دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٤٩٢
تِرمذی ، محمد بن احمد ، محدّث و فقیه شافعی در قرن سوم . در بارة سال ولادت وی اختلاف نظر هست ، اما به احتمال زیاد در ذیحجّة ٢١٠ به دنیا آمده است و از محل ولادت او نیز اطلاعی نیست . او در بغداد سکونت داشت ، کنیه اش ابوجعفر و به ترمذی مشهور بود (اسنوی ، ج ١، ص ١٤٣ـ١٤٤؛ ابن جوزی ، ج ١٣، ص ٧٧ ؛ صفدی ، ج ٢، ص ٧٠). ترمذی در آغاز حنفی مذهب بود، اما در مسجدالنبی پیامبراکرم را در خواب دید و بر اثر آن به مذهب شافعی روی آورد، کتابهایی در مذهب شافعی نوشت و از عالمان بزرگ شافعی در عراق شد (ابن خلّکان ،
ج ٤، ص ١٩٥ـ١٩٦؛ ابن عماد، ج ٢، ص ٢٢٠؛ خطیب بغدادی ، ج ١، ص ٣٦٥ـ٣٦٦). ترمذی از راویان ثقه بوده و ٢٩ سال حدیث نوشته است . او از افرادی همچون یحیی بن بُکَیر
مصری و یوسف بن عَدی و رَبیع بن سلیمان روایت کرده است و افرادی همچون احمدبن کامل (الشَّجَری )، عبدالباقی بن قانع (ابن قانع ) و احمدبن یوسف بن خَلاّ د (عَطّار) از وی روایت کرده اند (ذهبی ، ج ١٣، ص ٥٤٦؛ مقریزی ، ج ٥، ص ٢٨٥؛ خطیب بغدادی ، ج ١، ص ٣٦٥). عبادی (ص ٥٦ـ٥٧) او را در طبقة دوم از فقهای شافعی و در شمار کسانی که در حدیث منفردند، آورده است . در بارة او نوشته اند که پارسا و زاهد بود و به قوتی اندک اکتفا می کرد و از کسی چیزی درخواست نمی کرد (خطیب بغدادی ، ج ١، ص ٣٦٦؛ ابن عماد، همانجا؛ مقریزی ، ج ٥، ص ٢٨٥ـ٢٨٦).
از آثار ترمذی کتاب اختلاف اهل الصلاة است ، که در آن به عقاید کلامی اشاره کرده است . به نظر ابن صلاح ، صاحب طبقات الفقهاء الشافعیه ، ترمذی در این کتاب کمتر به آرای خود
پرداخته است (ابن قاضی شهبه ، ج ١، ص ٨٣؛ سبکی ، ج ٢، ص ١٨٨).
ترمذی در آخر عمر دچار اختلال حواس شد. در منابع سال وفات او محرّم ٢٩٥ ذکر شده است ، اما از محل وفات او اطلاعی در دست نیست (ابن حجر عسقلانی ، ج ٥، ص ٤٦؛
اسنوی ، ج ١، ص ١٤٣؛
صفدی ؛
سبکی ، همانجاها).
منابع :
(١) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک والامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٢) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، حیدرآباد دکن ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/ ١٩٧١؛
(٣) ابن خلّکان ؛
(٤) ابن عماد؛
(٥) ابن قاضی شهبه ، طبقات الشافعیة ، چاپ حافظ عبدالعلیم خان ، بیروت : دارالندوة الجدیدة ، ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٦) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٧) خطیب بغدادی ؛
(٨) ذهبی ؛
(٩) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١٠) صفدی ؛
(١١) محمدبن احمد عبادی ، کتاب طبقات الفقهاء الشافعیة ، چاپ گوستاو ویتستام ، لیدن ١٩٦٤؛
(١٢) احمدبن علی مقریزی ، کتاب المقفّی ' الکبیر ، چاپ محمد یعلاوی ، بیروت ١٤١١/ ١٩٩١.
/ عبدالکریم محمدی /