تَعاسیف ، قیصربن ابوالقاسم ، ملقب به عَلَم الدین و

قیصر تعاسیف ، ریاضیدان ، مهندس ، منجم و فقیه حنفی مصری . در حدود ٥٧٤ در اَسفون / اَصفون در مصر علیا

متولد شد. کنیة او را ابوالمعالی یا ابوالمعانی نوشته اند (اُدفوی ، ص ٤٦٩). او از محمدبن محمد بن مبارک انباری ، محمدبن یوسف غزنوی و شریف عبدالمطلب هاشمی حدیث شنید و در مصر و دمشق روایت کرد (همان ، ص ٤٦٩ـ٤٧٠)، ولی شهرت وی به دلیل مهارتش در ریاضیات و علم الحیل (مکانیک ) بوده است (همان ، ص ٤٦٩). در علم الحیل ، او را ادامه دهندة راه بدیع الزمان جزری * و عبدالرحمان خازنی * دانسته اند (نصر، ص ١٢٨).

تحصیل اولیة تعاسیف در مصر و سپس در دمشق بود. ابن خَلَّکان به نقل از خود تعاسیف آورده است که او چون مشتاق تحصیل نزد کمال الدین بن یونس * بود، به موصل

رفت و نزد وی بویژه موسیقی آموخت (ابن خلّکان ، ج ٥، ص ٣١٥ـ ٣١٦).

تعاسیف به خدمت ایوبیان در آمد. نوشته اند که فردریک دوم (حک : ١١٩٤ـ١٢٥٠)، «امپراتور فرنگ » که ریاضیدان نیز بود، برای آزمودن علمای دستگاه ملک کامل اول ایوبی مسائل مختلفی نزد کامل فرستاد، و او حل مسائل را از جمله به تعاسیف محول کرد (ابن واصل ، ص ٢٦٢؛ مقریزی ، ج ١، ص ٣٥٤؛ ادفوی ، ص ٤٧٠). تعاسیف به دربار مظفر دوم تقی الدین محمودبن ملک منصور، حاکم ایوبی حماه (حک : ٦٢٦ـ٦٤٢) که حامی اهل علم و ادب بود، وارد شد و بر نهر

عاصی چندین چرخاب (ناعوره ) و آبراههایی بنا کرد (ابوالفداء، ج ٣، ص ١٧٣)، ولی روشن نیست که در این زمینه نوآوری کرده باشد (سارتون ، ج ٢، بخش ٢، ص ١٧٩٨). همچنین برای تقی الدین محمود کُره ای سماوی ساخت و وضع کواکب را بر آن رسم کرد (ابوالفداء، همانجا). این کُره اکنون در موزة کاپودیمونتة ناپل نگهداری می شود و بر آن نام قیصربن ابوالقاسم و سال ٦٢٣ به خط کوفی حک شده است . از لحاظ قدمت این کره را دومین کرة سماوی باقیمانده از دورة اسلامی ، پس از کره ای که در بَلَنسیة اندلس ، ظاهراً در قرن ششم ، ساخته شده است ، می دانند (استیونسون ، ج ١، ص ٢٨ـ ٢٩). تعاسیف در همین دوره در مدرسة نوریة دمشق به تدریس پرداخت (ادفوی ، همانجا).

تعاسیف با خواجه نصیرالدین طوسی مکاتباتی در بارة رسالة شافیة وی داشت که دو نامة او در بارة اصل موضوع توازی و جوابهای خواجه نصیرالدین به آنها در نسخه های متعدد موجود است ( رجوع کنید بهماتویفسکایا و روزنفلد، ج ٢، ص ٣٨٠؛ سزگین ، ج ٥، ص ١١١؛ بروکلمان ، ج ١، ص ٦٢٥؛ گلچین معانی ، ج ٨، ص ٣٦٣). این نامه ها در الرسائل خواجه نصیرالدین طوسی (چاپ حیدرآباد دکن )، بعد از رسالة شافیه ، چاپ شده است . محمدتقی مدرّس رضوی متن نامه های تعاسیف و پاسخهای خواجه نصیرالدین طوسی را در ١٣٧٠ ش در تهران چاپ کرده است ( رجوع کنید به ص ٣٧٢ـ٣٧٩). این نامه ها به انگلیسی نیز ترجمه شده اند (سزگین ، همانجا؛ قربانی ، ص ٣١١ـ٣١٢؛ برای اطلاع از

ایرادهایی که تعاسیف بر رسالة شافیه گرفته است رجوع کنید به همائی ، ج ١، ص ١٣٤ـ١٣٦). علاوه بر اینها، نوشته اند که تعاسیف با ابن واصل (متوفی ٦٩٧) در ساخت یک رصدخانه و ابزارهای نجومی مختلف همکاری داشته است ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «ابن واصل »).

ابن ابی اُصَیبِعه ، معاصر تعاسیف ، چند بار در عیون الانباء از وی نقل قول کرده است (ص ٥٢٥،٥٥٠،٧٤٠). علی بن خلیفه ، عموی ابن ابی اصیبعه ، در نجوم شاگرد تعاسیف بوده است (همان ، ص ٧٤٠؛ سوتر، ج ١، ص ١٣٥).

تعاسیف در ٦٤٩ در دمشق وفات یافت و همانجا دفن شد (ابن ابی الوفا، ج ١، ص ٤١٥؛ ابن خلّکان ، ج ٥، ص ٣١٨).

منابع :
(١) ابن ابی اصیبعه ، عیون الانباء فی طبقات الاطباء ، چاپ نزار رضا، بیروت ( ١٩٦٥ ) ؛
(٢) ابن ابی الوفا، الجواهر المضیئة فی طبقات الحنفیة ، حیدرآباد دکن ١٣٣٢؛
(٣) ابن خلّکان ؛
(٤) ابن واصل ، تاریخ ایوبیان ، مصحح : حنین محمد ربیع ، ترجمة پرویز اتابکی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٥) اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصر فی اخبار البشر: تاریخ ابی الفداء ، بیروت : دارالمعرفه ، ( بی تا. ) ؛
(٦) جعفربن ثعلب ادفوی ، الطالع السعید: الجامع اسماء نجباءالصعید ، چاپ سعد محمدحسن ، مصر ١٩٦٦؛
(٧) جورج سارتون ، مقدمه بر تاریخ علم ، ترجمة غلامحسین صدری افشار، تهران ١٣٥٣ـ ١٣٥٧ ش ؛
(٨) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٩) احمد گلچین معانی ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٨ ، مشهد ١٣٥٠ ش ؛
(١٠) محمدتقی مدرّس رضوی ، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١١) احمدبن علی مقریزی ، السلوک لمعرفة دول الملوک ، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٨/١٩٩٧؛
(١٢) حسین نصر، علم و تمدن در اسلام ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١٣) جلال الدین همائی ، خیامی نامه ، ج ١، تهران ١٣٤٦ ش ؛

/ نگار نادری /