ترتیل ، واژه ای قرآنی به معنای شیوة خاص قرائت قرآن . ترتیل از ریشة رَتْل / رَتَل ، به معنای هماهنگی و انتظام یافتن ، حُسن ترتیب و تناسب ، واضح و آشکار شدن ، آهستگی و درنگ کردن و جز اینهاست . دندانهای مرتب و با فاصله را ثغرِ مُرتَّل یا رَتِل و رَتَل می گویند. کاربرد متداول این واژه ، ترتیل در سخن و کلام است ، به معنای حُسن ترکیب و چیدن منظم کلمات ، با درنگ و شمرده سخن گفتن و شیوا و آشکار خواندن ( رجوع کنید بهابن منظور؛ فیروزآبادی ؛ فیّومی ؛ زمخشری ، ١٩٧٢ـ١٩٧٣؛ فراهیدی ، ذیل «رتل »).

ترتیل در دو آیة قرآن کریم آمده است : وَ قالَ الَّذینَ کَفَروا لَولا نُزِّلَ عَلیهِ القُرآنُ جُملَةً واحِدَةً کذ'لِکَ لِنُثَبِّتَ به فُؤادَک و رَتَّلناهُ تَرتیلاً (فرقان : ٣٢) و ... وَ رَتِّلِ القُرآنَ تَرتیلاً (مزّمّل : ٤)، که به اتفاق مفسران ، آیة دوم ناظر به شیوة قرائت قرآن است . بیشتر مفسران مراد از ترتیل را در آیة نخست ــ که در آن در پی اشاره به نزول تدریجی قرآن و حکمت این امر، عمل ترتیل به خداوند اسناد داده شده است ــ امور دیگری دانسته اند، از جمله تبیین و آشکار ساختن ، تفصیل (فصل بندی )، تفریق (جداسازی )، نزول متوالی و بدون انقطاع آیات قرآن (ترسّل )، نزول تدریجی و همراه با درنگ قرآن در زمانی نسبتاً طولانی یعنی بیست سال ( رجوع کنید به طباطبائی ؛ طبرسی ؛ زمخشری ، ١٣٦٦؛ قُرطُبی ؛ فیض کاشانی ، ١٤٠٢، ذیل فرقان : ٣٢). با اینهمه ، زمخشری احتمال داده است که در این آیه نیز، همانند آیة سورة مزّمّل ، به رعایت ترتیل در هنگام قرائت قرآن امر شده باشد ( رجوع کنید به ذیل آیه ).

در احادیث و منابع لغت و تفسیر، معانی متعددی برای مفهوم قرآنی ترتیل بیان شده است ، از جمله آشکار ساختن حروف و الفاظ هنگام قرائت ، درنگ کردن و بدون شتاب قرائت کردن ، ادای حروف از مخارج درست خود، رعایت احکام وقف و وصل ، تلفظ روان و صحیح کلمات . برخی منابع ، ترکیبی از دو یا چند معنای مذکور را در تفسیر واژة ترتیل بیان داشته اند، از جمله در حدیثی از امام علی علیه السلام ترتیل را رعایت وقف تام و قواعد تجوید * در قرائت قرآن دانسته اند (برای معانی ترتیل رجوع کنید به ابن جَزَری ، ج ١، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨؛
زرکشی ، ج ١، ص ٤٤٩ـ ٤٥٠؛
سیوطی ، ج ١، ص ٣٦٧ـ ٣٦٨؛
منابع لغت ذیل رتل ؛
تفاسیر ذیل مزّمّل : ٤؛
برای حدیث یاد شده رجوع کنید به مجلسی ، مشکوة الانوار ، ص ٨٤؛
همو، عین الحیوة ، ص ٥١١؛
همو، بحارالانوار ، ج ٨١، ص ١٨٨؛
طُرَیحی ، ذیل رتل ). به تصریح برخی دانشمندان ( رجوع کنید بهنجفی ، ج ٩، ص ٣٩٤) تمامی این معانی ، در واقع ، به یک مفهوم بازمی گردند و آن این است که قاری قرآن ضمن ادای درست حروف و رعایت احکام وقف و وصل ، الفاظ را شمرده و با تأنّی و درنگ ، به دور از افراط و تفریط ، ادا کند تا هم حروف از یکدیگر متمایز شوند و هم اتصال کلام برقرار باشد. این تفسیر از ترتیل در احادیثی از پیامبر اکرم و امامان علیهم السلام آمده است (برای آگاهی از این احادیث رجوع کنید بهمجلسی ، بحارالانوار ، ج ٨٢، ص ٥٠، ج ٨٩، ص ٢١٠، ٢١٥ـ ٢١٦؛
همو، مشکوة الانوار ، ص ٨٤؛
سیوطی ، ج ١، ص ٣٦٧ـ ٣٦٨) و مفسرانی چون ابن عباس ، زَجّاج ، قَتاده و دیگران نیز آن را ذکر کرده اند (ابن منظور، همانجا؛
غزالی ، ج ١، ص ٣٢٦ـ٣٢٧؛
فیض کاشانی ، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٢٢٤ـ٢٢٥؛
طبرسی ؛
قرطبی ، ذیل فرقان : ٣٢؛
مزّمّل : ٤). در برخی احادیث ، نحوة قرائت رسول اکرم در نماز ذکر شده که همراه با کشش صوت و به صورت مُقطَّع و آیه آیه بوده ، به طوری که شمارش حروف آن برای شنونده ممکن بوده است ( رجوع کنید به ابن جزری ، ج ١، ص ٢٠٨؛
غزالی ، ج ١، ص ٣٢٦؛
نسائی ، ص ٦٣؛
طبرسی ؛
زمخشری ، ذیل فرقان : ٣٢؛
مزّمّل : ٤؛
قرطبی ، ج ١، مقدمه ، ص ١٧ و ذیل فرقان : ٣٢؛
مزّمّل : ٤).

بنابراین ، مفهوم متبادر از این اصطلاح قرآنی ، چگونگی تلفظ و چیدن حروف و کلمات هنگام قرائت است . با اینهمه ، برخی دانشمندان رعایت قواعد وقف را جزو مفهوم ترتیل ندانسته و حتی در استحباب آن نیز مناقشه کرده اند ( رجوع کنید به نجفی ، ج ٩، ص ٣٩٤ـ ٣٩٨). در برخی احادیث ، صدای نیکو و حزین جزو ترتیل دانسته شده ( رجوع کنید به طبرسی ، ذیل مزّمّل : ٤؛
مجلسی ، بحارالانوار ، ج ٩٢، ص ١٩١؛
طریحی ، همانجا) و حتی گفته شده است که مراد از ترتیل ، تدبر و ژرف اندیشی در معانی آیات و مضامین آنهاست ( رجوع کنید به طبرسی ، ذیل فرقان : ٣٢؛
مجلسی ، بحارالانوار ، ج ٨٢، ص ٣٤، ٤٤، ٥٠، ج ٨٩، ص ٢١٠، ٢١٦؛
سیوطی ، ج ١، ص ٣٦٨). به گفتة زرکشی (ج ١، ص ٤٥٠)، کمال ترتیل هماهنگی لحن و تلفظ قاری با معنا و مفهوم آیات قرائت شده است .

برخی با استناد به این منابع و ادلة دیگر، مفهوم قرآنی ترتیل را گذشته از دلالت بر انتظام الفاظ قرآنی در قرائت ، متضمن هماهنگی معانی آیات نیز دانسته اند و ترتیل در معنا و تدبر در مفاهیم آیات را نیز جزئی از مفهوم ترتیل برشمرده اند (نقی پورفر، ص ٣٨٣ به بعد). با توجه به آیات و احادیث (از جمله رجوع کنید بهمجلسی ، بحارالانوار ، ج ٨٢، ص ٣٤، ٤٤، حدیث ٣٠، ج ٦٤، ص ٣١٥ به نقل از نهج البلاغة ) یکی از مهمترین حکمتها و اغراض ترتیل را می توان ایجاد نظم و هماهنگی در مفاهیم آیات و تدبر در آنها دانست ، ولی ظاهراً تدبر در مفاهیم آیات و هماهنگی آنها را نمی توان جزو معنای اصلی و حقیقی ترتیل به شمار آورد؛
زیرا از یکسو، در منابع لغت ، معنای ترتیل صرفاً شمردگی و شیوایی الفاظ آمده ، و از سوی دیگر، عالمان قرآنی ترتیل را در زمرة آداب ظاهری تلاوت قرآن آورده اند (از جمله رجوع کنید به مجلسی ، مشکوة الانوار ، ص ٨٤؛
همو، عین الحیوة ، ص ٥١١؛
غزالی ، ج ١، ص ٣٢٦؛
سیوطی ، ج ١، ص ٣٦٧). بنابراین ، تأکید

بر حکمتها و اغراض ترتیل ، بیان وظیفة نهایی و تکلیف اصلی قاری قرآن است نه تفسیر واژة ترتیل . از احادیث نیز برمی آید که ترتیل ، مرحلة میانی ، مقدمه و زمینه ساز تفکر و تدبر در پندها، وعده ها و وعیدهای قرآن و عمل به دستورهای الاهی است ( رجوع کنید بهمجلسی ، بحارالانوار ، همانجاها). حتی به عقیدة برخی دانشمندان (غزالی ، ج ١، ص ٣٢٧؛
سیوطی ، ج ١، ص ٣٦٨) استحباب داشتن ترتیل در قرائت صرفاً به دلیل تدبر نیست ، بلکه ترتیل برای کسی که معانی آیات را نمی فهمد نیز استحباب دارد، چون به ادب و احترام نزدیکتر و در قلب مؤثرتر است .

در احادیث به رعایت ترتیل در هنگام تلاوت قرآن توصیة اکید شده و امامان علیهم السلام آن را از صفات شیعیان خود و مؤمنان و پارسایان شمرده اند ( رجوع کنید به مجلسی ، بحارالانوار ، ج ٦٤، ص ٣١٥، به نقل از نهج البلاغه ، ج ٦٥، ص ١٩٤، ج ٧٥، ص ٢٤، ٢٩، ٧٣ـ٧٤؛
نیز رجوع کنید به تلاوت * ) که رعایت آن موجب برخورداری از ثواب الاهی و درجات عالی اخروی است (همان ، ج ٧، ص ٢٦٨، ج ٨٩، ص ٢٠؛
طبرسی ؛
قرطبی ، ذیل مزّمّل : ٤). در فقه اسلامی ترتیل در قرائت ، در هنگام تلاوت قرآن و نماز، مستحب است (نجفی ، ج ٩، ص ٣٩١)، اما برخی تلفظ درست و آشکار حروف و حتی گاه رعایت قواعد تجوید را نیز واجب شمرده اند (همان ، ج ٩، ص ٣٩٨ـ٤٠٠؛
طریحی ، همانجا). برخی رعایت احکام وقف و وصل را نیز لازم دانسته اند (مجلسی ، مشکوة الانوار ، ص ٨٤). بنا به نظر ابن جَزَری (ج ١، ص ٢٠٩) قرائتِ اندک اما همراه با ترتیل و تدبر بر قرائت کثیر و با سرعت ترجیح دارد، زیرا مقصود از خواندن قرآن فهم و تفقّه و عمل به آن است و تلاوت و حفظ وسیله ای بیش نیست (نیز رجوع کنید بهقرائت * ).

منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن جزری ، النشر فی القراءات العشر ، چاپ علی محمد ضباع ، مصر ?( ١٩٤٠ ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٣) ابن منظور؛
(٤) محمدبن بهادر زرکشی ، البرهان فی علوم القرآن ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٥) محمودبن عمر زمخشری ، اساس البلاغة ، مصر ١٩٧٢ـ١٩٧٣؛
(٦) همو، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل ، بیروت ١٣٦٦/١٩٤٧؛
(٧) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ( قاهره ١٩٦٧ ) ، چاپ افست قم ١٣٦٣ ش ؛
(٨) طباطبائی ؛
(٩) طبرسی ؛
(١٠) فخرالدین بن محمد طریحی ، مجمع البحرین ، چاپ احمد حسینی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١١) محمدبن محمد غزالی ، احیاء علوم الدّین ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٢) خلیل بن احمد فراهیدی ، کتاب العین ، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی ، قم ١٤٠٥؛
(١٣) محمدبن یعقوب فیروزآبادی ، ترتیب القاموس المحیط ، چاپ طاهر احمد زاوی ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(١٤) محمدبن شاه مرتضی فیض کاشانی ، تفسیرالصافی ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٥) همو، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء ، چاپ علی اکبر غفاری ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٦) احمدبن محمد فیّومی ، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(١٧) محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت : دارالفکر، ( بی تا. ) ؛
(١٨) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
همو،

(١٩) عین الحیوة ، تهران ١٣٣١ ش ؛
(٢٠) همو، مشکوة الانوار ، اصفهان ( بی تا. ) ؛
(٢١) محمدحسن بن باقر نجفی ، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام ، ج ٩، چاپ عباس قوچانی ، بیروت ١٩٨١؛
(٢٢) احمدبن علی نسائی ، فضائل القرآن ، چاپ سمیر خولی ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٢٣) ولی اللّه نقی پورفر، پژوهشی پیرامون تدبّر در قرآن ، قم ١٣٧١ ش .

/ سیدرضا هاشمی /