کره ای جغرافیایی دیده می شوند که بر روی آن موقعیت
قاره ها بر اساس آخرین دانسته های آن روز ترسیم شده
است . همچنین یک ساعت مکانیکی ، یک ساعت شنی و چند ابزار نجومی دیگر در این تصویر وجود دارد (صاییلی ،
ص ٢٩٤ـ ٢٩٥؛
د. اسلام ، همانجا). این رصدخانه ، آخرین
رصدخانة مهم دورة اسلامی به شمار می آید ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «علم الهیئة »).
مهمترین دستاورد تقی الدین در زمینة ریاضیات ، تنظیم جدولهای مثلثاتی با استفاده از کسرهای دهدهی است . وی در جریدة الدرر و خریدة الفکر (گ ٤ پ و ر) از آنها با عنوان «جدول الجیوب الاعشاریّة و جدول الظل الاعشاری » یاد کرده و گفته است که نخستین بار غیاث الدین جمشید کاشانی کسرهای دهدهی را ابداع و از آنها بویژه در نجوم استفاده کرده است (برای آگاهی از پژوهشهای کاشانی در بارة کسرهای دهدهی رجوع کنید به قربانی ، ص ١٧٧ـ١٩٤؛
برای آگاهی بیشتر در بارة پژوهش تقی الدین در این زمینه رجوع کنید به ذکی ، ج ١، ص ٢٠٢؛
> تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٢٠٣).
پژوهشهای تقی الدین در بارة مهندسی و مکانیک متنوعتر از تحقیقات او در دیگر زمینه هاست . آثار تقی الدین در این زمینه ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) شامل طراحی انواع وسایل خودکار با کاربردهای گوناگون ، مانند زمان سنجی (طراحی ساعتها)، انتقال و بالا فرستادن آب (تلمبه ها) و بلند کردن اشیای سنگین (جرّ اثقال )، است و می توان او را ادامه دهندة سنّت علمی بنوموسی * در کتاب الحیل و اسماعیل جَزَری * ملقب به بدیع الزمان در معرفة الحیل الهندسیة دانست (حسن ، ص ٣٣). تقی الدین بعضی وسایل مهم مکانیکی را نیز معرفی کرده که پیش از او به آنها اشاره ای نشده است (همانجا). شرحی که او در کتاب الطرق السنیّـة (ص ٧٦ـ٧٩) در بارة استفاده از فشار بخار آب برای چرخاندن سیخی بر روی آتش (نوعی فِر دوار) و چگونگی ساخت آن با همکاری برادر بزرگترش نوشته (همانجا)، تقریباً یک قرن پیش از استفاده از نیروی محرک بخار آب در غرب است (حسن ، ص ٣٤ـ ٣٥؛
محقق ، ص ١٣٤، پانویس ٢). او در این کتاب (ص ٤ـ٩) به شرح ساخت نوعی ساعت مکانیکی نیز پرداخته که موقعیت خورشیدوماه و روزهای ماههای قمری را نشان می دهد. طرح کلی این ساعت شبیه نمونه ای است که ابوریحان بیرونی در کتاب استیعاب
خود (ص ٢١٩ـ ٢٢٨) شرح داده ، ولی طرح تقی الدین نسبتاً کاملتر از طرح بیرونی است . وی برای رصدخانة استانبول
نیز ساعت خاصی ساخته بود که در رصدهای نجومی به کار می رفت . در بخشهای دیگر کتاب الطرق السنیّـة ، تقی الدین
دو تلمبه بر اساس کار جزری اما پیشرفته تر از آن ، طراحی
کرده است ؛
یکی با دو استوانة متقابل (مِضَخّة ذات الاسطوانتین المتقابلتین ) و دیگری با شش استوانة یکپارچه (مضخّة ذات الاسطوانات الستّه ؛
حسن ، ص ٣٩ـ٤٢، ٤٧ـ٥٠؛
حسن وهیل ، ص ٤٩ـ٥٢، ٥٩؛
نیز رجوع کنید به تصویر ٢). علاوه بر اینها، او دو تلمبة دیگر نیز طراحی کرد که پیش از وی ساخته نشده بود (حسن ، ص ٤٣ـ٤٦).
برخی آثار مهم تقی الدین در زمینة نجوم عبارت اند از: ١) جریدة الدّرر و خریدة الفکر ، که زیج مختصر لاسطمبول (کینگ ، ج ٢، بخش ١، ص ١٣٨) نیز نامیده شده است ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٢٠٣ـ٢٠٤؛
آلوارت ، ج ٥، ص ١٧٤ـ ١٧٥). ٢) الدّرّ ( العقد ) النّظیم فی تسهیل التقویم ، که تلخیص زیج الغ بیگ است (استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٧٢؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٧٣٦) و تألیف آن را به عبدالرحمان صالحی ، مُوقّ تِ مسجد اموی دمشق ، نیز نسبت داده اند (استوری ، همانجا؛
سوتر، ج ١، ص ١٩٩). ٣) سدرة منتهی الافکار فی ملکوت الفلک الدّوار یا زیج شهنشاهی ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٢١٢)، که در آن تقی الدین نتایج رصدهای خود در رصدخانة قسطنطنیه را برای تصحیح و تکمیل زیج الغ بیگ آورده است . نسخه های موجود از این کتاب (احتمالاً به علت ناتمام ماندن کار رصد) ناقص اند (همانجا). تکلی بخشی از این کتاب را به چاپ رسانده است (حسن ، ص ٢٨). ٤) ریحانة الروح فی رسم الساعات علی مستوی السطوح ، در بارة ساعتهای آفتابی سنگی (رُخامه ) و چگونگی ساخت آنها ( > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨). در ٩٨٠، عمربن محمد فارِسْکوری (همکار ریاضیدان و منجمِ تقی الدین ) بر این کتاب شرحی به نام نفح الفیوح بشرح ریحانة الروح نوشت (کینگ ، ج ٢، بخش ١، ص ٥٩٧ ـ ٥٩٨). ٥) الثمار الیانعة من قطوف الا´لة الجامعة ، شرح تقی الدین بر رسالة الاشعة اللامعة فی العمل بالا´لة الجامعة ابن شاطر (کینگ ، ج ٢، بخش ١، ص ٥٣٣). «آلت جامعه » وسیله ای بود که ابن شاطر آن را اختراع کرد و انجام دادن تمامی اعمال مربوط به زمان سنجی ، در هر محلی با آن مقدور بود (سوتر، ج ١، ص ١٩٨). حاجی خلیفه (ج ١، ستون ١٠٥) این شرح را از مؤلفی ناشناس دانسته است . ٦) شرح استخراج انصاف اقطار المدارات المتوازیة ، رسالة کوچکی در بارة محاسبة شعاع تصویر دایره های ارتفاع بر صفحة اسطرلاب . نسخه ای از آن به خط تقی الدین و به تاریخ ٩٨٢ در کتابخانة مجلس شورای
اسلامی وجود دارد (حائری ، ج ٢٣، ص ١٤؛
برای آگاهی از دیگر رساله های نجومی تقی الدین رجوع کنید به > تاریخ منابع نجوم در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٢٠٢ـ٢١٦).
تقی الدین در زمینة ریاضیات نیز آثاری دارد، از جمله : ١) رسالة بغیة الطلاب من علم الحساب ، در بارة حساب ، شامل سه مقاله در زمینة حساب هندی ، حساب نجوم و حساب کردن مجهولات و متفرقات ( > تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٨٤ ـ ٨٥). ٢) کتاب النسب المتشاکلة فی الجبر و المقابلة در جبر (همان ، ج ١، ص ٨٥؛
سوتر، ج ١، ص ١٩٨). ٣) تحریر الاُکَر ثاوذوسیوس (تئودوسیوس ؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٤٢). این کتاب باقی نمانده است . کینگ (ج ٢، بخش ٢، ص ٩٧٤) جدولهایی در چند برگ به نام جداول للضرب العشری به تقی الدین نسبت داده است (برای آگاهی از دیگر آثار تقی الدین در زمینة ریاضیات رجوع کنید به > تاریخ منابع ریاضی در دورة عثمانی < ، ج ١، ص ٨٥ ـ٨٧؛
ماتویفسکایا و روزنفلد، ج ٢، ص ٥٦٣ ـ ٥٦٥).
تألیفات تقی الدین در زمینة مهندسی و مکانیک عبارت اند از: ١) الطرق السنیّة فی الا´لات الروحانیّـة در بارة ابزارهای گوناگون مکانیکی . از این کتاب نسخه ای به خط خود تقی الدین در ایرلند وجود دارد (آربری ، ج ٧، ص ٧٣ـ٧٤). احمد یوسف حسن آن را در ١٣٤٦ ش / ١٩٦٧ به صورت عکسی منتشر، و باب سوم آن را ــ که در بارة ساخت چهار نوع وسیلة انتقال آب به بالا (تلمبه کردن آب ) است ــ نقد و بررسی کرده و به همراه متن اصلی به چاپ رسانده است (حسن ، ص ٣٨ـ٥٠؛
برای آگاهی از تبویب و نسخه های خطی این کتاب رجوع کنید به صالحیه و فلیح ، ص ١٦٢ـ ١٦٥). ٢) الکواکب الدُرّیة فی وضع البِنکامات الدوریة ، در بارة ساعتهای مکانیکی . این کتاب را رسالة فی علم البنکامات نیز نامیده اند (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤٨٤). تقی الدین در این کتاب ساختار دو ساعت مکانیکی وزنه ای و فنری با بدنه ای به شکل مخروط ناقص را توضیح داده است . البته چنین ساعتهایی قبلاً در اروپا ساخته شده بود. وی در این اثر ساعتهای ارزان اروپایی را که به قلمرو عثمانی وارد می شد، بررسی کرده است (حسن و هیل ، ص ٥٩). تکلی متن این رساله را در > ساعت در امپراتوری عثمانی در سدة شانزدهم و ( رسالة ) الکواکب الدّرّیة تقی الدین < منتشر کرده است .
کتاب تقی الدین در زمینة نورشناسی ، نور حدقة الابصار و نور حدیقة الانظار نام دارد (کینگ ، ج ٢، بخش ٢، ص ١٠٣٣ـ ١٠٣٤). او در این کتاب به بررسی آرای کمال الدین ابوالحسن فارسی * در کتاب تنقیح المناظر * ــ که خود نقد و تهذیبی از کتاب المناظر ابن هیثم است ــ پرداخته است . از دیگر مطالب کتاب اینهاست : بررسی مباحث کلی نور، انعکاس نور و ساختار کلی چشم انسان برای ادراک نور و شرح ساخت انواع آیینه ها، از جمله آیینه های مسطح و کروی و مخروطی و مقعر (سوتر، ج ١، ص ١٩٩؛
کینگ ، همانجا).
کتاب تقی الدین در پزشکی ، ترجمان الاطباء و لسان الالبّاء است . اگرچه این کتاب در گروه کتابهای پزشکی رده بندی شده (شِشَن و دیگران ، ص ١٥٣)، در واقع اثری در باب گیاهداروشناسی است و در آن نام گیاهان طبی با ترتیب الفبایی ، بعضی نامهای مترادف آنها در زبانهای گوناگون و خواص درمانی آنها آمده است (آلوارت ، ج ٥، ص ٦٣٢).
از تقی الدین رساله ای در زمینة بازداری به نام المصابیح المُزَهَّرة فی علم البزْدَرة باقی مانده است . این کتاب مشتمل است بر ده مقاله در بارة شکار با پرندگان شکاری (و نه الزاماً با «باز») و بخشی در بارة شکار با سگ و پلنگ . از این رساله یک نسخه در کتابخانة گوتا در آلمان وجود دارد (پرچ ، ج ٤، ص ١١٧).
منابع :
(١) ابن ساعاتی ، علم الساعات و العمل بها ، چاپ محمداحمد دهمان ، دمشق ?( ١٤٠١/ ١٩٨١ ) ؛
(٢) ابوریحان بیرونی ، استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاصطرلاب ، چاپ محمداکبر جوادی حسینی ، مشهد ١٣٨٠ ش ؛
(٣) تقی الدین راصد، جریدة الدرر و خریدة الفکر ، نسخة خطی کتابخانة دولتی برلین ، ش ٥٦٩٩؛
(٤) حاجی خلیفه ؛
(٥) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ج ٢٣، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٦) احمدیوسف حسن ، تقی الدین و الهندسة المیکانیکیة العربیة ؛
(٧) مع کتاب الطرق السنیّة فی الا´لات الروحانیة ، حلب ١٩٧٦؛
(٨) احمدبن محمد خفاجی ، ریحانة الالبّاء و زهرة الحیاة الدنیا ، چاپ سنگی بولاق ١٢٧٣؛
(٩) صالح ذکی ، آثار باقیه ، استانبول ١٣٢٩؛
رمضان ششن ، جمیل آقپنار، و جواد ایزگی ، فهرس مخطوطات الطب الاسلامی باللغات
(١٠) العربیة و الترکیة و الفارسیة فی مکتوبات ترکیا ، استانبول ١٤٠٤/ ١٩٨٤؛
(١١) محمدعیسی صالحیه و عبداللّه فلیح ، فهرس مخطوطات الفلاحة ـ النبات المیاه والری ، کویت ١٤٠٨/ ١٩٨٨؛
(١٢) محمدبن یحیی عطائی ، حدائق الحقائق فی تکمله الشقائق ، چاپ عبدالقادر اوزجان ، استانبول ١٩٨٩؛
(١٣) علاءالدین منصور شیرازی ، «رصدخانة استانبول از زبان علاءالدین منصور شیرازی »، در مهدی محقق ، دومین بیست گفتار در مباحث ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم در اسلام ، به انضمام زندگی نامه و کتاب نامه ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٤) ابوالقاسم قربانی ، کاشانی نامه : احوال و آثار غیاث الدین جمشید کاشانی ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٥) دیوید ا. کینگ ، فهرس المخطوطات العلمیّة المحفوظة بدارالکتب المصریّة ، قاهره ١٩٨١ـ١٩٨٦؛
(١٦) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٩ ش ؛
(١٧) W. Ahlwardt, Handschriften-Verzeichnisse Kخniglichen Bibliothek zu Berlin: Verzeichniss der arabischen Handschriften , vol. ٥, Berlin ١٨٩٣;
(١٨) A. J. Arberry, The Chester Beatty Library: a handlist of the Arabic manuscripts , vol. ٧, Dublin ١٩٦٤;
(١٩) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٢٠) EI ٢ , s.vv. "Tak ¦ â ¤ al D ¦ â n b. Muh ¤ ammad b. Ma ـ ru ¦ f" (by D. A. King), " ـ Ilm al- hay ف a" (by D. Pingree);
(٢١) Ahmad Y. Hassan and Donald R. Hill, Islamic technology: an illustrated history , Paris ١٩٩٢;
(٢٢) G. P. Matvievskaya and B.A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovia i ik ¢ h ¢ trudi ) V III th- XVII th cent. ), Moscow ١٩٨٣;
Osmanli astronomi literatدrد tarihi=
(٢٣) History of astronomy literature during the Ottoman period , compiled. by Ekmeleddin I hsanog § lu et al., ed. Ekmeleddin I hsanog § lu, Istanbul: I sla ª m Tarih, Sanat ve kدltدr Ara í t â rma Merkezi, ١٩٩٧;
(٢٤) Osmanl i matematik literatدrد tarihi=History of mathematical literature during the Ottoman period , compiled. by Ekmeleddin I hsanog § lu, Ramazan ì e í en and Cevat Izgi, ed. Ekmeleddin I hsanog § lu, Istanbul ١٩٩٩;
Wilhelm Pertsch, Die orientalischen
(٢٥) Handschriften Der herzoglichen Bibliothek zu Gotha , vol. ٤, Gotha: Friedrich Andreas Perthes, [n.d.];
(٢٦) Ayd â n Say â l â , The observatory in Islam , Ankara ١٩٦٠;
(٢٧) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ٢, pt. ١, London ١٩٧٢;
(٢٨) Heinrich Suter, Beitrجge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam , ed. Fuat Sezgin, vol. ١: Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Frankfurt ١٩٨٦;
(٢٩) TA , s.v. "Takiyدddin, Muhammed b. el Emirد'l Nas â rد'd-din Mengدberti" (by S. Tekeli);
(٣٠) Sevim Tekeli, "Sciences", in History of humanity, scientific and cultural development , vol. ٥: from the sixteenth to the eighteenth century, ed. Peter Burke and Halil Inalcik, Paris: Unesco ١٩٩٩.
/ حمیدرضا گیاهی یزدی /