دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٧٢٥
تفضل حسین خان ، مشهور به خان علامه ، ریاضیدان و حکیم شبه قارة هند در قرن دوازدهم و سیزدهم . نام کامل وی تفضل حسین بن اسداللّه بن کرم اللّه لاهوری است (صدرالافاضل ، ص ١٥٨؛ حسنی ، ج ٧، ص ١١٢). وی در ١١٤٠ به دنیا آمد (نقوی ، ص ٤٦١). در بارة محل تولد وی اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را سیالکوت (رحمان علی ، ص ٣٦؛ حسنی ، همانجا) و برخی کشمیر (امین ، ج ٣، ص ٦٣٢) دانسته اند. در لاهور و شاه جهان آباد پرورش یافت (همانجا). ابتدا حکمت را از شیخ محمد وجیه دهلوی و ریاضیات را از میرزا محمدعلی بن میرزاخیراللّه مهندس آموخت . در هجده سالگی به لکهنو رفت و نزد شیخ محمدحسن بن غلام مصطفی لکهنوی (متوفی ١١٩٩) شرح مواقف میرسید شریف جرجانی را خواند (رحمان علی ؛ حسنی ، همانجاها)، مدتی نیز در بنارس شاگرد شیخ محمدعلی حزین لاهیجی ، مورخ و شاعر ایرانی ، بود (شوشتری ، ص ٢٨٧).
تفضل ریاضیات و فقه و کلام تدریس می کرد و به عربی ، فارسی ، انگلیسی و لاتینی تسلط داشت (همان ، ص ٣٦٤ـ ٣٦٥). وی به موسیقی بسیار علاقه مند بود (صدرالافاضل ، ص ١٦٠).
تفضل شیعی مذهب بود و آصف الدوله ، امیرشیعی مذهب لکهنو، در ١٢٠٣ او را به سفیری خود به کلکته فرستاد (حسنی ،
همانجا) و در ١٢١١ او را به نیابت دربار خود منصوب کرد، ولی تفضل بعد از فوت آصف الدوله استعفا کرد و دوباره به تدریس و مطالعه پرداخت . وی در ١٢١٥ درگذشت و در بنارس به خاک سپرده شد (شوشتری ، ص ٣٦٦ـ٣٦٧؛ حسنی ، همانجا؛ رحمان علی ، ص ٣٧).
تفضل پسری به نام نواب تجمل حسین خان داشت که در لکهنو زندگی می کرد و حسینیه ای به یاد او ساخته اند که هنوز هم برجاست (صدرالافاضل ، ص ١٦٢). تفضل شاگردان بسیاری داشت ، از جمله نواب سعادت علیخان (متوفی ١٢٢٩)، نواب فریدالدوله وزیر شاه عالم پادشاه (متوفی ١٢٤٤)، و مفتی علی کبیرمچهلی شهری (متوفی ١٢٦٩).
آثار تفضل اغلب در زمینة ریاضی است . از جمله آثار اوست : دو رساله در جبر و مقابله ؛ شرح مخروطات اپولونیوس (بلیناس )؛ شرح مخروطات ویپل ؛و شرح مخروطات سیمسون ؛ کتابی در علم هیئت حکمای اروپایی (این کتابها مدتی کتاب درسی بودند)؛ ترجمة فارسی کتاب اصول ریاضی حکمت طبیعی تألیف نیوتن (صدرالافاضل ، همانجا؛ حسنی ، ج ٧، ص ١١٣)؛ تعلیقه بر یکی از براهین ابطال جزء لایتجّزی که ملاصدرا در شرح هدایة الحکمة ذکر کرده است (ثبوت ، ص ١٠٤)؛ ترجمة فارسی تحریرالمساکن خواجه نصیرالدین طوسی (کنتوری ، ص ١٢٠؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ١٣٤)؛ و حواشی و تعلیقاتی بر کتابهای فقه و حدیث (حبیب آبادی ، ج ٢، ص ٥٤٧).
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) امین ؛
(٣) اکبر ثبوت ، «شرح هدایة صدرا در هند»، خردنامة صدرا ، ج ١، ش ٣ (فروردین ١٣٧٥)؛
(٤) محمدعلی حبیب آبادی ، مکارم الا´ثار در احوال رجال دورة قاجار ، ج ٢، اصفهان ١٣٦٢ ش ؛
(٥) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٧، حیدرآباد دکن ١٣٧٨/١٩٥٩؛
(٦) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٧) عبداللطیف بن ابیطالب شوشتری ، تحفة العالم ؛
(٨) و، ذیل التحّفه ، چاپ صمد موحد، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩) مرتضی حسین صدرالافاضل ، مطلع الانوار: احوال دانشوران شیعة پاکستان و هند ، ترجمة محمدهاشم ، مشهد ١٣٧٤ ش ؛
(١٠) اعجازحسین بن محمدقلی کنتوری ، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب والاسفار ، قم ١٤٠٩، حسین عارف نقوی ، تذکرة علمای امامیة پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٣ ش .
/ فریبا مرادی پور /