تِرنووو (تِرنووَه ) ، نام عثمانی شهری در شمال بلغارستان . ترنووو/ ترنووه از قرن ششم تا هشتم / دوازدهم تا چهاردهم پایتخت حکام بلغار بود، تا ١٣٤٤ ش / ١٩٦٥ ترنووو نامیده می شد و اکنون ولیکو ترنووو نام دارد.

این شهر در کنار رود یانترا واقع است که از میان تپه های آهکی که شهر در آنجا قرار گرفته است ، می گذرد. رومیها و رومیان شرقی آن را به استحکامات مجهز کردند. در ٥٨١/١١٨٥ دو ارباب تیولدار محلی به نام اَسِّن و پیتر، بر فرمانروایی روم شرقی شوریدند و ترنووو پایتخت سلطنت احیا گشتة بلغار شد. ترنووو در قرون وسطا حدود چهل کلیسا و پنج صومعه ، یک شهرک «فرنک » ( = فرنگی ) برای تجار اروپای غربی و یک محلة یهودی داشت . عثمانیها در ٧٩٥/١٣٩٣ آن را با انتقامجویی شدید محاصره و تصرف کردند؛ قصر تزار و دیوارهای قلعة شهر تخریب شد، اسقف اعظم بلغاری تبعید گردید و بسیاری از اعیان محلی اعدام شدند. ترنووو نیز مرکز «قضا»یی در سنجق نیکْبولی * / نیکوپولیس و ناحیة «خاصّ» (تیول ) حاکم یا سنجق بیگی شد. این شهر در ١٢٨١/١٨٦٤ پس از تشکیل طونه یا «ولایت » دانوب ، به مرکز یک سنجق تبدیل گردید. در ١٢٩٤/ ١٨٧٧، در جریان جنگ روس ـ ترک ، سربازان روس وارد ترنووو شدند و شهر از ١٢٩٥/١٨٧٨ بخشی از بلغارستان را تشکیل داده است .

پس از فتح شهر به دست عثمانی ، بخشی از جمعیت قتل عام شدند و دیگران به تبعید اجباری تن دادند. طبق دفترهای ثبت مالیات اواخر قرن نهم و دهم / پانزدهم و شانزدهم ، ترنووو حدود ٦٠٠ ، ٤ سکنه داشته که حدود یک سوم آنها مسلمان بوده اند. در اواسط قرن یازدهم / هفدهم شمار افراد دو جامعة مسیحی و مسلمان تقریباً برابر بود و مجموعاً حدود ٠٠٠ ، ٥ تن می شدند. شهر در نیمة دوم قرن سیزدهم / نوزدهم حدود ٠٠٠ ، ١٢ تن سکنه داشت که یک سوم آنها مسلمان بودند. جمعیت شهر در ١٣١٨/١٩٠٠ مشتمل بر ٦٢٨ ، ١١ بلغاری ، ٧٤٨ ترک ، ٥٢ ارمنی و ٢٣ کولی و اقوام دیگر بود. جمعیت شهر در ١٣٧٣ ش /١٩٩٤، ٧٠٠ ، ٧٨ تن بود (بلغارستان زیبا. پروژه دوم ، ٢٠٠٢) .

ظاهراً از نظر بلغاریهای ارتدوکس ، شاخص توسعة شهر خاطرات آنها از شکوه گذشتة آن به عنوان پایتخت سلطنتی و نقش مستمر آن به صورت اسقف نشین تابع نظام اسقفی جهانی یونانی بوده است . در آغاز قرن چهاردهم / پایان قرن هجدهم ، هشت کلیسا و سه صومعه در شهر وجود داشت و در قرن بعد، دوازده کلیسای ارتدوکس با تعداد زیادی کشیش خدمات مذهبی انجام می دادند. احتمالاً این موضوع دارای اهمیت است که نقشة ارتباط با نیروهای اروپایی به منظور بیرون راندن عثمانیها در ترنووو تهیه شده بود. از سوی دیگر، تمرکز کارگزاران مذهبی مسلمان در شهر نسبتاً زیاد بوده و در قرن یازدهم / هفدهم تعدادشان به ٢٩ تا ٣٥ تن می رسیده است . محلة بزرگ بازرگانان کاتولیک راگوسان در قرن دهم / شانزدهم به وسیلة ارمنیهایی که برای استفاده از کلیسای کاتولیک آسنسیون به آن مکان آمده بودند، اشغال شد. در شهر همچنین یک گروه یهودی و یک گروه آلبانیایی وجود داشتند که آلبانیاییها در یکی از محلات اقماری به نام اربناسّی زندگی می کردند.

شاید به دلیل وجود احساسات نیرومند مذهبی در جوامع مذهبی مختلف باشد که در این شهر، در مقایسه با دیگر شهرهای بلغاری ، آثار تاریخی اسلامی بسیار معدودی برجای مانده است . در ٨٣٩/ ١٤٣٥ـ١٤٣٦ فیروزبیگ ، معروفترین فرد خیّر شهر در آن روزگار، مسجد حصار را بنا کرد؛ همچنین از محل اموال وقفی او یک مسجد یادمانی که تا ١٣٣٦ ش /١٩٥٧ برجا بود (کتیبة این مسجد در موزة تاریخ ترنووو نگهداری می شود) و یک «عمارت » (اطعام خانه )، یک مدرسة علوم دینی ، یک کاروانسرا، یک مسجد واقع در بازار، یک حمام ، یک مکتب (مدرسة معمولی ) و اماکنی از این قبیل از نظر مالی تأمین می شد. بخش مسلمان نشین شهر از بخش مسیحی کاملاً جدا شده بود و ساختمانهای اداری به اضافة باشکوهترین مسجد شهر، یعنی «قُرصوم »، به همراه یک مدرسه ، هفت مخزن آب و یک کتابخانه را در بر می گرفت (بنای کتابخانه به هنگام ورود سربازان روسی به شهر در ١٢٩٤/١٨٧٧ ویران و کتابهایش پراکنده شد و امروزه هیچ اطلاعی از محل کتابها در دست نیست ). طبق سالنامة ١٢٨٩/ ١٨٧٢ـ١٨٧٣، شهر دارای ٢٢ مسجدجامع و مسجد بوده است (که سیزده مسجد از آنها در ١٣٣٠/ ١٩١٢ برجا بود) و نیز یک «تَکّه » (خانقاه ) و هفت مدرسه و جز آنها. تکّة قَواق بابا نیز با کمک یک «وقف » (موقوفه ) در اواخر قرن نهم / پانزدهم بر گرد کلیسای سابق «چهل شهید» احداث شد، و از جمله زیارتگاههای آن مرقد فردی به نام محمود فاتح بود که گفته می شد فاتح شهر بوده است . در

دوران عثمانی ، بازرگانی در ترنووو پررونق بوده است ، و به این دلیل در قرن سیزدهم / نوزدهم ١٠٠٨ «دکان »، نُه «خان » (کاروانسرا)، ١٢٠ انبار، سه حمام و ٣٥ مخزن آب در شهر وجود داشته است .

منابع :
(١) ١. آرشیوهای عثمانی . الف . کتابخانة ملی ، صوفیه : ش ٨/ ٢١٧  از ١٥٤٠ـ١٥٤١، ش ٥٧/٤  ، همان سالها، ب . آرشیو  ، استانبول : ش ١١  از ١٥١٦ـ١٥١٧، ش ٣٧٠  از ١٥٢٣ـ ١٥٣٧، ش ٤١٦  از ١٥٤١ـ١٥٤٧، ش ٧١٨  از ١٦١٣ـ١٦١٤، ش ٢٥٩٦  از ١٦٤١، ش ٧٥٥  از ١٦٤٢ـ١٦٤٣.

/ س . ایوانووا ( د. اسلام ) /