دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٤٠٦
ترابعلی لکهنوی ، عالم و مؤلف هندی سدة سیزدهم . نام کاملش ابوالبرکات رکن الدین محمدترابعلی بن شجاعت علی دهلوی امروهوی است . در ١٢١٣ در لکهنو به دنیا آمد و نسبش گویا به زبیر، عمه زاده و صحابی رسول اکرم صلی اللّه علیه و آله وسلم ، می رسد (حسنی ، ج ٧، ص ١٠٧؛ رحمان علی ، ص ٣٥). ادبیات عرب را نزد مخدوم حسینی لکهنوی ، بعضی رسایل منطق و کلام را نزد شیخ مظهر علی تاجر و بقیة کتب درسی را نزد اسماعیل مرادآبادی و ظهوراللّه انصاری فرا گرفت (حسنی ؛ رحمان علی ، همانجاها) و در سفر به حجاز نیز علم حدیث را از عبداللّه سراج مکی آموخت و بعدها استاد معقول و منقول شد. پس از بازگشت به هند به تدریس پرداخت و شاگردان بسیاری تربیت کرد. وی در ١٢٨١ وفات یافت (همانجاها).
آثار فارسی لکهنوی عبارت است از: درک المآرب ، در مسائل فقهی (منزوی ، ج ٤، ص ٢٣٢٠ـ٢٣٢١)؛ تدقیقات الراسخات فی شرح تحقیقات الشامخات ، در رد وهابیان که شرح و متن هر دو از خود اوست (همان ، ج ٢، ص ١٠٦١ـ ١٠٦٢)؛ توضیح اشعار مطوّل تفتازانی (همان ، ج ١٣، ص ٢٤٤٢)؛ رساله در حرمت افیون و حقّه (همان ، ج ١، ص ٣٩٤)؛ شرح قصیدة برده (رحمان علی ، ص ٣٦)؛ اعراب قرآن (منزوی ، ج ١، ص ١٤٤).
از دیگر آثار او می توان به اینها اشاره کرد: حاشیه بر تعلیقة غلام یحیی بر شرح میرزاهد بر رسالة تصور و تصدیق قطب الدین رازی و تکملة تعلیقة مزبور؛ تعلیقه بر شرح حسن لکهنوی و حمداللّه و قاضی مبارک ، شارحان ملاصدرا، بر سلَّم العلوم (رحمان علی ، ص ٣٥ـ٣٦)؛ شرح بر شرح قاضی مبارک بر سلّم العلوم (حسنی ،ج ٧، ص ١٠٧)؛ حاشیه بر شرح الهدایة ملاصدرا (رحمان علی ، ص ٣٦؛ حسنی ، ج ٧، ص ١٠٨) که آن را در ١٢٥٣ در سندیله هنگام تدریس شرح الهدایة برای امیری به نام شوکت علی نوشته و شوکة الحواشی نامیده است (چاپ لکهنو، ١٢٥٨). لکهنوی در این کتاب از ملاصدرا و میرداماد با حرمت فراوان یاد کرده و در تحشیة آن از دیگر آثار ملاصدرا، مانند اسفار و حاشیة شفا بهره برده است . او در این حاشیه مناقشات حاشیه نویسان هندی بر شرح الهدایة ملاصدرا را مطرح کرده است . این اثر هر چند به عربی است ، در آن بارها برای توضیح واژه ها و اصطلاحات از کلمات فارسی استفاده شده است . این کتاب در ١٢٥٨ در لکهنو با تصحیح مؤلف و با دو تقریظ از یک عالم شیعی و یک عالم سنّی ، با چاپ سنگی ، منتشر شده است .
از شاگردان ترابعلی ، شیخ معین الدین کروی ، سیدحیدر علی رضویِ شیعی و کمال الدین موهانیِ شیعی بوده اند که هر کدام حاشیه ای بر شرح الهدایة ملاصدرا نوشته اند (حسنی ، ج ٧، ص ١٠٨، ج ٨، ص ١٢٩ـ١٣٠؛ صدرالافاضل ، ص ٤٦٣ـ٤٦٤).
منابع :
(١) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع والنواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/١٩٦٢ـ١٩٨٩؛
(٢) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٣٣٢/١٩١٣؛
(٣) مرتضی حسین صدرالافاضل ، مطلع انوار: احوال دانشوران شیعة پاکستان و هند ، ترجمه محمد هاشم ، مشهد ١٣٧٤ ش ؛
(٤) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش .
/ اکبر ثبوت /