تِرمِذی ، ابوعبداللّه محمدبن علی ملقب به حکیم ، محدّث ، مؤلف و از عرفای بزرگ قرن سوم . غیر از آنچه وی در شرح حال خود نوشته است ، اطلاعات کمی در بارة او در کتب صوفیه وجود دارد.

ترمذی به احتمال بسیار بین سالهای ٢٠٥و٢١٥ در خانواده ای اهل علم در ترمذ به دنیا آمد. پدرش علی بن حسن یا علی بن حسین ، محدّث بود. احتمالاً اولین معلمِ ترمذی پدرش بود. ترمذی نیز مانند او به سرزمینهای شرق اسلامی سفر کرد و در شهرهایی چون بغداد حدیث شنید. در بیست وهشت سالگی به حج رفت . در زمان اقامتش در مکه حالی روحانی به او دست داد که خود آن را سرآغاز سلوک عارفانه اش خوانده است . بر اثر این حال ، وی میل شدیدی به کناره گیری از دنیا یافت و شروع به حفظ قرآن کرد.

ترمذی پس از بازگشت به موطنش ، به ریاضتهای شدید پرداخت و پس از چندی گروهی گرد او جمع شدند. ظاهراً دیدگاههای او سبب بدنامی اش شد و سرانجام نزد مقامات حکومتی متهم به ارتداد گردید. ترمذی برای دفاع از خود به اقامتگاه حاکم در بلخ رفت و گویا توانست این اتهام را رفع کند.

بخشی از شرح حالی که ترمذی از خود به جا گذاشته ، شرح رؤیاهای او و همسرش است که با مضامین رمزی ، از وصول وی به مقامات عرفانی خبر می دهد.

ترمذی به احتمال بسیار بین ٢٩٥ و ٣٠٠ درگذشت . بسیاری از صوفیه را از مریدان و پیروان او دانسته اند، از جمله احمدبن محمدبن عیسی از مشایخ عراق ، حسن بن علی جوزجانی * و ابوبکرِ وراق * ترمذی . علما و عرفایی مانند امام محمد غزالی (برای نمونه رجوع کنید به ج ٣، ص ٣٩٩ـ٤٠٩) و ابن عربی (برای نمونه رجوع کنید به سفر ٢، ص ٣٥٦ـ٣٦٤) نیز از آثار و افکار او بهره برده اند.

نفوذ ترمذی عمدتاً از طریق تألیفاتش پایدار ماند. آثار او را به دو دسته می توان تقسیم کرد: آثاری که با عناوین مختلف از آنها یاد شده است ، و گزیده هایی از آثار پرحجم او. مهمترین آثار ترمذی عبارت اند از: ١) رسالة سیرة الاولیاء ، که شهرت آن بیشتر به سبب موضوع ختم ولایت است که یکی از بخشهای فرعی کتاب محسوب می شود، ولی عنوان ختم الولایة چنان شهرت یافت که کتاب به نام ختم الاولیاء یا ختم الولایة معروف ، و دو بار هم به همین نام چاپ شد، یک بار به اهتمام عثمان یحیی در بیروت (١٩٦٥/ ١٣٤٤ ش ) و بار دیگر در ١٩٩٢/ ١٣٧١ ش در همانجا. ترمذی در این رساله برای نخستین بار موضوع سلسله مراتب اولیاءاللّه را مطرح کرد که قرنها بعد بر ابن عربی و از طریق او بر آثار صوفیان دیگر تأثیر گذاشت ( رجوع کنید به اولیاءاللّه * ؛ ولایت * ). ٢) نوادر الاصول ، که در آن ضمن شرح و تفسیر ٢٩١ حدیث نبوی ، در بارة عبادات و معاملات و سلوک و اخلاق سخن گفته است . این کتاب حجیمترین اثر ترمذی است و در ١٢٩٣ در استانبول چاپ شده است . ٣) علل الشریعة ، که در آن تکالیف شرعی به شیوه ای عرفانی تأویل شده است . ظاهراً ترمذی به سبب برخی مطالب این کتاب از زادگاهش بیرون رانده شد. از این اثر دو نسخة خطی ، یکی در استانبول و دیگری در قاهره ، وجود دارد. ٤) کتاب الصلوة ، در بارة نماز و آثار آن به شیوة باطنی . این کتاب در ١٩٦٥ در قاهره چاپ شد. ٥) المَنهیّات ، که تأویل باطنی منهیّات شرعی است (بیروت ١٩٨٦). ٦) کتاب الحقوق ، در بارة تکالیف متقابل و واجب گروههای اجتماعی ، که هر کدام منافع خاصی برای جامعه دارند. نسخة خطی آن در مخطوطات اسماعیل صائب در ترکیه موجود است . ٧) کتاب الامثال ، مجموعه ای نسبتاً بزرگ از مثلهایی که در قرآن و سنّت پیامبر و کلام مشایخ آمده است و مقصود از نگارش آن تبیین ماهیت تجربه های عرفانی و طریقت صوفیانه است (قاهره ١٩٧٥). ٨) کتاب الفُروق ، که در آن مؤلف کوشیده است به کمک ١٦٤

جفت کلمة هم معنا، نشان دهد که کلمات مترادف وجود ندارند. این کتاب چاپ نشده است . نسخه های خطی متعددی از آن در کتابخانه های ترکیه و مصر و فرانسه وجود دارد. ٩) کتاب الاَکیاس و المُغتَرّین ، در بارة اعمال صحیح و ناصحیح در ادای واجبات و مستحبات دینی ، مانند وضو و نماز و طلب علم و نکاح و تلاوت قرآن و بنای مساجد و برخی خطاهایی که زهاد، سالکان مبتدی و جز آنها مرتکب می شوند، با عنایت به سیروسلوک عارفانه . غزالی در احیاء علوم الدین در رُبع مهلکات از این کتاب استفاده کرده است ( رجوع کنید به ص ٣٩٩ـ٤٣٥). ١٠) کتاب ریاضة النفس ، در مسائل انسان شناسی و طریقت عرفانی . این کتاب دو بار و آخرین بار به اهتمام آرتور جان آربری ( رجوع کنید به قاهره ١٩٤٧) چاپ شده است . ١١) کتاب ادب النفس ، شامل پرسشهایی در بارة عرفان و مخصوصاً در بارة معنای یقین (قاهره ١٩٤٧). ١٢) منازل القاصدین ، اثری کم حجم در بارة هفت مقام یا منزل سیروسلوک . این کتاب با عنوان منازلُ العِباد نیز شناخته شده و در ١٩٨٨ در قاهره به چاپ رسیده است . ١٣) علم الاولیاء ، در بارة علم اولیای الاهی و برخی موضوعات عرفانی دیگر. ١٤) الفَرقُ بین الا´یات و الکرامات ، که تکملة سیرة الاولیاء به شمار می آید و در آن موضوع امکان کرامات اولیا بررسی شده است . نسخه های خطی آن در مخطوطات اسماعیل صائب در ترکیه و در گوتینگن وجود دارد.

این کتابها به اشتباه به ترمذی نسبت داده شده است : کتاب الحج و اسراره ، غور الامور ، الفرق بین الصدر و القلب و الفؤاد و اللُّب ، و معرفة الاسرار .

ترمذی تا حد متکلمان و فقیهان تحصیل کرد و بر کل معارف اسلامی زمان خود احاطه داشت . او از تصوف زمان خود، بویژه مکتب بغداد، فاصله گرفت و در آثارش کلمة صوفی را به کار نبرد. وی را به جهت طلب حکمت و معرفت عرفانی در بارة آدم و عالم ، باید حکیم دانست .

ترمذی برای نگارش آثارش از منابع مختلفی بهره برده است ؛
وی بی اینکه شیعه باشد از شیعه و حتی از جریانهای افراطی آن (غالیان ) مطالبی اخذ کرد، از افکار و آرای گنوسی و نوافلاطونی استفاده کرد و مدتی نیز به خواندن علوم طبیعی پرداخت . او همة این عناصر فکری را با تجربه های عرفانی خود درآمیخت . وی نخستین مؤلفی است که نوشته هایش ترکیبی از تجارب عرفانی ، انسان شناسی ، جهان شناسی و الاهیات اسلامی است . به طور کلی نظام فکری ترمذی نمایندة حکمت قدیم اسلامی است که هنوز عناصر سنّت فلسفی ارسطویی و نوافلاطونی را نپذیرفته است .

انسان شناسی و جهان شناسی در آثار او جایگاهی خاص دارد. ترمذی در انسان شناسی خود سه مرکز عمل را مشخص کرده است : سَر و قلب و شکم . جایگاه عقل سر و جایگاه نفس (شهوت و هوای نفس ) شکم است . نفس (امّاره ) و عقل با صدر که واجد نور الاهی یا معرفت است ، در نزاع اند. جایگاه معرفت ، قلب است و معرفت از قلب به صدر می تابد. معرفت عرفانی زمانی حاصل می شود که عارف با مجاهدت و ریاضت ، تأثیر نفس را بر نور الاهی معرفت متوقف کند.

موضوع مهم و محوری آثار ترمذی ، موضوع ولایت است که بعدها در مکتب ابن عربی بسط یافت . وی ولایت را برتر از نبوت ، و ولایت پیامبر اکرم را بالاتر از مقام نبوت او می دانست ، زیرا به نظر وی نبوت صفت خلق در برابر خلق و ولایت صفت حق است .

منابع :
(١) ابن عربی ، الفتوحات المکیـّة ، سفر ٢، چاپ عثمان یحیی ، قاهره ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٢) محمدابراهیم جیوشی ، الحکیم الترمذی : دراسة لا´ثاره و افکاره ، قاهره ?( ١٤٠١/ ١٩٨٠ ) ؛
(٣) رجاء مصطفی حزین ، الحکیم الترمذی و منهجه الحدیثی فی نوادر الاصول ، قاهره ١٤١٩/ ١٩٩٨؛
(٤) محمدبن محمد غزالی ، احیاء علوم الدین ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛

(٥) Bernd Radtke, Drei Schriften des Theosophen vonTirmid ¢ , vol. ١: Die arabischen Texte , Beirut-Stuttgart ١٩٩٢, vol. ٢: غbersetzung und Kommentar , Beirut-Stuttgart ١٩٩٦ (Bibliotheca Islamica ٣٥a-b);
(٦) idem, Al-H ¤ ak  ¦ m at-Tirmid ¢  ¦ : Ein islamischer Theosoph des ٣./٩. Jahrhunderts , Freiburg ١٩٨٠;
(٧) idem, "Tirmid ¢ iana Minora", Oriens , ٣٤ (١٩٩٥), ٢٤٤-٢٩٨;
(٨) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. ١: Qur ف a ¦ nwissenschaften, H ¤ ad  ¦ t ¢ , Geschichte, Fiqh, Dogmatik, Mystik, bis ca. ٤٣٠ H. , Leiden ١٩٦٧, ٦٥٣-٦٥٩;
(٩) Muh ¤ ammad b. ـ Al ¦ â Tirmidh ¦ â , The concept of sainthood in early Islamic mysticism , ed. and tr. Bernd Radtke & John O'Kane, London ١٩٩٦.

/ برند راتکه /