ترکمن (٢) ، شهرستانی در مغرب استان گلستان . از شمال به جمهوری ترکمنستان ، از مشرق به شهرستانهای گنبدکاووس (بخش داشلی برون ) و گرگان (بخش آق قَلا/ آق قلعه )، از جنوب به شهرستان کُردکوی و از مغرب به خلیج گرگان و دریای خزر (با ساحلی به طول حدود ٥٥ کیلومتر) محدود است . مرکز آن ، بندرترکمن ، در جنوب شهرستان قرار دارد.

شهرستان ترکمن مشتمل است بر دو بخش مرکزی و گمیشان * ، سه دهستان به نامهای جعفربای شرقی به مرکزیت آبادی بِناور، جعفربای غربی به مرکزیت آبادی خواجه نَفَس و جعفربای جنوبی به مرکزیت آبادی سی جوال ، دو شهر بندر ترکمن و گمیش تپه و جزایر آشوراده * که گاهی به علت پایین آمدن آب دریا به شبه جزیرة میانکاله * متصل می شوند ( جغرافیای کامل ایران ، ج ٢، ص ١١٢٤).

آبادیهای شهرستان ترکمن (در ١٣٧٥ ش ، ٦١ آبادی ) در دشت قرار دارد. مرتفعترین نقطة شهرستان به ارتفاع حدود ٥٦ متر در آبادی اسلام تپه ، حدود سیزده کیلومتری شمال غربی شهر گرگان ، واقع است (همان ، ج ٢، ص ١١٤٧). قسمتهایی از اراضی آن در دهه های قبل باتلاقی و نیزار بود (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ١، ص ٣١٤). رودهای گرگان (با جریان عمومی شرقی ـ غربی در قسمت میانی شهرستان ) و قره سو (با جریان عمومی شمال شرقی ـ جنوب غربی در قسمت جنوبی ) و چند رود کوچک دیگر، زمینهای آن را آبیاری می کند (جعفری ، ج ٢، ص ٣٣١ـ٣٣٣، ٤٢١ـ٤٢٣). آب کشاورزی و آشامیدنی شهرستان از رود و چاه و آب انبار تأمین می شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١٧، ص ٨٧، ج ٢٩، ص ٣١ـ٣٢).

پوشش گیاهی شهرستان ترکمن شامل گز، راش و گل گاوزبان است و مراتعی برای چرای دام دارد. از جانوران روباه ، شغال ، گرگ ، خرگوش ، خرس و پرندگان دریایی در آن یافت می شود. همچنین زیستگاه پرندگان مهاجری چون قو، غاز، مرغابی ، تنجه ، پلیکان ، حواصیل و چوب پاست و آب بندانی برای پرندگان مهاجر آبزی و کنار آبزی به مساحت ٠٠٠ ، ٢٠ هکتار در این شهرستان وجود دارد (سازمان برنامه و بودجة استان گلستان ، ص ٩، ٤١).

محصول عمدة شهرستان ترکمن ، گندم ، جو، پنبه ، برنج ، حبوبات و دانه های روغنی است . دامداری و پرورش طیور در آنجا رواج دارد. از جمله صنایع دستی آن ، قالی بافی ، قالیچه بافی ، گلیم بافی و جاجیم بافی است . پُشتی ، چادر و بند چادر نیز در آنجا تولید و بعضی از آنها صادر می شود ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٩، ص ٣١). در این شهرستان (از جمله در آبادی آشوراده و در مغرب آبادی خواجه نفس در حدود هشت کیلومتری شمال بندر ترکمن ) خاویار تولید می شود (معطوفی ، ص ٣٩١). تالابی به مساحت ٠٠٠ ، ٥ هکتار در گمیشان وجود دارد که از مناطقی است که شکار در آن ممنوع است (سازمان برنامه و بودجة استان گلستان ، ص ٩، ٤٠).

راههای اصلی بندرگز ـ گمیش تپه ، کردکوی ـ بندرترکمن ، گرگان ـ آق قلا ـ بندرترکمن و گنبد کاووس ـ گمیش تپه ، آبادیها و شهرهای این شهرستان را با شهرهای پیرامون و مرکز استان (گرگان ) مرتبط می سازد. راه آهن تهران ـ گرگان (احداث در ١٣١٦ ش ) از این شهرستان می گذرد (رزم آرا، ج ٣، ص ٥٠؛ نقشة راههای ایران ).

از جمله آثار باستانی شهرستان ویرانه های دیواری است مشهور به قِزِل آلان یا سدّ سکندر به طول حدود ١٥٥ تا ١٧٠ کیلومتر و عرض ده تا سی متر و در بعضی جاها تا ٥٠ متر که ظاهراً متعلق به دورة فیروزشاه ساسانی است . این دیوار از نزدیک آبادی خواجه نفس آغاز می شود و به سمت شرق امتداد می یابد (معطوفی ، ص ٤٤). احتمالاً این دیوار از سمت غرب نیز تا دریا امتداد داشته است (شوقی ، ص ١٤).

در ١٣١٦ ش ، بخش ترکمن به نام «بخش بندرشاه » در شهرستان گرگان از استان دوم (مازندران ) تشکیل شد (ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، ص ٥). در ١٣٥٥ ش ، طبق قانون تقسیمات کشوری ، بخش بندرشاه به مرکزیت شهر بندرشاه و مشتمل بر دهستان جعفربای جنوبی ، و بخش گمیشان به مرکزیت شهر گمیشان و مشتمل بر دهستان جعفربای شمالی ضبط شد. در ٢٧ بهمن ١٣٥٨، شهرستان ترکمن (به موجب تصویبنامة ش ٢٤٦٦ د) در استان مازندران تشکیل شد (بدیعی ، ج ٢، ص ٢٥١؛ نیز رجوع کنید به ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ١٣٨١ ش ، ص ٩٠). در ١٣٦٤ ش ، با تصویب هیئت دولت ، دهستانهای جعفربای شمالی و جعفربای جنوبی به دهستانهای جعفربای غربی ، جعفربای شرقی و جعفربای جنوبی تبدیل شدند (ایران . قوانین و احکام ، ص ٧١٧ـ ٧١٨). با جدا شدن قسمت شرقی استان مازندران و تبدیل آن به استان گلستان در خرداد ١٣٧٦ ( رجوع کنید به سازمان برنامه و بودجة استان گلستان ، ص ١)، شهرستان ترکمن جزو استان گلستان شد.

اهالی این شهرستان ، ترکمن جعفربایی اند و گروههایی از آنان در آلاچیق زندگی می کنند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٩، ص ٣٠). پوشاک بومی آنجا، از جمله جوراب ، پالتو و کلاه آن معروف است ( رجوع کنید به شریف کمالی و عسگری خانقاه ، ص ١١٧ـ ١٢٤). طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، جمعیت شهرستان ٣٩٢ ، ١١١ تن بوده است . از کل جمعیت شهرستان ، ٩٥٧ ، ٥٢ تن (ح ٥ر٤٧%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش الف ، ص یازده ). اهالی شهرستان مسلمان و بیشتر آنان پیرو مذهب حنفی اند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا).

نیز رجوع کنید به بندر ترکمن *

منابع :
(١) ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦. قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٢) ایران . قوانین و احکام ، مجموعه قوانین سال ١٣٦٤ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ( ١٣٦٤ ش ) ؛
(٣) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب اسامی دهات کشور ، ج ١، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٦) همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨١ ش ؛
(٧) ربیع بدیعی ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٨) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٩) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ ش ؛
(١٠) رزم آرا؛
(١١) سازمان برنامه و بودجة استان گلستان . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان گلستان ١٣٧٦ ، ( گرگان ) ١٣٧٧ ش ؛
محمد شریف کمالی و اصغر عسگری خانقاه ، ایرانیان ترکمن : پژوهشی در مردم شناسی و

(١٢) جمعیّت شناسی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(١٣) عباس شوقی ، دشت گرگان ، ( تهران ) ١٣١٤ ش ؛
(١٤) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١٧: گزن کولی ( گنبد کاوس )، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٠ ش ، ج ٢٩ : شاهرود ( گرگان )، تهران : وزارت دفاع ، ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٧ ش ؛
(١٥) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان مازندران ، شهرستان ترکمن ، تهران ١٣٧٦ ش الف ؛
(١٦) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ب ؛
(١٧) اسداللّه معطوفی ، استراباد و گرگان در بستر تاریخ ایران : نگاهی به ٥٠٠٠ سال تاریخ منطقه ، مشهد ١٣٧٤ ش ؛
(١٨) نقشة راهنمای البرز شرقی ( مازندران ـ سمنان )، تهران : گیتاشناسی ، ( بی تا. ) ؛
(١٩) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ ش .

/ وحید ریاحی /