دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٤٢٥
تربتی ، حسین ، از علمای امامیه در قرن سیزدهم ، صاحب آثاری در فقه و کلام و اصول و حدیث . از تاریخ تولد وی اطلاعی در دست نیست ، در تربت حیدریه به دنیا آمد و بعدها ساکن سبزوار شد و زعامت دینی داشت . وفات او را بعد از ١٣٠٠ ذکر کرده اند (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء١، قسم ٢، ص ٤٩٨؛ مدرس ، ص ٢٦٧). پسرش محمدتقی تربتی (متوفی ١٣٣٠)، صاحبِ مقدمة الواجب و حاشیة التعادل و التراجیح من الرّسائل ، از فضلای عصر خود و از شاگردان میرزامحمدحسن شیرازی معروف به مجدّد شیرازی (متوفی ١٣١٢) بود (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء ١، قسم ١، ص ٢٣٩، قسم ٢، ص ٤٩٨).
آثار حسین تربتی عبارت اند از: الاجتهاد و التقلید که کتابی بزرگ است و در آن از حقیقت ایمان و کفر نیز بحث شده است (امین ، ج ٥، ص ٤٦٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١، ص ٢٧١)؛ الرّد علی من ادّعی قطعیّة صدور الاحادیث المرویّة فی الکتب الاربعة ، کتابی در نفی نظریة اخباریان در بارة قطعی الصدور بودن روایات کتابهای چهارگانة حدیثی شیعه ، که آن را در ١٢٩٦ نوشته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٠، ص ٢٢٦)؛ المحاکمات بین المحققین الاصولیین ، کتابی در اصول فقه که در آن به داوری میان آرای میرزاابوالقاسم قمی (صاحب قوانین )، محمدتقی حائری اصفهانی (صاحب هدایة المسترشدین ) و برادرش محمدحسین حائری اصفهانی (صاحب فصول ) پرداخته است (همان ، ج ٢٠، ص ١٣٣؛ همو، ١٤٠٤، جزء١، قسم ٢، ص ٤٩٨)؛ شرح الروضة البهیّة که شرحی است بر شرح لمعة شهیدثانی (متوفی ٩٦٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٩٣؛ مدرس ، همانجا)؛ شرح دعاء النّدبة ، که در آن به رد بابیگری و بهاییگری و اثبات عقیده به رجعت و رد منکران آن نیز پرداخته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٢٦٠؛ کحّاله ، ج ٣، ص ٣١٧)؛ و رساله هایی در بارة وقف و نکاح و رضاع (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٢٤، ص ٢٩٨، ج ٢٥، ص ١٣٦). به گفتة آقابزرگ طهرانی ، اکثر آثار تربتی به خط خودش نزد یدعبداللّه برهان (متوفی ١٣٨٤)، از فضلای سبزوار، بوده است (١٤٠٣، ج ١، ص ٢٧١، ج ١٠، ص ٢٢٦، ج ١٣، ص ٢٦٠، ٢٩٣؛ همو، ١٤٠٤، جزء ١، قسم ٣، ص ١١٩٦).
منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء١: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر ، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) امین ؛
(٤) کحّاله ؛
(٥) عبدالرحمان بن نصراللّه مدرس ، تاریخ علماء خراسان ، چاپ محمدباقر ساعدی خراسانی ، مشهد ١٣٤١ ش .
/ مُنی ' علی نژاد /