دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٦٧٦
تفرشی ، فیض اللّه بن عبدالقاهر حسینی نجفی معروف به میرفیض اللّه ، محدّث و فقیه شیعی قرن یازدهم . وی در تفرش به دنیا آمد (تفرشی ، ج ٤، ص ٣٣). از تاریخ تولد او اطلاعی در دست نیست . تفرشی برای تحصیل به مشهد رفت ، سپس عازم نجف گردید و از شاگردان خاصِ محقق اردبیلی شد و از او اجازة روایت گرفت (همانجا؛ خوانساری ، ج ٥، ص ٣٦٨). وی همچنین از فقها و محدّثان متعددی چون حسن بن زین الدین عاملی (صاحب معالم ) روایت کرد (افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٣٨٨ـ٣٩٠).
او بعد از محقق اردبیلی عهده دار تدریس شد و شاگردان بسیاری تربیت کرد، از جمله : برادرزاده اش علی بن یونس تفرشی (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٨، ص ٧٦)، علی بن محمود عاملی که در نجف نزد تفرشی علم آموخت و از او اجازة روایت گرفت (حرّعاملی ، قسم ٢، ص ٢١٨)، محمدبن علی تَبنینی ، سیدمحمد جزایری ، امیرشرف الدین علی شولستانی نجفی و محمدباقر خاتون آبادی که این دو نیز از وی اجازة روایت گرفتند (جزایری ، ص ٧٩؛ خوانساری ، ج ٥، ص ٣٦٩؛ صدر، ص ٣٣٢). به گزارش خوانساری (ج ٧، ص ١٦٨)، احتمالاً سیدمصطفی تفرشی * نیز از شاگردان او بوده است .
تفرشی در رمضان ١٠٢٥ در نجف وفات یافت و در همانجا به خاک سپرده شد (کشمیری ، ص ٤٥؛ اعتمادالسلطنه ، ج ٢، ص ٦٩٨).
از جمله آثار اوست : تعلیقه بر آیات الاحکام یا زبدة البیان محقق اردبیلی (افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ٣٨٧) که همراه با زبدة البیان در ١٣٠٥ و ١٣٦٨ چاپ سنگی شده و نسخه های دیگری نیز با حواشی وی موجود است ( رجوع کنید به زمانی نژاد، ص ١٦٦)؛ الاربعون حدیثاً یا رسالة فی اربعین حدیثاً فی سوء عاقبة المعاندین لاهل البیت که در ١٠١٣ تألیف و در ١٣١٤ همراه با نثر اللئالی چاپ شده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١، ص ٤٢٤، ج ١١، ص ٥٢؛ امین ، ج ٨، ص ٤٣٢)؛ تعلیقات بر بخش الهیات از شرح ملاعلی قوشچی بر تجریدالکلام نصیرالدین طوسی (افندی اصفهانی ، همانجا)؛ الانوار القمریة فی شرح الاثْنَیْ عشریة الصلاتیة از حسن بن زین الدین (مؤلف معالم الاصول )؛ حاشیه بر ذخیرة المعاد مولی محمدباقر سبزواری (متوفی ١٠٩٠)؛ شرح معارج الاصول از محقق حلّی ؛ منهاج الشریعة یا مفتاح الشریعة که حاشیه بر مختلف الشیعة علامه حلّی است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٤٣٩، ج ٦، ص ٨٦، ١٩٥، ج ١٤، ص ٧٠). تفرشی بر رسالة محقق اردبیلی در بارة اینکه «امر به یک چیز مقتضی نهی از ضد خاص آن است » نیز نقد نوشته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢١، ص ٣٩٧ـ ٣٩٨). به گزارش آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣، ج ١٠، ص ١٠١) و خوانساری (ج ٥، ص ٣٦٨)، سید نعمت اللّه جزایری تألیف کتابی شبیه به نقد الرجال را به تفرشی نسبت داده ، اما ظاهراً تألیف میرفیض اللّه طباطبائی بوده است .
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠١ـ١٣٠٣، چاپ تیمور برهان لیمودهی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ؛
(٣) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ١٤١٥؛
(٤) امین ؛
(٥) مصطفی بن حسین تفرشی ، نقد الرجال ، قم ١٤١٨؛
(٦) عبداللّه بن نورالدین جزایری ، الاجازة الکبیرة ، چاپ محمد سمامی حائری ، قم ١٤٠٩؛
(٧) محمدبن حسن حرّعاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، قسم ٢، قم ١٣٦٢ ش ؛
(٨) خوانساری ؛
(٩) علی اکبر زمانی نژاد، «کتابشناسی و نسخه شناسی آثار محقق اردبیلی »، در ( مجموعة مقالات کنگره بزرگداشت ) محقق اردبیلی ، قم ١٣٧٥ ش ؛
(١٠) حسن صدر، تکملة امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠٦؛
(١١) محمدعلی بن صادقعلی کشمیری ، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء ، قم : مکتبة بصیرتی ، ( بی تا. ) .
/ لیلی کریمیان /