تَغازه ، شوره زاری ( سَبْخَه * ای ) در صحرای افریقا. در َ٢٦ ٢٣ عرض شمالی و َ٥٩ ٤ طول غربی قرار گرفته و اکنون در جنوب الجزایر واقع است . تا اواسط قرن دهم منبع مهم سنگ نمک برای مغرب افریقا بوده است . می توان آن را با معدن تاتَنتال که بکری (ج ٢، ص ٨٦٦ ـ٨٦٧) از آن سخن می گوید، یکی دانست . این معدن در فاصلة بیست روزه از سِجِلماسه * قرار داشت و از آن مقادیر عظیمی نمک استخراج و به سجلماسه و بلاد سودان فرستاده می شد. از قطعات سنگ نمک ، مصالح ساختمانی محلی نیز تأمین می شد. قزوینی (ص ١٦)، نخستین مؤلفی که نام تغازه را (به صورت تغاره ) آورده ، از این ویژگی نیز یاد می کند و می گوید که نمک را بردگان مَسُّوفه ( از قبایل بربر ) استخراج می کردند. ابن بطوطه که سفرش از سجلماسه به تغازه ٢٥ روز طول کشیده ، از حجم عظیم گَرد طلایی که تجار در عوض نمک به آن مناطق می آوردند، یاد کرده است . این نمک سپس به وَلاته (ایوالاتن ) و مالی حمل می شد و در آنجا با سود فراوان به فروش می رسید. او همچنین متذکر می شود که در تغازه ــ و نیز کَوْ کَوْ/ گائو (بکری ، ج ٢، ص ٨٨٣) ــ از تکه های نمک به عنوان پول رایج استفاده می شد (ج ٤، ص ٣٧٧ـ ٣٧٨).

معلوم نیست که تغازه در چه زمانی به سلطة سُنگای * در آمده ، اما در حدود ٩٤٦ احمد اَعرَج ، سلطان سعدی ، ادعای مالکیت آن را در مقابل اَسکیا اسحاق اول مطرح کرده بود. سپس در ٩٦٤، مولای محمد شیخ کوشید تا نمایندة خود را در آنجا مستقر سازد. وجود معدن دیگری به نام تغازه الغِزْلان موجب شد که این معدن متروک شود. مولای منصور پس از به قدرت رسیدن در ٩٨٦، خواستار آن شد که سلطان سنگای درآمدهای

مالیاتی این معدن را به او بدهد. اسکیا داود به این درخواست با ارسال یک هدیة سخاوتمندانه پاسخ داد، اما در ٩٩٤ یک نیروی کوچک سعدی تغازه را اشغال کرد و استخراج نمک به محلی که احتمالاً می توان آن را تاودینی (در َ٤٠ ٢٢ عرض شمالی و َ٥٩ ٣ طول غربی ) دانست ، منتقل شد. درخواست امرای سعدی از اسکیا اسحاق دوم مبنی بر پرداخت درآمد مالیاتی نمک به آنها در صفر ٩٩٨ با مخالفت او روبرو شد. این امر بهانه ای شد تا سعدیها سنگای را در ١٠٠٠ فتح کنند.

اگرچه معادن اصلی تغازه متروک شد، ولی از محل آن به عنوان منزلگاه موقت کاروانها استفاده می شد. در ١٢٤٤/١٨٢٨ رنه کایه در این منطقه با قبایل چادرنشین تاجَکَنت روبرو شد که چاهها را لایروبی می کردند، و خانه هایی ملاحظه کرد که آنها را با قطعات نمک ساخته بودند (کایه ، ج ٢، ص ٤٧١ـ ٤٧٨). در نتیجة چندین حفاری سطحی باستان شناسی در این مکان دو دهکده آشکار شده است ؛ یکی در جنوب شرقی تغازه ، دیگری در شمال غربی آن . در هر دو دهکده بقایای مسجد و در دهکدة شمال غربی آثار یک قلعه نیز پیدا شده است . مونی کل جمعیت آنها را حدود ٢٠٠ ، ١ تا ٨٠٠ ، ١ تن برآورد می کند. هنوز در تاودینی نمک استخراج می شود و با شتر به تمبوکتو * حمل می گردد ( رجوع کنید به سکول ، ١٩٥٦).

منابع :
(١) ابن بطوطه ، تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار المعروفة برحلة ابن بطوطه ، چاپ دفرمری و سانگینتی ، پاریس ١٨٥٣ـ ١٨٥٨؛
(٢) ( عبداللّه بن عبدالعزیز بکری ، کتاب المسالک و الممالک ، چاپ ادریان فان لیوفن و اندری فری ، تونس ١٩٩٢ ) ؛
(٣) عبدالرحمان بن عبداللّه سعدی ، تاریخ السودان ، چاپ هوداس ، پاریس ١٨٩٨، ص ٩٩، ١١١، ١٢١، ١٣٧ـ ١٣٨؛
(٤) زکریابن محمد قزوینی ، کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد ، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ١٨٤٨، چاپ افست ویسبادن ١٩٦٧؛

(٥) Renإ Cailliإ, Journal d'un voyage ب Tombouctou et ب Jennإ , Paris ١٨٣٠;
(٦) R. Mauny, Tableau gإographique de l'ouest africain au moyen ہge , Dakar ١٩٦١, ١١٦-١١٧, ٣٢٨-٣٣٢, ٤٧٤-٤٧٥, ٤٨٥-٤٨٧;
(٧) Th. Monod, "Teghaza, la ville en sel gemme", La Nature , no. ٣٠٢٥ (١٥ May ١٩٣٨), ٢٨٩-٢٩٦;
(٨) J. Skolle, The road to Timbuctoo , London ١٩٥٦.

/ ج . ا. هانویک ( د. اسلام ) /