دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٥٤
بالیکَسیر (در تلفظ ترکیِ استانبولی ، و به تلفظ و املای بالیکَسْری ، بالیکَسْر و بَلی کَسْری در بعضی از متون غیرترکی )، شهر و ناحیة قدیمی و مرکز استانی به همین نام در شمال غربی ترکیه و در جنوب دریای مرمره . شهر بالیکسیر در ناحیه ای قرار گرفته که در دوران باستان به میسیا (موسیا) شهرت داشته است . دقیقاً معلوم نیست بالیکسیر فعلی در چه زمانی و به دست چه کس یا کسانی تأسیس شده است ، ولی نام آن که از پالایوکسترونِ یونانی گرفته شده ، نشان دهندة قدمت آن است . ظاهراً شهرِ هادریانوترا در امپراتوری روم شرقی در همین ناحیه واقع بوده است . ابن فضل اللّه عُمَری (متوفی ٧٤٩) نوشته است که این شهر را قره عیسی بیگ (حک : حدود ٦٨٠) از سلاطین سلسلة قره سی * تأسیس کرده ، اما منظور او از کلمة «تأسیس » ظاهراً این بوده که قره عیسی بیگ دژِ موجود در آن محل را به عنوان قرارگاه نظامی انتخاب کرده و آن را توسعه داده است .
پس از آنکه ترکهای عثمانی ، امیرنشین قره سی را در حدود ٧٠٠ از سلطة روم شرقی درآوردند، بالیکسیر یکی از شهرهای مهم این ناحیه شد. ابن بطوطه که در حوالی ٧٣٠ به آناطولی سفر کرده ، بالیکسیر را محلی زیبا و پرجمعیت وصف کرده است .
اورخان ، سلطان عثمانی (حک : ٦٨٧ـ٧٦١) سلسلة قره سی را برانداخت و امیرنشین قره سی حدود ٧٣٥ـ٧٣٦ بتدریج ضمیمة دولت عثمانی شد. حدود ١٢٣٣، در عهد سلطنت محمود دوم ، سنجق * قره سی ، که یکی از سنجقهای ایالت آناطولی بود و شامل بالیکسیرِ فعلی نیز می شد، به ولایت خداوندگار * پیوست . پس از اعلام مشروطیت دوم ، بالیکسیر به سنجق مستقل ، و در تشکیلات اداریِ جدید پس از جمهوریت به استان تبدیل شد. مساحت کنونی این استان ١١٩ ، ١٥ کیلومتر مربع است و جمعیت آن در ١٣٦١ ش ، حدود ٠٠٠ ، ٨٩٠ تن بود.
شهر کنونی بالیکسیر در شیب ملایم دامنة تپه هایی واقع است که دشت پرحاصلی به همین نام آن را در میان گرفته است . ارتفاع شهر از سطح دریا نزدیک به ٢٠٠ ، ١ متر است و در ١٣٦٩ ش ، ٣١٤ ، ٩٧٣ تن بوده است . در بخش قدیمی شهر و در بازار آن ، مساجد و کاروانسراهایی از اوایل عصر عثمانی بر جای مانده است .
استان بالیکسیر با هوای مساعد و ملایم و خاک حاصلخیزش پیش از جنگ جهانی اول (١٩١٤ـ ١٩١٨) مرکز زراعی شد و اکنون محصولات گوناگونی از قبیل انواع حبوبات و میوه ها و کنجد و خشخاش و پنبه تولید و صادر می کند. در مرکز آن ، بافتن ماهوت و کرباس و صنایع پوستی رایج است و علاوه بر آنکه از لحاظ تولید و صدور روغن زیتون مقام اول را در ترکیه دارد، مرکز پرورش دام و طیور و ابریشم و زنبور عسل نیز است . استان بالیکسیر، با ٠٠٠ ، ٤٠٠ هکتار جنگل ، در میان استانهای جنگلی ترکیه مقام سوم را دارد.
منابع :
(١) ابن بطوطه ، تحفة النظّار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار المعروفة برحلة ابن بطوطه ، چاپ دفرمری و سانگینتی ، ج ٢، پاریس ١٩١٤، ص ٣١٦ـ٣١٧؛
(٢) ابن فضل اللّه عمری ، مسالک الابصار فی ممالک الامصار ؛
(٣) احمد توحید، «بالیکسریده قره سی اوغللری »، در تاریخ عثمانی انجمنی مجموعه سی ، بخش ٩، ١٣٢٧، ص ٥٦٤ به بعد؛
(٤) علی جواد، ممالک عثمانیه نک تاریخ و جغرافیا لغاتی ، استانبول ١٣١٣ـ ١٣١٧، ج ١، ص ١٥١؛
(٥) Arsiv K i lavuzu , â , Istanbul ١٩٣٨, ٥٨;
(٦) V. Cuinet, la Turquie d'Asie , â v, Paris ١٨٩٤, ٢٦٢-٢٦٧;
Genel Nufus Say â m â ,
(٧) Idari Bolunus;
(٨) J. Mordtmann Uber das turkische Furstengeschlecht der Karasi", in SB. AK. d. W. Berlin , Ph.-Hist. Classe, Erster Halfband, Berlin ١٩١١, ٢-٧;
(٩) K. Su, XVII ve XVIII inci Yuzyillarda Balikesir ì ehir Hayat i (Balikesir Halkevi Yay â nlar â ndan, no. ١٤), Istanbul ١٩٣٧;
(١٠) F.Taeschner, Das anatolische Wegenetz nach osmanischen Quellen , i, Leipzig ١٩٢٦, ١٧٥;
(١١) idem, Al`Umar i ¦ 's Bericht Uber Anatolien Leipzig ١٩٢٩, ٤٣;
(١٢) W. Tomaschek "Zur historischen Topographie von Kleinasien im Mittelalter", in SB. Ak. d. W. Wien , Ph.-Hist Classe, cxx â v, ١٨٩١, ٩٥-٩٦.
(١٣) ) / د. اسلام )؛
پری ( د. ا. ترک / بسیم دارکوت (