تستری ، فیض اللّه عُصاره ، دانشمند جامع الاطراف و مترجم آثاری در طب شرعی از عربی به فارسی در قرن یازدهم . در شوشتر (در منابع اسلامی عربی : تُستر) به دنیا آمد. از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست ، جز آنکه در ١٠٧٨ به دستور فتحعلی خان ، حاکم وقت شوشتر، ترجمة رسالة ذهبیه منسوب به امام رضا علیه السلام را شروع کرد (آقابزرگ طهرانی ، الذریعة ، ج ٤، ص ١٠٣).

آقابزرگ طهرانی در الذریعة ( ج ٤، ص ١٠٣، ١١٤ ـ ١١٥؛
ج ٩، قسم ٣، ص ٨٥٤) و در طبقات اعلام الشیعة ( الکواکب المنتشرة ، ص ٥٨٦) از او یاد کرده است ، ولی نام وی در اعیان الشیعة نیامده است . نام تستری را با لقبهای «ملا» (نصرآبادی ، ص ٥٣٥) و «آخوند» (آقابزرگ طهرانی ، طبقات : الروضة النضرة ، ص ١، ٤٤٤) ذکر کرده اند. نصرآبادی (همانجا) او را در ریاضی و نجوم مبرّز دانسته و آقابزرگ طهرانی ( همان ، ص ٤٤٤) علاوه بر اینها، او را پزشکی مطّلع خوانده است . با استناد به بعضی آرای او در بارة احکام شرعی صید ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) می توان گفت که با فقه و اصول نیز آشنا بوده است .

آثار تستری عبارت است از: ١) مفتاح الشفاء (حائری ، ج ٢٢، ص ٣٤٧ـ ٣٤٨) که با نام طب الائمه نیز معرفی شده است ، مجموعه احادیثی است از حضرت علی علیه السلام (برای نمونه رجوع کنید به گ ٥٢ ر) تا امام حسن عسکری علیه السلام (برای نمونه رجوع کنید به گ ١١٢ ر) در بارة طب ؛
ترجمة فارسی هر حدیث پس از متن عربی آن آمده است . مرجوع کنید بهلف این احادیث را از مآخذ گوناگون نقل کرده اما غالباً نام مآخذ را ذکر نکرده است (حائری ، ج ٢٢، ص ٣٤٧). این کتاب مشتمل است بر مقدمه ، پنج باب و

مرجوع کنید بهخره ، و در آن به احکام نجوم نیز اشاره شده است (همان ، گ ١٤٩ ر). از مفتاح الشفاء نسخه های خطی بسیاری باقی مانده است (برای آگاهی از این نسخه ها رجوع کنید به منزوی ؛
حائری ، همانجاها؛
افشار و دانش پژوه ، ج ٧، ص ٤٠٢؛
حسینی اشکوری ، ج ١٣، ص ١٢٢). ٢) ترجمة رسالة ذهبیه ، که با نام ترجمة الرسالة المذهَّبة نیز معرفی شده است ( رجوع کنید به حائری ، ج ٢٢، ص ٣٤٨). این اثر مجموعه احادیثی منسوب به امام رضا علیه السلام در بارة طب و بهداشت است . تستری رسالة ذهبیه را پس از مفتاح الشفاء ترجمه کرده است ( رسالة ذهبیه ، ص ٢). این رساله یکی از مهمترین آثاری است که پس از پدید آمدن سنّت «طب شرعی » (از قرن دوم به بعد) نوشته شده و بین محققان و اندیشمندان شیعه اهمیت خاصی داشته است . علامه مجلسی (ج ٥٩، ص ٣٠٦ ـ ٣٥٦) فصلی را به این کتاب اختصاص داده و بخشهای زیادی از آن را نقل کرده است . در بارة انتساب این کتاب به امام رضا علیه السلام بحثهایی شده است (برای آگاهی از این بحثها رجوع کنید به درخشان ، ص ٨٧ ـ ٩٢). بین ترجمه های مختلف ذهبیه ، ترجمة تستری به سبب همراه داشتن متن عربی و دقت در ترجمه اهمیت بسیاری دارد. از مهمترین ترجمه های ذهبیه ، پیش از ترجمة تستری ، ترجمة ابوعلی حسن بن ابراهیم بن ابوبکر سلماسی در ٦١٤ است (منزوی ، ج ١، ص ٤٩٨؛
نیز رجوع کنید بهدرخشان ، ص ١١١) و از مهمترین ترجمه های ذهبیه پس از ترجمة تستری اینهاست : ترجمة علامه مجلسی ( رجوع کنید بهآقابزرگ طهرانی ، الذریعة ، ج ٤، ص ١٠٣)، ترجمة شمس الدین محمد بن محمد بدیع رضوی مشهدی در ١١٣٥ ( آقابزرگ طهرانی ، همانجا) و ترجمة حسین بن نصراللّه عرب باغی ارومیه ای (استوری ، ج ٢، بخش ٢، ص ١٩٦). از ترجمة تستری از ذهبیه نسخه های خطی متعددی باقی مانده است (برای آگاهی از این نسخه ها رجوع کنید به منزوی ، ج ١، ص ٤٩٩؛
حائری ، ج ٢٢، ص ٣٤٨؛
افشار و دانش پژوه ، همانجا، ذیل «طب الرضا»). ٣) رساله در بیان انواع حیوان و آداب صید و ذبح و کیفیت آن ، که در بارة انواع حیوانات برّی و بحری ، حلال و حرام بودن آنها، نحوة صید و احکام شرعی آن است . تستری این رساله را در سه باب نوشته و در آن به موضوعات فقهی و شرعیِ شکار توجه بسیار کرده است . از این رساله تاکنون یک نسخه شناسایی شده است ( رجوع کنید بهافشار و دانش پژوه ، ج ٥، ص ٤٠).

آقابزرگ طهرانی ( الذریعة ، ج ٩، قسم ٣، ص ٨٥٤) با استناد به نوشتة نصرآبادی (ص ٥٣٥) دیوان شعری به تستری نسبت داده ، اما نصرآبادی (همانجا) تنها یک بیت از اشعار او را آورده که در مدح فتحعلی خان است .

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : الروضة النضرة فی علماء الماة الحادیة عشرة ، بیروت ١٤١١/ ١٩٩٠؛
(٣) همان : الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٤) ایرج افشار و محمدتقی دانش پژوه ، فهرست کتابهای خطی کتابخانة ملی ملک ، تهران ١٣٥٢ ش ـ ؛
(٥) فیض اللّه عصاره تستری ، ترجمة الرسالة المذهبّة ، نسخة خطی کتابخانه (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ، ش ٢/٦٥٧؛
(٦) همو، مفتاح الشفاء ، نسخة خطی کتابخانه (شمارة ١) مجلس شورای اسلامی ،ش ١/٦٥٧؛
(٧) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ج ٢٢، تهران ١٣٧٤ش ؛
(٨) احمد حسینی اشکوری ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة عمومی حضرت آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی ، قم ١٣٥٤ـ١٣٧٦ ش ؛
(٩) مهدی درخشان « ( در بارة ) رسالة ذهبیه (در علم طب )، منسوب به حضرت رضا علیه السلام به خط و ترجمة ابوعلی حسن بن ابراهیم سلماسی »، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ، سال ٢٥، ش ١ـ٤ (پاییز ١٣٦٢)؛
(١٠) مجلسی ؛
(١١) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ؛
(١٢) محمدطاهر نصرآبادی ، تذکرة نصرآبادی ، چاپ وحید دستگردی ، تهران ١٣٦١ ش ؛

/ حمیدرضا گیاهی یزدی /