دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٥١٣
تُرَیکی ، محمد بن احمد ، فقیه مالکی اهل تونس در قرن نهم . موطن اصلی اجداد تریکی شهر آمِد در مغرب رود دجله بود. جد پدری او با خانواده اش به دمشق مهاجرت کرد و در آنجا ساکن شد. پدرش پس از مدتی در تونس اقامت گزید (سخاوی ، ج ٦، ص ٢٨٦؛ محفوظ ، ج ١، ص ٢٣٢).
تریکی در ٨٢٠ در تونس به دنیا آمد، از کودکی به فراگیری علوم روی آورد، در هفت سالگی قرآن را حفظ کرد و در ده سالگی قرائات سبع را از ابوالقاسم بُرزُلی آموخت . وی فقه ، علوم عربی ، معانی و بیان ، عروض ، حساب و فرایض را نزد استادان تونسی فرا گرفت و در ٨٤٩ به قاهره و از آنجا به مکه رفت و پس از انجام مناسک حج ، به قاهره بازگشت و در آنجا اقامت گزید و با علمای بزرگ آنجا، از جمله ابن حجر عسقلانی ، مراوده یافت (سخاوی ، ج ٦، ص ٢٨٦ـ٢٨٧؛ محفوظ ، همانجا). وی از ابن حجر بهره های علمی فراوان برد.
محمد شمس الدین سخاوی ، مؤلف الضوءاللامع ، در مجالس درس ابن حجر با تریکی همدرس بوده است . تریکی در ٨٥٢ در دمشق قاضی مالکیان شد، اما پس از مدتی از آن سمت انصراف داد. پس از درگذشت ابن حجر در ٨٥٢، تریکی به ریاست کتابخانة محمودیه برگزیده شد. مدتی بعد به تونس برگشت و مفتی و خطیب مسجد ابومحمد حفصی و مدرّس مدرسة منتَصریه گردید. در ٨٦٤ ناظر اوقاف شد و تا ٨٧٤ در این سمت باقی بود، سپس ناظر جامع زیتونه و قاضی عسکر شد (سخاوی ، ج ٦، ص ٢٨٧؛ محفوظ ، همانجا). سخاوی ، تریکی را سست عقیده خوانده و گفته است که به همین سبب کسانی مثل بقاعی وی را نکوهش می کرده اند. تریکی در ٨٩٤ درگذشت (سخاوی ، همانجا).
مهمترین اثر او، اکمال الأمل فی شرح الجُمَل ، شرحی بر الجُمل خونجی شافعی (متوفی ٦٢٤) در منطق است (بدرالدین قرافی ، ص ١٨٧؛ سخاوی ، همانجا؛ محفوظ ، ج ١، ص ٢٣٣).
منابع :
(١) محمدبن یحیی بدرالدین قرافی ، توشیح الدیباج و حلیة الابتهاج ، تحقیق و تقدیم احمد شتیوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) محمدبن عبدالرحمان سخاوی ، الضوء اللامع لاهل القرن التاسع ، قاهره ( ١٣٥٤ـ ١٣٥٥ ) ؛
(٣) محمد محفوظ ، تراجم المؤلفین التونسیین ، بیروت ١٩٨٢ـ ١٩٨٦.
/ عبداللّه کیانی فرید /