تَزوکات تیموری ، کتابی تاریخی به فارسی منتسب به تیمور گورکانی و تحریر ابوطالب حسینی تربتی . تزوک یا تزوکات بخشهای اول و دوم کتاب واقعات تیموری یا ملفوظات تیموری ، منسوب به تیمور، است (تیمور گورکان ، مقدمة مینوی ، ص ٣). در بارة صحت انتساب این کتاب به تیمور تردیدهایی وجود دارد. نخستین بار چارلز ریو این کتاب را مجعول خواند ( د. اسلام ، چاپ اول ، ذیل «تیمورلنگ »؛ ریو، ج ١، ص ١٧٨)، سپس هرمان اِته (ص ٢٨٩) و ادوارد براون (ج ٣، ص ٢٤٤) و محمدتقی بهار (ج ٣، ص ١٩٠) به پیروی از او گفتند که ابوطالب حسینی تربتی ، با بهره گیری از یادداشتهای وقایع نگاران در بارة حوادث زندگی تیمور و آثار مورخانی چون نظام الدین شامی و شرف الدین علی یزدی ، تزوکات تیموری را تألیف کرده و بعد مدعی شده که آن را از اصل ترکی به فارسی ترجمه کرده است . نظام الدین شامی (ص ١١) و شرف الدین علی یزدی در تألیف آثارشان ( ظفرنامه * ) از این یادداشتها استفاده کرده اند (تیمور گورکان ، مقدمة مینوی ، ص ٥).

تاریخ دقیق تألیف کتاب مشخص نیست ، ولی از آنجا که حسینی تربتی این کتاب را به شاه جهان (حک : ١٣٠٧ـ ١٠٦٨/ ١٦٢٨ـ ١٦٥٨) تقدیم کرده (اته ، ص ٢٨٨ـ٢٨٩)، حدوداً بین سالهای ١٠٣٦ تا ١٠٤٧/ ١٦٢٧ـ١٦٣٧ تألیف شده و بدون شک حسینی تربتی قصد داشته است به تقلید از تزوکات بابر یا بابرنامه ( رجوع کنید به بابر * ، ظهیرالدین محمد) ــ که به ترکی جغتایی بودــ اثری پدید آورد ( رجوع کنید به براون ، همانجا). حسینی تربتی ، به گفتة خودش ، اصل این کتاب را در کتابخانة جعفرپاشا، حاکم یمن ، دیده بوده است . شاه جهان در ١٠٤٧/ ١٦٣٧ از محمد افضل ، پسر تربیت خان بخاری ، خواست تا با استفاده از ظفرنامة نظام الدین شامی ، تزوکات را تکمیل و آن را تصحیح و تحریر نماید (تیمور گورکان ، مقدمة مینوی ، ص ٤؛ اته ، ص ٢٨٩).

در تزوکات تیموری از مطالب گوناگون به طور پراکنده و نامنظم ، در قالب دو مقاله (گفتار)، سخن به میان آمده است . مقالة اول ، «تدبیرات و کنکاش »، در بارة سازماندهی امور جهانداری و شور و مشورت در بارة این امور و لشکرکشی دشمن است و در آن بر لزوم حزم و احتیاط و تجربه و کنکاش و حتی تفأل زدن به قرآن تصریح شده است ( رجوع کنید به تیمور گورکان ، ص ٧٤، ٨٨، ١٣٢). در گزارش جنگها به تعداد سپاهیان تیمور، اشارة بسیار شده است ؛ گاه تعداد سواران هشتاد هزار تن ذکر شده و گاه به اغراق گفته شده است «لشکری بیشتر از مور و ملخ » (همان ، ص ١٢٠، ١٢٢). در این کتاب سنوات حوادث بندرت ذکر شده (همان ، ص ١٢٨) و آرزوی تسخیر هند،

موجب شده تا صحبت از قیصر و فغفور و خاقان و شهنشاه به میان آید (همان ، ص ١٣٠). مقالة دوم با ذکر جنگهای تیمور برای ترویج و تقویت دین اسلام آغاز شده و در ادامه از محترم داشتن علما و حکما و محدّثان و مشایخ صوفیان و عارفان و منشیان مطالبی آمده (همان ، ص ٢٠٤، ٢١٠، ٢١٢)، لیکن در این باره که ابن عربشاه ، تیمور را در چهارده سالگی دیده و در بارة ملاقات ابن خلدون با تیمور ذکری نشده است (رومر، ص ٨٣؛ ابن خلدون ، ج ٧، ص ٧٢٨ـ ٧٣٧). تیمور به ابن خلدون مأموریت داده بود تا گزارشهای مفصّلی در بارة اخبار حکام و رعایا و سپاهیان کشورش ، مراکش ، عرضه کند (رومر، ص ٨٨؛ تیمور گورکان ، ص ٣٤٨ـ٣٥٠). در مقالة دوم ، در بارة قرامطه و کشتار مسلمانان در روز عرفه در مکه (تیمور گورکان ، ص ١٨٤) و ایمان آوردن دسته جمعی صد هزار ترک در صحرای لار مطالبی آمده است (همان ، ص ١٨٨). مرجوع کنید بهلف تزوک نوشته است : «مرتبة سلطنت خود را به توره و تزوک زیب و زینت بخشیدم و بر دوازده طایفه سلطنت خود را استوار ساختم » (همان ، ص ٢٠٢). در این کتاب واژة تزوک اغلب به معنای سازماندهی و گاه به معنای نهاد و بنیان آمده است (تیمور گورکان ، ص ٧٤، مقدمة مینوی ، ص ٣). بر خلاف آداب و رسوم ترکی و مغولی که در آن تُقوز (تغوز، به معنای نُه تایی ) مقدّس شمرده می شود (کاترمر ، ص ٣٢)، در تزوکات تیموری بیشتر مطالب به دوازده (همان ، ص ١٥٨ـ١٧٢) و بندرت به سیزده بخش تقسیم شده (همان ، ص ١٨ـ٧٦) و توضیحات هم اغلب در دوازده مرحله آمده است (همان ، ص ٢٠٤ـ٢١٤، ٢٢٠ـ ٢٢٨).

در این کتاب ، مانند تاریخ جهانگشای * جوینی ، از واژگان و اصطلاحات نظامی ترکی و مغولی استفاده شده است (بهار، ج ٣، ص ٩٦، ١٦٦، ٢٤٢؛ برای نمونه رجوع کنید به تیمور گورکان ، ص ١٤، ٤٠). ذکر واحد شمارش ، که مبحث مهمی در نگارش متون تاریخی است و دقت مورخ را نشان می دهد، رعایت نشده و فقط یک بار واحد شمارش «زنجیر» برای فیل به کار رفته است ( رجوع کنید به تیمور گورکان ، ص ١٣٨).

تزوکات تیموری نسبت به دیگر کتابهای تاریخی این دوره ، مانند ظفرنامة شرف الدین علی یزدی و ظفرنامة نظام الدین شامی ، ارزش تاریخی کمتری دارد. تکرار مطالب و مضامین با عناوین نسبتاً مشابه ، از انسجام کتاب و خوش آهنگی جملات آن کاسته است .

نخستین بار ویلیام دیوی تزوکات تیموری را به انگلیسی ترجمه و با همکاری جوزف وایت ، همراه با متن فارسی در ١١٩٧/ ١٧٨٣ در آکسفورد منتشر کرد. این کتاب در ١١٩٩/ ١٧٨٥ در کلکته و ترجمة آن به اردو در دهلی منتشر شد (تسنکر ، ج ١، ص ٢٢٧، ج ٢، ص ٣٣٢). تأثیر نثر تزوکات تیموری در ترجمة آن به زبان انگلیسی مشهود است (برای نمونه رجوع کنید به تیمور گورکان ، ص ١٧، ٢٣، ١٣٧). لویی ماتیو لانگلس آن را به فرانسه ترجمه و در ١٢٠١/ ١٧٨٧ منتشر کرد. چارلز استوارت این کتاب را با نام ملفوظات تیموری در ١٢٤٦/ ١٨٣٠ به چاپ رساند. در ١٢٨٥ رضاقلیخان هدایت توزک تیموری یا تدابیرالملوک را به ضمیمة کتابی دیگر در تهران منتشر کرد (تیمورگورکان ، مقدمة مینوی ، ص ٣ـ٤؛ مشار، ج ١، ستون ١٤٤٥). این کتاب در ١٣٤٢ ش در تهران با مقدمة مجتبی مینوی از روی چاپ ١٧٨٣ افست شد.

منابع :
(١) ابن خلدون ؛
(٢) کارل هرمان اته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازاده شفق ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٣) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٣: از سعدی تا جامی ، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ ش ؛
(٥) تیمور گورکان ، تزوکات تیموری ، تحریر ابوطالب حسینی تربتی به فارسی ، آکسفورد ١٧٧٣، چاپ افست تهران ١٣٤٢ ش ؛
(٦) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش ؛
(٧) نظام الدین شامی ، ظفرنامه ، چاپ پناهی سمنانی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛

/ طهمورث ساجدی /