دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٧٢٧
تَفَکُّری ، یوسف بن حسن ، زاهد و محدّث و فقیه شافعی قرن پنجم . کنیة وی را «ابوالقاسم » گفته اند و به «یوسف
زنجانی » نیز معروف بوده است . ابن کثیر (ج ١٢، ص ١٣٠) وی را «ابوالقاسم عسکری » ذکر کرده که در صحت آن تردید است .
تفکّری در ٣٩٥ در زنجان به دنیا آمد. علوم مقدماتی را در زادگاهش فرا گرفت ، سپس به اصفهان رفت و مدت مدیدی نزد ابونُعَیم حافظ اصفهانی درس خواند و از وی حدیث شنید (ابن جوزی ، ج ١٦، ص ٢١٥؛ ذهبی ، ج ١٨، ص ٥٥١ ـ٥٥٢؛ سبکی ، ج ٥، ص ٣٦١، پانویس ٤). وی از اصفهان به بغداد رفت و در آنجا ساکن شد و در درس ابواسحاق شیرازی ، فقیه و متکلم شافعی و مؤلف التنبیه فی فروع الشافعیة ، شرکت کرد و فقه را نزد وی آموخت . همواره ملازم و همراه استاد خود بود تا جایی که بزرگترین مصاحب ابواسحاق به شمار می رفت . وی را به ورع و خشوع بسیار می شناختند و به علت کثرت تفکر در امور اخروی به تفکّری معروف شد (اسنوی ، ج ١، ص ٣٠٥؛ ذهبی ، ج ١٨، ص ٥٥٢). در زنجان از ابی عبداللّه حسین فلاکی و ابی علی بن بُندار و در بغداد از ابواسحاق ابراهیم بن عمر برمکی (متوفی ٤٤٥) و محمدبن علی صَوری (متوفی ٤٤١) حدیث شنید. برخی چون اسماعیل بن احمد سمرقندی معروف به ابن سمرقندی (متوفی ٥٣٦)، عبدالخالق بن احمد یوسفی و شیرویه دیلمی از وی حدیث نقل کرده اند. تفکّری در ٤٧٣ در بغداد درگذشت و در مقبرة باب حرب دفن شد (ابن جوزی ؛ ذهبی ، همانجاها).
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٢) ابن کثیر، البدایة و النهایة ، ج ١٢، چاپ احمد ابوملحم ... ( و دیگران ) ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٣) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٤) ذهبی ؛
(٥) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦.
/ لیلی کریمیان /