تِرحاله ، نام ترکی عثمانی برای شهر یونانی تریکاله / تریکّاله در تِسالی * / تسالیه غربی .

دژ تریکاله ، از بناهای دورة روم شرقی ، بر روی دژ تریکّی باستان در کنارة رود لیتایوس در شمال غربی دشت تسالی احداث شده است . در فاصله ای نه چندان دور از آن ، مرقد بسیار قدیمی اسقلبیوس / اسکلپیوس بود که در یونان شهرت داشت . چون شهر در تلاقی راههای ارتباطی واقع شده بود، در روزگار قدیم از رونق خوبی برخوردار بود. پروکوپیوس از بازسازی دیوارهای شهر در عصر ژوستی نین خبر می دهد. نام باستانی تریکّی و اینکه از قرن چهارم به بعد اسقف نشین تریکّی ضمیمة ناحیة مرکزی لاریسّا بوده ، در جغرافیای متعلق به کلیسا باقی مانده است . شق دیگر آن ، به صورت تریکّاله ، نخستین بار در قرن دوازدهم در آلکسیادِ آنّا کومننا دیده می شود.

شهر احتمالاً در دوران بایزید اول در ٧٩٨/ ١٣٩٥ـ١٣٩٦ به دست عثمانیها افتاد. در منابع ، یکی از اخلاف اِورِنوس بیگ به نام احمد اِوْرِن اوغلی را سنجق بیگ یک سنجق بزرگ ــ که ترحاله مرکز آن بوده ــ ذکر می کنند، اما حضور اورنوس بیگ در فتح تسالی قطعی نیست . ترحاله در قرن هشتم / چهاردهم پایتخت شکوفای ایالت یونانی ـ صربی تسالی غربی به ریاست سیمئون اورسیس ، نابرادری استفان دوشان ، بود و بخشی از قلمرو خانوادة تُرَخان بیگ * ، خانوادة شریف ترک ، را تشکیل می داد.

ترخان بیگ (متوفی ٨٦٠/ ١٤٥٦) مهاجران مسلمان را در دشتها مستقر کرد و به جمعیت یونانی امتیازاتی داد. این شهر به عنوان مرکز اداری و تجاری ، مردم ترک را به خود جلب کرد و ترحاله در ٩٢٦/١٥٢٠ یکی از دوازده شهر پسکرانه با درآمدی سالیانه بیش از ٠٠٠ ، ١٠٠ آقچه (سکة نقره ) بود. شهر بر اثر کارهای ترخان بیگ و پسرش ، عمر (متوفی ٨٨٩/ ١٤٨٤)، به شکل یک شهر نمونة عثمانی در آمد با مساجد، مدرسه ها، یک حمام ، یک «عمارت » (اطعام خانه )، «خان » و «کاروانسرا»، که در پیرامون دژ گسترش می یافت و نیز محلة وروسی (واروش : حومه ) که مسیحی باقی مانده بود. بازار با کارگاهها و دکّه ها به سمت شرق گسترده شده بود، تا آنجا که در اواسط قرن نهم / پانزدهم در مجاورت گورستانهای بزرگ آن ، مساجدی به نام «ترخان بیگ جامعی » یا «بازارْ جامعی » احداث شده بود.

ترحاله در سرشماری ٨٥٩/ ١٤٥٤ـ ١٤٥٥ حدود ٤٥٣ ، ٢ تن جمعیت (٢٥١ خانوادة مسلمان و ٩ بیوه و ٢١٢ خانوادة مسیحی و ٧٣ بیوه ) داشت . در ٩١٢/ ١٥٠٦، ١٠٠ ، ٣ تن سرشماری شدند که شامل ٢٦٠ خانوادة مسلمان ، ٣١٠ خانوادة مسیحی و ١٩ خانوادة یهودی بود، و این نخستین بار بود که یهودیان در ترحاله دیده می شدند، اگرچه منابع روم شرقی قرن هشتم / چهاردهم از حضور یهودیان در حاشیة ترحاله خبر می دهند و وصیتنامة ترخان بیگ در ٨٥٠/ ١٤٤٦ از وجود یک محلة یهودی به نام یوقدی / یهوقدی در خارج شهر حکایت می کند. در فاصلة ٩٢٦/ ١٥٢٠ تا ٩٤٥/ ١٥٣٨، ٣٠١ خانوادة مسلمان ، ٣٤٣ خانوادة مسیحی و ١٨١ خانوادة یهودی سرشماری شدند.

قدیمترین وصف این شهر عثمانی از اولیاچلبی (اواخر قرن یازدهم / هفدهم ؛
ج ٨، ص ٢٠٣ـ ٢٠٨) است که از وجود شانزده محلة مسلمان نشین و هشت محلة مسیحی نشین و مجموع ٣٠٠ ، ٢ خانه خبر می دهد. او از هشت مسجد نام می برد که قدیمترین آنها مسجد غازی دورخان بگ (تاریخ بنا طبق کتیبه اش : ٨٩٥/ ١٤٨٩ـ١٤٩٠) و مهمترین آنها مسجد عثمان شاه بیگ است که تاریخ احداثش نامعلوم است و احتمال می رود که سنان * ، معمار معروف ترک ، تقریباً در فاصلة ٩٥٧ـ ٩٦٨/ ١٥٥٠ـ١٥٦٠ آن را ساخته باشد. قوجه عثمان شاه ، خواهرزادة سلیمان قانونی ، فرماندار تسالی بود و در ٩٧٤/ ١٥٦٧ در ترحاله درگذشت و در آرامگاهی ، در کنار مسجد، به خاک سپرده شد. بنای اخیر مرمت شده و تنها بنای باقی مانده در شهر کنونی است . اولیا چلبی تعداد مغازه ها را هزار ذکر کرده که احتمالاً اغراق آمیز است

و از بدستان ( رجوع کنید بهبازار * ، بخش ٣) نام نبرده است ، اما منابع قدیمی از یک بنای سنگی باشکوه سخن می گویند که به هنگام شب قفل و حراست می شده و با بدستانی که در اوایل قرن چهاردهم / آغاز قرن بیستم تخریب شد، مطابقت دارد. در شهر همچنین سه «حمام »، هشت «تکّه » (تکیه ، خانقاه ) و آبنماهای بسیار وجود داشته است . نام ترحاله با اشخاص مشهوری پیوند دارد، از جمله مورخ ترک احمد پاره پاره زاده که در ٩٦٨/ ١٥٦٠ در آنجا دفن شده ، و نیز «قاضی »های شهر از جمله عطایی و ویسی . در ١٦٠١ اسقف تریکّی ، دیونوسیوسِ فیلسوف ، رهبر یک شورش نافرجام مسیحیان یانیه بود.

در ١١٦٢/ ١٧٤٩ شهر بر اثر آتش سوزی عظیمی نابود شد. در ١١٨٥/ ١٧٧١، در جریان قیام مسیحیان به هنگام جنگ روسها و ترکها (١١٨٢ـ ١١٨٨/ ١٧٦٨ـ١٧٧٤) ٠٠٠ ، ٤ نیروی نامنظم آلبانیایی شهر را غارت کردند و بازار و ٥٠٠ مغازه را در آتش سوزاندند. در این زمان ، شهر ٠٠٠ ، ٢٥ تن سکنه داشت ، درست همان رقمی که پوکویل در زمان شورش یونانیها ارائه داده بود. آمی بوئه درست پیش از ١٢٥٦/ ١٨٤٠ از ترحاله دیدن کرده و تعداد ٠٠٠ ، ١٠ سکنه به آن نسبت داده است که شامل مسلمانها، یونانیها، کولیها و معدودی آلبانیایی است . بر اساس گزارش سیاحان بسیاری که در قرن سیزدهم / نوزدهم از این شهر دیدن کرده اند، و اسناد نقشه برداری ١٣٠٢/ ١٨٨٥، طرح شهر در قرن سیزدهم / نوزدهم را می توان بازسازی کرد. در این قرن ، شهر هفت مسجد داشت که چهارتای آنها در «سالنامة ولایت » یانیه (١٢٨٨/ ١٨٧١) ذکر شده است و یک کنیسه ، شش خانقاه و جز آنها.

آخرین سرشماری عثمانی (سرشماری ١٢٩٤/ ١٨٧٧ـ ١٨٧٨) ٠٠٠ ، ٢٥ سکنه و ٥٠٠ ، ٢ بنا برای «سنجق » ترحاله فهرست کرده است . شهر از ١٢٩٨/١٨٨١ بخشی از یونان شد و سرشماری بعدی از وجود ٥٦٣ ، ٥ تن در خود شهر حکایت می کند. در دهة ١٣١٠ ش / ١٩٣٠ یک طرح شهری از نوع طرحهای اروپایی بر شهر تحمیل شد، تعداد زیادی از بناهای قدیمی ویران گردید و شهر اکنون دیگر هویت قرون وسطایی خود را از دست داده است . جمعیت شهر از ٢٠٠ ، ٢٠ تن در ١٣٠٥ ش / ١٩٢٦ به بیش از ٠٠٠ ، ٥٠ تن در ١٣٧٠ ش / ١٩٩١ رسید.

/ الکساندرا یرولیمپوس ( د. اسلام ) /