تفرش ، شهرستان و شهری در استان مرکزی .

١) شهرستان تفرش . در شرق استان مرکزی واقع است . از شمال به شهرستان ساوه ، از مشرق به شهرستان قم ، از جنوب به شهرستانهای اراک و آشتیان و از مغرب به شهرستان اراک محدود می شود و مشتمل است بر دو بخش به نامهای مرکزی و فراهان ، شش دهستان ، و دو شهرِ فَرمَهین و تفرش (مرکز شهرستان ).

از کوههای مهم آن ، کوه گُوجِه (بلندترین قله ح ١٤١ ، ٣ متر)، دو بَرادران (بلندترین قله ح ٩٢١ ، ٢ متر) و قرِه گُوزیل قَرِلان (بلندترین قله ح ٤٢٠ ، ٢ متر) است (جعفری ، ج ١، ص ٢٥٨، ٤٠١، ٤٨٢). در این شهرستان غارهایی وجود دارد، از جمله : گاوخور/ گاوخُل (خل در اصطلاح محلی : سوراخ )، علی خورنده ، و اَمْجَک .

رودهای مهم این شهرستان عبارت اند از: آبْکَمَر که از ارتفاعات جنوبی تفرش سرچشمه می گیرد و در حدود ٢٣ کیلومتری شمال غربی شهر تفرش به رود قَره چای می پیوندد؛ فرمهین که از دهستان رودبار سرچشمه می گیرد و پس از آبیاری بخشهایی از اراضی شهرستان ، به کویر میقان می ریزد؛ قَره چای که بخشهایی از اراضی شمالی شهرستان را آبیاری می کند و سپس به دریاچة نمکِ قم می ریزد (جعفری ، ج ٢، ص ٨٧ ، ٣٢٩ـ٣٣١؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٨، ص ٤١).

شهرستان تفرش از گیا، گل خطمی ، شیرین بیان ، گل بابونه ، خاکشیر، کاسنی ، شاتره ، ریواس و گون کتیرا دارد و از زیا، دارای گرگ ، روباه ، جوجه تیغی ، خرگوش ، بزکوهی ، کبک ، قرقاول و قرقی است .

اهالی تفرش عمدتاً به زراعت ، باغداری ، دامداری (عمدتاً کار طوایفی از عشایر شاهسَوَن ) و صنایع دستی اشتغال دارند. محصول مهم این شهرستان ، گندم و جو و حبوبات است . بادام و گردو و سیب و انگور و گلابیِ آنجا صادر می شود. قالی و قالیچه و گلیم از محصولات صنایع دستی آنجاست . فرشهای تفرش ارزش صادراتی دارند و مهمترین بازار فروش آنها در ایران ، شهرهای همدان و تهران و در خارج از ایران کشور آلمان است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٨، ص ٤٢).

این شهرستان ، معادن گچ ، سنگ ساختمانی ، خاک نسوز، سنگ تراورتن و سنگ آهک دارد. صنایع آن عبارت اند از: کارگاههای یخ سازی ، ریخته گری ، پِرِس کاری ، مبل سازی ، گونی بافی ، موزاییک سازی و آسفالت سازی (همان ، ج ٤٨، ص ٤١ـ٤٢).

اهالی تفرش به فارسی و ترکی سخن می گویند. در سرشماری ١٣٧٥ ش ، جمعیت این شهرستان ٢٢٧ ، ٥٢ تن بود که از این میان ، ٩١٣ ، ١٤ تن (ح ٢٨%) شهرنشین و بقیه روستانشین بودند.

به لحاظ تقسیمات کشوری ، تفرش تا قبل از ١٣٣٦ ش نام یکی از دهستانهای اراک در استان یکم (مرکزی ) بود (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ١، ص ٧٧). در ١٣٣٦ ش ، قسمتی از بخش فراهان به نام «فراهان بالا» از توابع شهرستان اراک ، قسمتی از بخش خَلَجستان از توابع شهرستان قم (شامل دهستانهای دستجرد، راهجرد و وَزوا)، و دهستان آشتیان ، شهرستان تفرش را تشکیل دادند. در ١٣٣٧ ش ، دهستان آشتیان یکی از بخشهای شهرستان تفرش شد ( د. فارسی ، ذیل «آشتیان » و «تفرش »). در ١٣٥٦ ش ، آشتیان شهرستانی مستقل ، و تفرش شامل بخشهای حومه و فراهان و دهستان رودبار در استان مرکزی شد. در ١٣٥٨ ش ، دَه آبادی از بخش فراهانِ تفرش جدا و جزو بخش مرکزی شهرستان آشتیان گردید (سیفی فمی تفرشی ، ص ٤٦ـ٤٧). در ١٣٦٦ ش ، در شهرستان تفرش چهار دهستان (بازرجان ، فِشْک ، رودبار، فرمهین ) ایجاد شد. در ١٣٦٩ ش ، این شهرستان مشتمل بود بر بخش مرکزی به مرکزیت شهر تفرش شامل دهستانهای بازرجان و رودبار، و بخش فراهان به مرکزیت آبادی فرمهین شامل دهستانهای فرمهین و فشک (ایران . قوانین و احکام ، ص ٧٢٨، ٨١٦). در تقسیمات کشوری ١٣٧٤ ش ، دهستانهای خرازان و کوه پناه نیز جزو این شهرستان ذکر شدند و تاکنون به همین صورت در تقسیمات کشوری باقی مانده اند.

آثار قدیمی و زیارتگاههای تفرش عبارت اند از: امامزاده احمد، از نوادگان امام موسی کاظم علیه السلام ، متعلق به سدة نهم در آبادی کوهین ایوان ؛ قلعة مراد سلطان متعلق به دورة زندیه در بازرجان ؛ ویرانه های برج آقابیک در بازرجان ؛ امامزاده بی بی خاتون در آبادی فَرَسْمانه ؛ امامزاده بی بی / بی بی ستین در طرخوران / ترخوران ؛ مقبرة عُزَیْر نبی ، متعلق به ٩٥٧ در آبادی دینجرد/ دینگرد؛ و بقایای قبرهای قدیمی با سنگ قبرهای سفالی در آبادی کبوران ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٨، ص ٤٢، ١٣٩؛ سیفی فمی تفرشی ، ص ١٥).

٢) شهر تفرش ، مرکز شهرستان . در ارتفاع حدود ٨٧٨ ، ١ متری ، در ٨٥ کیلومتری شمال شرقی شهر اراک و در مسیر جادة اراک ـ آشتیان قرار دارد.

کوههای قشلاق (ارتفاع ح ٣٦٢ ، ٢ متر) و گندم کوه (ارتفاع ح ١٥٦ ، ٢ متر) از شمال و منار (ارتفاع ح ٢٣٧ ، ٢ متر) و نقره کمر (ارتفاع ح ٣٧٩ ، ٣ متر) از جنوب شرقی شهر را احاطه کرده اند؛ ازینرو تفرش را «چال تفرش » هم خوانده اند (سیفی فمی تفرشی ، ص ٥٠).

رود آب کمر در شهر جریان دارد. آب و هوای شهر نسبتاً سرد و خشک است . حداکثر دمای آن ْ٣٢ در تابستانها و حداقل آن ْ١٥- در زمستانها و میانگین بارش سالانة آنجا حدود

٢٦٠ میلیمتر است . شهر تفرش با راه اصلی به اراک و با

جادة سراسری تهران ـ اصفهان ، از طریق شهر دستجرد (در استان قم ) و دلیجان ، به مرکز استانِ اصفهان مرتبط می شود. تفرش در ١٣٣٣ ش به شهر تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، ١٣٨٠، ص ٨١). در سرشماری ١٣٧٥ ش ، جمعیت آن ٥٥٥ ، ١٢ تن ذکر شده است .

آثار تاریخی و قدیمی این شهر عبارت اند از: بقعة ابوالعلی مهدی بن محمد، از نوادگان امام جعفرصادق علیه السلام ؛ امامزاده محمد، فرزند امام جعفرصادق علیه السلام ، متعلق به دورة خوارزمشاهیان ؛ مسجدجامع فَم در مرکز شهر تفرش ؛ آرامگاه آقامؤمن تفرشی (داعی انجدانی )، حکیم و عارف و شاعر سدة یازدهم و دوازدهم ، در باغ ملی فم ؛ آب انبار قدیمی به نام بلور که امروزه موزه شده است ، و مسجدجامع شِشْناو/ شش ناو، که یکی از قدیمترین مساجد تفرش است و مقصوره و شبستان و ایوان و صحن دارد و به سبب داشتن کاریزی قدیمی در صحن مسجد، که آب آن از طریق شش ناودان توزیع می شده ، ششناو خوانده شده است . مقصورة ششناو، گنبدی به شکل کلاهخود متعلق به دورة سلجوقی دارد. به روایتی این مقصوره بر روی قبر محمد محدّث ، از صحابة امام حسن عسکری علیه السلام ، ساخته شده است . در سمت شمالی

مقصوره ، ایوانی متعلق به دورة صفوی دیده می شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٤٨، ص ٤٢؛ سیفی فمی تفرشی ، ص ٩٢ـ ٩٥، ١٠٠، تصاویر بین ص ١٢٠ـ١٢١، ٢٠٠).

پیشینه . برخی نام شهر تفرش را، به سبب آنکه در سده های قبل از اسلام و حتی پس از آن زردشتیان در آن سکونت داشتند، «گَبْرِش » به معنای «جایگاه آتش » می دانند و برخی نیز گفته اند که نام آن از نام بانی تفرش ، طبرش بن همدان یا به گفتة بعضی آرش کمانگیر، گرفته شده است (نوبان ، ص ١٤٧؛ قمی ، ص ٧٨ـ٧٩). نام تفرش در منابع به صورتهای طیرس ، طَبْرَش ، طبرس ، تبرس ، طبرتو، تپرش ، تبرش و طفرش آمده است (یعقوبی ، ص ٢٧٤؛
قمی ، ص ٧٨ ؛
جوینی ، ج ٢، ص ١٩١؛
دهگان و هدائی ، ج ١، ص ١٤٥؛
وصاف الحضره ، ص ١٠٦؛
سیفی فمی تفرشی ، ص ١٣).

از تفرش در دورة پیش از اسلام اطلاع چندانی در دست نیست . ابن مقفع بنای آن را به «طبرش بن همدان » نسبت داده است (قمی ، ص ٧٨ـ ٧٩). ظاهراً در دورة ساسانیان جزو حصة قباد، که آن را «خورة قباد» می گفتند، بوده است ؛
چنانکه حسن بن محمد قمی در تاریخ قم (ص ٩١) به تپه ای در قم مشرف بر تفرش به نام «تلّمآستر»، که یکی از سیزده تفریحگاه «مملکت قباد» بوده ، اشاره کرده است . ظاهراً در دورة خلافت عمربن خطاب (١٣ـ٢٣) هم زمان با فتح قم و اصفهان و کاشان ، تفرش نیز فتح شد ( رجوع کنید به بلاذری ، ص ٣٠٥ـ٣٠٦). در قرن دوم تفرش یکی از رستاقهای قم بود ( رجوع کنید به قمی ، ص ٢٦٣). در زمان هارون الرشید (١٧٠ـ١٩٣) سلمة بن سلمه همدانی رستاق تفرش و مزارع آن را به مهاجران عرب اشعری واگذار کرد (همان ، ص ٢٦٣). در قرن سوم ، یعقوبی (همانجا) نیز تفرش را یکی از رستاقهای قم ضبط کرده است . پس از رحلت حضرت معصومه در ٢٠١، قم به یکی از مراکز مهم شیعه تبدیل شد و مذهب شیعه از آنجا به ناحیة تفرش راه یافت . به نوشتة راوندی (ص ٣٩٥)، تفرش و آوه (آبه ) و قم و کاشان در دوران وی ، قرن ششم ، از مکانهای رافضیان بوده است . در قرن هشتم ، حمداللّه مستوفی

(ص ٦٨) آن را ولایتی با سیزده دیه ، هوای معتدل ، غله ، میوه و شش هزار دینار حقوق دیوانی خوانده و اهالی تفرش را شیعه و فم و طرخوران را از روستاهای بزرگ آن ذکر کرده است . از این دوره دستِکم تا قرن دهم مطلب چندانی در بارة تفرش دیده نشده است . ظاهراً تفرش در دورة صفوی (ح ٩٠٦ـ ١١٣٥) و حتی پس از آن برای شکار موقعیت مطلوبی داشته و از شکارگاههای شاه اسماعیل اول (حک :٩٠٥ـ٩٣٠) محسوب می شده است ( جهانگشای خاقان ، ص ٤١٢). در دورة صفوی ، بویژه در زمان حکومت شاه عباس اول (٩٩٦ـ ١٠٣٨)، تفرش آباد شد و بزرگان آن توانستند به دربار راه یابند (سیفی فمی تفرشی ، ص ١٢١؛
نیز رجوع کنید به اسکندر منشی ، ج ٢، ص ٧٥٦). در اوایل قرن یازدهم ، امین احمد رازی (ج ٢، ص ٤٩٠) تفرش

را ولایتی در اقلیم چهارم ، با آب و هوای معتدل و میوه های خوب وصف کرده و نوشته که آب آنجا از چشمه و کاریز

تأمین می شود (همان ، ج ٢، ص ٤٩١). وی در بارة غار گاوخور نیز سخن گفته است . میرزا یحیی سرخوش (ص ١٠ـ١١)

در دورة ناصرالدین شاه قاجار (١٢٦٤ـ١٣١٣) تفرش را ییلاق ممتاز عراق (اراک ) خوانده و گفته است که خشکبار آن

به خارج از کشور صادر می شود. وی (ص ١٢) اهالی آنجا

را خوش سیما و صاحب ذوق و هنر و دانش وصف کرده

است . اعتمادالسلطنه (ج ١، ص ٧٥٦) نیز در همین دوره ،

به شکارگاه خوبی در حوالی تفرش که در آن ارغالی (قوچ کوهی ) و کبک بسیار بوده و نیز به قلعه ای در آبادی خرازان

و قناتی قدیمی در طرخوران به نام خرزنویه و امامزاده ای

به نام احمدبن موسی علیه السلام اشاره کرده است .

برخی بزرگان منسوب به تفرش عبارت اند از: نظامی گنجوی ، شاعر سدة ششم ؛
ابوعلی فضل بن حسن معروف به طبرسی ، فقیه و محدّث و مفسر و از بزرگان علمای امامیه در سدة ششم ؛
میرزا عیسی فراهانی معروف به قائم مقام اول ، از منشیان و رجال بزرگ اوایل دورة قاجار؛
میرزا ابوالقاسم فراهانی ، معروف به قائم مقام ثانی ، صدراعظم محمدشاه قاجار؛
میرزا تقی خان امیرکبیر، صدراعظم ناصرالدین شاه قاجار؛
میرزا مهدی بدایع نگار، دولتمرد و ادیب دورة قاجار؛
عباس سحاب ، جغرافیدان معاصر؛
و محمود حسابی ، فیزیکدان مشهور معاصر.

منابع :
(١) علاوه بر مشاهدات شخصی مؤلف ؛
(٢) اسکندرمنشی ؛
(٣) اعتمادالسلطنه ؛
(٤) امین احمدرازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران : مؤسسة مطبوعاتی علمی ، ( بی تا. ) ؛
(٥) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی همراه با مراکز ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٨) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٩) همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٠) بلاذری ؛
(١١) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ ش ؛
(١٢) جوینی ؛
(١٣) جهانگشای خاقان : تاریخ شاه اسماعیل ، چاپ اللّه دتّا مضطر، اسلام آباد ١٣٦٤ ش ؛
(١٤) حمداللّه مستوفی ؛
(١٥) د. فارسی ؛
(١٦) محمدابراهیم دهگان و ابوتراب هدائی ، تاریخ اراک ، ج ١، اراک ?( ١٣٢٩ ش ) ؛
(١٧) محمدبن علی راوندی ، راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق ، به سعی و تصحیح محمد اقبال ، بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٨) یحیی بن عبدالغنی سرخوش ، دیوان ، چاپ سنگی تهران ١٣١٦؛
(١٩) مرتضی سیفی فمی تفرشی ، سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٢٠) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٤٨: قم ـ اراک ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٤ ش ؛
(٢١) حسن بن محمد قمی ، کتاب تاریخ قم ، ترجمة حسن بن علی قمی ، چاپ جلال الدین طهرانی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٢٢) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢٣) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢:١، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ ش ؛
(٢٤) مهرالزمان نوبان ، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢٥) عبداللّه بن فضل اللّه وصاف الحضره ، تحریر تاریخ وصاف ، به قلم عبدالمحمد آیتی ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٢٦) یعقوبی ، البلدان .

/ یحیی درمانلو /