تذکرة الشّعراء ، کتابی در شرح احوال شاعران به فارسی ، نوشتة دولتشاه بن علاءالدوله سمرقندی . این کتاب ، بنا برتصریح مؤلف در خاتمة آن (ص ٥٤١)، در ٨٩٢ پایان یافته و در مقدمه (ص ١٤ ـ ١٥) به امیرعلیشیر نوائی (متوفی ٩٠٦) تقدیم شده است .

دولتشاه از امیرزادگان و رجال قرن نهم بود. پدرش ، امیرعلاءالدوله اسفراینی ، از ندیمان شاهرخ تیموری (حک : ٧٩٦ ـ ٨٥٠؛ دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٣٧) و خود از نزدیکان سلطان حسین بایقرا ( حک :٨٧٣ ـ ٩١١) و امیر علیشیرنوائی بود. دولتشاه برخلاف سنّت خانوادگی از امارت دست کشید و به کسب فضایل پرداخت (امیرعلیشیر نوائی ، ص ١٠٨) و در پنجاه سالگی تألیف تذکرة الشعراء را آغاز کرد (دولتشاه سمرقندی ، ص ١١ ـ ١٢). وی سبب تألیف تذکرة شاعران را فقدان کتابی در بارة این موضوع ذکر کرده است ( رجوع کنید به همان ، ص ١٣). او در بیان زندگینامة شاعران به منابعی چون چهارمقالة نظامی عروضی (ص ٥٧)، تاریخ گزیدة حمداللّه مستوفی (ص ٣١) و تذکرة مناقب الشعرای ابوطاهر خاتونی (ص ٥٨) اشاره کرده ، با وجود این خود را نخستین مؤلف مقامات و احوال شعرا دانسته ( رجوع کنید به همان ، ص ١٣) و ظاهراً از تذکرة لباب الالبابِ محمد عوفی نیز آگاهی نداشته ، زیرا از آن سخنی به میان نیاورده است .

دولتشاه اطلاعات مورد نیاز را از دیوان شاعران و کتابهای تاریخی گردآورده و از شنیده های خود نیز سود جسته است . او تذکرة خود را بر اساس تاریخ و دورة زندگی شعرا مرتب کرده و شرح حال ١٥٠ شاعر نامدار را از ظهور اسلام تا زمان زندگی خود آورده است . تذکرة الشعراء با دیباچة مؤلف آغاز می شود. پس از مقدمه ای در ذکر دَه تن از شاعران عرب ، شعرای پارسی گو به لحاظ تاریخی به هفت طبقه تقسیم می شوند که آخرین طبقه به شعرای هم دورة دولتشاه اختصاص دارد ( رجوع کنید به همان ، ص ١٦). در این ضمن به احوال پادشاهان حامی شعر و رویدادهای تاریخی نیز اشاره شده است . در خاتمه ، شرح زندگی و مکارم هفت تن از بزرگان روزگارِ دولتشاه آمده و کتاب با «شطری از مقامات ابوالغازی سلطان حسین بهادر» ( ص ٥٢١ ـ٥٤١) به پایان رسیده است .

سبک نگارش تذکرة دولتشاه در دیباچة کتاب ، نه فنی و دشوار و نه ساده و مُرسَل است ، بلکه شیوه ای است برگرفته از هر دو، ولی نثر آن در نگارش احوال شاعران ساده وجذاب است .

تذکرة الشعراء به جهت دربرداشتن شرح حال بسیاری از شاعران متقدم و معاصر مؤلف اثری ارزنده است ، اما در زندگینامة شاعران در چند مورد مطالب دور از واقع نیز آمده که نشان دهندة ضعف پژوهش نویسنده است و در حقیقت از تنزلِ ادبی در این دوره و سطحی شدن تحقیق و تتبع ناشی می شود ( رجوع کنید به فخرالزمانی ، ص ١٤، که خطای دولتشاه را در بارة سرایندة ویس ورامین یادآور شده است ، نیز رجوع کنید به همان ، ص ٧٨، ٤٩٨، حواشی گلچین معانی ؛
براون ، ج ٢، ص ٢٥٢،٢٦٠ ـ٢٦١، ٨٧٣؛
بهار، ج ٣، ص ١٨٦ ـ١٩١). به طورکلی دولتشاه در تنظیم و تألیف این تذکره ، به خواندنی بودن آن توجه کرده و به جنبة تحقیقی آن چندان نپرداخته است .

دولتشاه ، جز نقل احوال شاعران ، به نقد شعر آنها نیز می پردازد. او بنا بر سبک موردپسند زمان خود، به طنطنة الفاظ و مضمون آفرینی و آرایه های لفظی توجه می کند و شعر را با این ملاکها نقد و ارزیابی می کند. وی اشعاری را که فصیح و روان و پیراسته از تکلفات و صنایع باشند، تحسین نمی کند، چنانکه ذکر تمامی قصیدة «بوی جوی مولیان » رودکی را در تحمل تذکره نمی داند (ص ٣٢).

دولتشاه ، چون در دورة انحطاط ادبی به سر می برده ، در معرفی چند تن از شعرا، از جمله حافظ ، شاعری را دون مرتبة آنان دانسته و به فضایل دیگر آنان پرداخته (ص ٣٠٢) و توجه نکرده است که تذکرة او بر مدار شعر و شاعریست .

تذکرة الشعراء مرجع بسیاری از تذکره نویسان بوده و به سبب اهمیتی که در ذکر احوال شاعران داشته ، بارها در

ایران و هندوستان چاپ شده است . این کتاب در ١٣٠٥در بمبئی ودر ١٣١٨ به تصحیح ادوارد براون در لیدن انتشار یافت . در قرن دهم به ترکی ترجمه و تلخیص شد (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٨). یک ترجمة ترکی آن با عنوان سفینة الشعراء در ١٢٥٩ در استانبول چاپ شد (دولتشاه سمرقندی ، مقدمة براون ، ص ه ). هامر ـ پورگشتال نیز آن را به آلمانی ترجمه و چاپ کرده است .

منابع :
(١) امیرعلیشیر نوائی ، تذکرة مجالس النفائس ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٢) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٢: از فردوسی تا سعدی ، ترجمه و حواشی و تعلیقات علی پاشا صالح ، تهران ١٣٥٨ش ؛
(٣) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ ١٣٥٦ش ؛
(٤) حاجی خلیفه ؛
(٥) دولتشاه سمرقندی ، کتاب تذکرة الشعراء ، چاپ ادوارد براون ، لیدن ١٣١٨/١٩٠٠؛
(٦) عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی ، تذکرة میخانه ، چاپ احمد گلچین معانی ، تهران ١٣٦٢ ش .

/ عبدالعلی ادیب برومند و پوراندخت برومند /