تَذکِره (١) ، عنوان شماری از کتابهای عربی و فارسی و ترکی ، نیز عنوانی برای کتابهای شرح حال ، بویژه شرح حال شاعران .

١) کلیات . واژة تذکره معانی گوناگون دارد، از جمله : به یادآوردن ، یاد کردن ، یادآوری ، آنچه موجب یادآوری شود، وسیلة تذکر، یادگار و غیره (ابن منظور، ذیل «ذکر»؛ دهخدا، ذیل مادّه ). کتابهای گوناگونی در موضوعات مختلف و با عنوان تذکره ، به عربی و فارسی ، وجود دارد و به نظر می رسد که مؤلفان آنها در انتخاب این واژه برای عنوان کتاب ، به معنای آن (یادآوری ) التفات داشته اند. این واژه برای کتابهای شرح حال صوفیان و خطاطان و علما و از همه بیشتر شاعران و ادیبان به کار رفته به طوری که بتدریج اصطلاحی برای کتابهای شرح حال شاعران شده است (برای نمونه رجوع کنید به دهخدا، ذیل «تذکره »). این واژه در عنوان بسیاری از کتابهای عربی با موضوعات گوناگون دیده می شود که برخی از آنها عبارت اند از: تذکرة ابن المعتز (متوفی ٢٩٦)، تذکرة الخواص از سِبْط ابن جوزی (متوفی ٦٥٤) و تذکرة النبیه فی ایّام المنصور و بنیه از ابن حبیب حلبی که به سبب دربرداشتن شرح زندگانی امیران و بزرگان اهمیت فراوانی دارد (مقدمة سعید عبدالفتاح عاشور، ج ١، ص ٢٧). آثاری که در علم رجال و انساب نگارش یافته اند نیز در این زمره اند، مانند تذکرة الحُفّاظ از شمس الدین ذَهَبی (متوفی ٧٤٨؛ رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٥، ٣٨٨؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٨ـ٢٩، ٤٥). در برخی تذکره ها نیز ذیل موضوعات دیگر، اندکی به شرح حال اشخاص پرداخته شده است ، از جمله در دانشنامه های ادبی مانند التذکرة الحمدونیـّـة از ابن حمدون (متوفی ٥٦٢) و التذکرة الفخریّة از بهاءالدین * اِرْبَلی (متوفی قرن هفتم ؛ رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٦، ٣٨٩؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٢، ٤).

واژة تذکره در عنوان برخی کتابها با موضوعات گوناگون آمده است ، برخی از این موضوعات عبارت اند از: منتخبات نظم و نثر، التذکرة السعدیّة از محمدبن عبدالرحمان عبیدی (متوفی قرن هشتم ) شامل اشعار شاعران جاهلی و مُخَضْرم و مُحْدَث ؛ تذکرة الصَفَدی یا التذکرة الصلاحیّة از صلاح الدین صفَدی (متوفی ٧٦٤) در سی جزء شامل مسائل ادبی به نظم و نثر و نوادر اشعار ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٨)؛ صرف ونحو، مانند کتاب التذکرة از ابوعلی فارسی نحوی (متوفی ٣٧٧؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٥، ٣٩٠، ٣٩٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢١، ٢٨، ٣٣، ٣٩)؛ لغت وعروض ، مانند التذکرة فی اللغة از احمدبن عبدالقادر قیسی نحوی (متوفی ٧٤٩؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٩٣) و تذکرة العروض از اسداللّه دزفولی (متوفی ١٣٥٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٤٠)؛ تفسیر و قرائت ، مانند التذکرة فی القرائات از طاهربن عبدالمنعم مشهور به ابن غَلْبون (متوفی ٣٩٩؛ رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٤، ٣٩١ ـ٣٩٣)؛ حدیث ، مانند التذکرة فی علوم الحدیث از ابن مُلَقِّن (متوفی ٨٠٤؛د. اسلام ، همانجا؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٨ـ٣٨٩، ٣٩٣؛ زرکلی ، ج ٦، ص ١٧٢)؛ فقه و اصول ، مانند التذکرة باصول الفقه از شیخ مفید (متوفی ٤١٣؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٥؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٩، ٣٩١ ـ٣٩٤)؛ اصول دین و مسائل دینی ، مانند التذکرة فی الاصول الخمسة از صاحب بن عبّاد (متوفی ٣٨٥؛آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢١ـ٢٢؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٥ـ٣٨٦، ٣٩٣؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٢٥٣)؛ پزشکی ، مانند التذکرة الهادیة و الذخیرة الکافیة یا تذکرة السویدی از ابن طَرحان (متوفی ٦٢٠؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٦، ٣٩٢؛ برای دیگر تذکره ها در این موضوع رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٩، ج ٢٠، ص ٢٢١؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٣؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٣٢٦، ٤٢٧، ج ٢، ستون ١٦٥٧)؛ چشم پزشکی ، مانند تذکرة الکحّالین * از علی بن عیسی کحّال (متوفی ٤٣٠؛ رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٤٤)؛ ریاضیات ، مانند تذکرة الکُتّاب فی علم الحساب از احمدبن ابراهیم حلبی خلیلی (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٩٠) و التذکرة الکاملة در موسیقی (همانجا؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٧؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٨٤، ٣٩١؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٣٦٨)؛ تقویم و نجوم ، مانند التذکرة فی الهیئة * از خواجه نصیرالدین طوسی (متوفی ٦٧٢؛ رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٩٦٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٣٣)؛ کیمیا، مانند التذکرة فی الکیمیاء ، ازابن کَمونه (متوفی قرن هفتم ؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٩٣)؛ تعلیم و تربیت ، مانند تذکرة الا´باء و تسلیة الابناء از عمربن احمدبن عَدیم حلبی (متوفی ٦٦٠)؛ مباحث حِکْمی ، مانند التذکرة فی الحکمة الالهیّة از محسن فیض کاشانی (متوفی ١٠٩١؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٥) و التذکرة فی الجواهر و الاعراض از ابن مَتَّویه (متوفی قرن پنجم ؛ د. اسلام ، همانجا؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٤؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٩٣٨)؛ دعا و اخلاق و موعظه ، مانند التذکرة فی أحوال المَوتی و امور الا´خرة از محمدبن احمد قُرْطُبی (متوفی ٦٧١؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٧ـ ٢٨؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٧٧٣)؛ کشورداری و آداب جنگ ، مانند التذکرة الهَرَویة فی الحِیَل الحربیّة از علی بن ابی بکر هروی ؛ کتاب شناسی و نسخه های خطی ، مانند تذکرة النوادر من المخطوطات العربیّة از هاشم ندوی ؛ تاریخ و جغرافیا، مانند التذکرة فی تخطیط الکُرة از محمود افندی باجوری (سرکیس ، ج ١، ستون ٥١١؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٥، ٢٧)؛ آشپزی ، مانند تذکرة الخواتین و استاذ الطباخین از خلیل سرکیس (سرکیس ، ج ١، ستون ١٠٢٠)؛ قصیده هایی با عنوان تذکره ، مانند تذکرة الفضلاء از محمدابراهیم بیارجُمندی (آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٤٣)؛ موضوعات پراکنده ، مانند تذکرة الالباب و انیس الطُّلاب از محمدباقر یزدی حائری (همان ، ج ٤، ص ٢٨) و التذکرة التیموریة یا معجم الفوائد و نوادر المسائل از احمد تیمورپاشا. موضوع برخی تذکره ها را به سبب کلی بودن مطالب آنها نمی توان دقیقاً مشخص کرد، مانند التذکرة فی الفوائد النادرة از سیدعلیخان مدنی (آقابزرگ طهرانی ،ج ٤، ص ٢٥؛ برای دیگر تذکره ها رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٩١؛ بروکلمان ، ج ٤، ص ٣٤؛ سرکیس ، ج ٢، ستون ١٣٦٥؛ ون دایک ، ص ٤٩٧).

برای منابع این قسمت رجوع کنید به منابع قسمت ٣.

/باقرقربانی زرّین /

٢) تذکره نویسیِ فارسی . تا پیش از سدة هفتم ، سرگذشت شاعران و نمونة شعر آنان به طور پراکنده در برخی آثار تاریخی و جغرافیایی و ادبی ، نظیر چهارمقالة نظامی عروضی (تألیف ح ٥٥٠) و آثارالبلاد و اخبارالعباد زکریای قزوینی (متوفی ٦٨٢)، ذکر می شد. در اوایل سدة هفتم ، محمد عوفی لباب الالباب را تألیف کرد که قدیمترین تذکره ، مشتمل بر شرح حال شاعران ، است . نخستین کتابهای فارسی که در عنوان آنها کلمة تذکره ذکر شده ــ از جمله تذکرة الاولیاء *عطار در شرح احوال اولیا و مشایخ تصوف و رسالة آغاز وانجام معروف به تذکره تألیف نصیرالدین طوسی (متوفی ٦٧٢) در بارة معاد ــ «تذکره » به مفهومی که بعدها در ادب فارسی رایج شد (کتابی در شرح حال شاعران )، نبودند (برای اطلاع بیشتر در بارة دیگر آثار از این نوع رجوع کنید به نقوی ، ص ٧٨٤ـ ٧٨٦). قزوینی (عوفی ، مقدمه ، ص و ـ ح ) از کتابی با عنوان مناقب الشعراء تألیف موفق الدین ابوطاهر خاتونی * ، از رجال دورة محمدبن ملکشاه (متوفی ٥١١)، نام برده است که این اثر در دست نیست تا بتوان در بارة آن داوری کرد، اما نجم الدین ابوبکر محمد راوندی ، از نویسندگان اواخر قرن ششم ، آن را مرقّع گونه ای دانسته است (ص ٥٧). اشارة دولتشاه سمرقندی در تذکرة الشعراء * (تألیف ٨٩٢؛
ص ٣٥، ٦٦) به این کتاب ، نشان می دهد که مناقب الشعراء دست کم تا قرن نهم شناخته شده بوده است .

پس از لباب الالباب ، تذکرة الشعراء سرمشق تذکره نویسان شد. محمدطاهر نصرآبادی برای نخستین بار واژة تذکره را به معنای شرح حال شاعران در عنوان اثر خود، تذکرة نصرآبادی * (تألیف ١٠٨٣ـ١٠٩٠)، به کار برد ( رجوع کنید به ص ٢). این تذکره مشتمل بر شرح حال شاعران و نمونة اشعار آنان است .

تذکره نویسی در دورة صفوی (ح ٩٠٦ـ ١١٣٥) و قاجار (١٢١٠ـ١٣٤٤) رونق یافت . در تذکره های این دو دوره ، علاوه بر شرح حال شاعران برجسته ، شرح حال سرایندگانی که گاه به تفنن شعر می سرودند نیز آورده می شد. نمونة این تذکره ها، عَرَفات العاشقین تقی الدین بلیانی (تألیف ١٠٢٤) و مجمع الفصحا ی هدایت (تألیف ١٢٨٤) است .

در دورة قاجار تذکره نویسی چنان رواج یافت که حتی شاهزادگان قاجار نیز تذکره نوشتند، از جمله سیف الدوله سلطان محمد، پسر فتحعلی شاه ، بزم خاقان را در ١٢٤٥ نوشت و علیرضا میرزای قاجار کتاب بستان البدایع را در اواسط قرن سیزدهم و بستان العشاق را در ١٢٤٦ تألیف کرد (گلچین معانی ، ج ١، ص ٩٣ـ ). تألیف تذکره هایی که معیار انتخاب شاعران در آنها، ممدوح یا حامی شاعران بود نیز گویای اهمیتی است که دربار قاجار برای این نوع آثار قایل می شد، از جملة اینگونه تذکره هاست : اقبال نامه تألیف محمدباقر میرزای خسروی کرمانشاهی در ١٣١٩ در شرح حال شاعرانِ مداح اقبال الدولة غفاری (حاکم کرمانشاه ) و انجمن روشن تألیف صفای زواره ای در ١٢٦٨ در شرح حال شاعرن مداح چراغعلی خان زنگنه (حاکم اصفهان ؛
همان ، ج ١، ص ٣٦، ٦٨).

ویژگی دیگر تذکره نویسی در دورة قاجار کاربرد انواع تفنن در تذکره نویسی بود، از جمله تألیف تذکره های منظوم همچون تذکرة منظوم رَشحه تألیف میرزا محمدباقر رشحة اصفهانی در ١٢٥٠ (همان ، ج ١، ص ٣٧٢ـ٣٧٦)؛
تذکره های مصور مانند انجمن ناصری و تذکرة قدسیه ، هر دو از میرزاابراهیم مدایح نگار که در اوایل قرن چهاردهم نگارش یافته اند و تصاویر سیاه قلم صاحبان تراجم در این دو کتاب کار ابوتراب غفاری است (همان ، ج ١، ص ٧١، ٣٢٠)؛
تلخیص تذکره های مفصّل ، مانند اشعة شعاعیه تألیف محمدحسین شعاع شیرازی در ١٣٣٦ـ ١٣٣٧ که منتخبی از تذکرة شعاعیه ، نوشتة خود او در ١٣٢٠ـ١٣٢١ است (گلچین معانی ، ج ١، ص ٣٤)؛
تألیف تذکره های طنزآمیز و تخیلی ، مانند تذکرة آش کشکیان از تقی دانش (متوفی ١٣٢٦ ش ) در شرح حال شاعران ساختگی و ذکر اشعار هزل آمیز سرودة خود مؤلف (همان ، ج ١، ص ١٦٩).

سنّت تذکره نویسی تا دورة معاصر ادامه یافته است . برخی از معروفترین تذکره های معاصر عبارت اند از: سخن و سخنوران بدیع الزمان فروزانفر (چاپ ١٣٠٨ ش )، تذکرة شعرای معاصر از انجمن ادبی فرهنگستان ایران (چاپ ١٣٢٨ ش )، بهشت سخن تألیف مهدی حمیدی (چاپ ١٣٣٤ ش )، صدف تألیف داریوش صبور (چاپ ١٣٣٥ ش )، تذکرة طلعت از طلعت عنقا (چاپ ١٣٣٩ ش ) و شعر هزار سالة فارسی از قاسم تویسرکانی و محمدجعفر محجوب (چاپ ١٣٤٣ ش ؛
گلچین معانی ، ج ١، ص ١٣٦، ٢٩٣، ٣١٠، ٧٠٦، ٧٤٦، ٧٦٣)، تذکرة سخنوران نامی ایران در تاریخ معاصر از محمداسحاق (چاپ ١٣٧١ ش ) و سخنوران نامی معاصر ایران از سیدمحمدباقر برقعی (چاپ ١٣٧٣ ش ) در شش جلد.

در دورة معاصر با ایجاد تحولات اجتماعی ، تذکره هایی در شرح حال شاعران زن تألیف شده است ، مثل از رابعه تا پروین تألیف کشاورز صدر (چاپ ١٣٣٤ ش ؛
همان ، ج ١، ص ٢٢ـ٢٤). از دیگر تذکره های معاصر، تذکره هایی در بارة شاعران منطقه ای خاص است ، مانند شکرستان پارس تألیف محمدحسین شعاع شیرازی در ١٣١٣، دانشمندان آذربایجان از محمدعلی تربیت (چاپ ١٣١٤ ش )، تذکرة شعرای سمنان از نصرت اللّه نوحیان (چاپ ١٣٣٧ ش )، بزرگان و سخنسرایان همدان از مهدی درخشان (چاپ ١٣٤١ش ؛
همان ، ج ١، ص ٨٧ ـ٩٢، ٢٨٣، ٦١٧، ٧٦٤؛
برای اطلاع در بارة دیگر تذکره ها از این نوع رجوع کنید به همان ،ج ١، ص ٢٧٩، ٢٩٩، ٣١٤، ٦٢٣ـ ٦٢٥). تذکره هایی نیز تألیف شده که اساس انتخاب شاعران در آنها تعلقات فکری و اعتقادی آنان است ، مانند تذکرة شعرای قرن اول بهایی از نعمة اللّه ذکایی بیضائی (تألیف ١٣١١ـ١٣٤٢ش ؛
همان ،ج ١، ص ٢٨٧).

تذکره نویسی فارسی در هند نیز رواج داشته است . سیر آن را به پنج دوره تقسیم کرده اند: ١) از ابتدای سلطنت مسلمانان در هند در سدة هفتم تا تأسیس حکومت تیموریان هند در ٩٣٢؛
٢) از آغاز سلطنت ظهیرالدین بابر در ٩٣٢ تا پایان حکومت شاهجهان در ١٠٦٨؛
٣) از سلطنت اورنگ زیب در ١٠٦٨ تا آغاز حکومت انگلیس در ١٢٧٤؛
٤) دورة تسلط انگلیس در هند از ١٢٧٤ تا ١٣٤٩؛
٥) از ١٣٤٩ تاکنون (نقوی ، ص شش ـ دوازده ). دورة سوم (همان ، ص ٢٠٢ـ ٥٧٥)، با ٥٩ تذکرة در خور توجه ، از دوره های دیگر شکوفاتر بوده است . پیدایش تذکره های تخصصی در هند از نخستین تحولات در روند تذکره نویسی بود. برخی از تذکره های مشهور تخصصی در هند اینهاست : روضة السلاطین تألیف فخری هروی در حدود ٩٦٠، در بارة هشتاد تن از سلاطینی که شعر می سرودند (منزوی ، ج ١١، ص ٧٣٥)؛
تذکرة میخانه تألیف عبدالنبی قزوینی در ١٠٢٨ در بارة سرایندگان ساقینامه ها (همان ، ج ١١، ص ٧٣٩ـ ٧٤٠) و هفت آسمان تألیف مولوی احمدعلی در ١٢٨٥ در باره مثنوی سرایان .

در دورة سوم ، برعکس دو دورة پیشین ، تقریباً تمام تذکره های فارسیِ تألیف شده در هند را خود مؤلفان هند نوشته اند. سبک انشای بیشتر تذکره نویسان این دوره ساده بود و بعضی از آنان برای اولین بار واژگان اردو و سندی را در تذکره ها به کار بردند (برای اطلاع بیشتر در بارة سبک نگارش تذکره نویسان این دوره رجوع کنید به نقوی ، ص ٢٠٠ـ٢٠١). از جملة این آثار، مقالات الشعرا تألیف میرغلامعلی شیر، متخلص به قانع ، است (تألیف ١١٧٤؛
همان ، ص ٤٠١ـ٤١٤).

در افغانستان نیز که فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی بسیار نفوذ داشت ، تذکره نویسی فارسی بویژه در سده های سیزدهم و چهاردهم رونق یافت . برخی از تذکره های تألیف شده در آنجا عبارت اند از: تحفة الاحباب فی تذکرة الاصحاب تألیف قاری رحمة اللّه واضح بخاری در ١٢٨٨، افضل التذکار فی ذکرالشعراء و الاشعار تألیف افضل مخدوم پیرمستی بخاری در ١٣٢٢، بهار بدخشان تألیف عبدالکریم حسینی در ١٣٠٢ ش ، پرده نشینان سخنگوی تألیف ماگة رحمانی افغانی در ١٣٢٩ـ١٣٣٠ ش ، و بهار افغانی نوشتة ابوالقاسم عبدالحکیم رستاقی (چاپ ١٣٥٠ ش ؛
گلچین معانی ، ج ١، ص ٣٤، ١٢٤ـ١٢٦، ١٤٩، ١٥٣).

در تاجیکستان نیز تذکره هایی به فارسی نوشته شده است ، از جمله تذکار اشعار تألیف شریفجان مخدوم صدر ضیاء در ١٢٨٤ـ١٢٨٦ش ، و نمونة ادبیات تاجیک تألیف صدرالدین عینی در ١٣٠٤ش ( رجوع کنید به د. تاجیکی ، ج ٥، ص ٨٩ ـ٩٠، ج ٧، ص ٢٢٩).

تذکره ها غالباً از مقدمه و متن اصلی و خاتمه تشکیل می شوند. متن اصلی که در بر دارندة اطلاعات زندگینامه ای است ، فصل بندیهای متنوع و ویژه ای دارد و تذکره نویسان در نامگذاری آنها گاه از تعابیر ادبی و کنایی بهره جسته اند، مثلاً نام فصلهای آتشکدة آذر بیگدلی (تألیف ١١٧٤)، مجمر، شعله ، اخگر و شراره است و فصلهای شبستان تألیف مدرّسی یزدی (متخلص به شهلا) در ١٢٧٤ـ١٢٧٧، خلوتخانه ، هنگامه ، آستانه و ایوان نام دارد (نقوی ، ص ٣٨ـ٤٠؛
منزوی ، ج ١١، ص ٧٤٧؛
گلچین معانی ، ج ١، ص ٢٤٤، ٢٥٠ـ ٢٥٥). عنوان مدخل در تذکره ، نام یا تخلص شاعر است و ترتیب مدخلها یا تاریخی است مانند طبقات شاهجهانی تألیف محمدصادق خان دهلوی در ١٠٤٥ و مرآت الخیال تألیف شیرعلی خان لودی در ١١٠٢، یا الفبایی است مانند خزانة عامره تألیف آزاد بلگرامی در ١١٧٦. در برخی تذکره ها نیز هیچگونه نظم خاصی وجود ندارد (منزوی ، ج ١١، ص ٧٤٥ـ٧٤٦، ٧٦٠ـ٧٦١، ٨٨١).

در پایان زندگینامة هر شاعر، نمونه ای از اشعار او به انتخاب تذکره نویس می آید و بدین ترتیب ذوق ادبی تذکره نویس نمایانده می شود. در واقع ، شهرت و برتری برخی تذکره ها به سبب حُسن انتخاب نمونه های شعری است ، مانند بتخانه تألیف ملامحمد صوفی مازندرانی در ١٠١٠، و ریاض الشعراء والة داغستانی (همان ، ج ١١، ص ٧٥٢ـ٧٥٣؛
گلچین معانی ، ج ١، ص ٥٩٠، ٦٥٠ـ ٦٦٦). در مقابل ، بعضی تذکره نویسان به سبب انتخاب نمونه های ضعیف ، به بی ذوقی معروف شده اند، مانند حسین نوای همدانی مؤلف تذکرة نوا (تألیف ١٢٥٣؛
دیوان بیگی ، ج ١، مقدمة نوائی ، ص ده ).

گزینشهای شعری تذکره نویسان ، تذکره ها را به نحوی به نوع دیگری از آثار ادبی ، یعنی گلچینها و منتخبات اشعار، شبیه ساخته است ، مانند تذکرة خاور تألیف حیدرقلی میرزا در سدة سیزدهم ، که در واقع منتخبات اشعار است ( رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «مختارات »؛
گلچین معانی ، ج ١، ص ٢١٩). این رویکرد خاص در تذکره نویسی به غنای نقد و نظریه پردازیهای ادبی نیز انجامیده است ، چنانکه مثلاً در عقد ثریا تألیف مولوی احسان اللّه ممتاز لکهنوی در ١٢٦١، گزیدة اشعار با نقد آنها همراه است (منزوی ، ج ١١، ص ٧٦٥). مولوی احمدعلی نیز در هفت آسمان (ص ٣ـ ٥) در بارة مثنوی و اوزان آن سخن گفته است . انتقاد تذکره نویسان از یکدیگر، بابی در تضارب آرای ادیبان در شعرشناسی باز کرد، مثل انتقادهای معتمدالدوله فرهادمیرزا از سلیقة لطفعلی بیگ آذربیگدلی در انتخاب اشعار آتشکده (گلچین معانی ، ج ١، ص ٥) یا مباحثات آرزو و صهبایی و قاری در بارة شعر حزین لاهیجی ( رجوع کنید به شفیعی کدکنی ، جاهای متعدد).

تذکره ها علاوه بر اطلاعات سودمند در حوزة تاریخ ادبیات ( رجوع کنید به تاریخ ادبیات در ایران * )، در بارة وقایع سیاسی و اوضاع اجتماعی نیز اشاره های مهمی دارند که در تدوین کتب تاریخ سیاسی و اجتماعی به کار می آید، چنانکه اشارة سام میرزا در تحفة سامی به پیشة شاعران ، مثلاً تاجدوز بودن تزریقی بیارجُمندی (ص ١٦٨) و توشمال بودن یوسف بیک توشمال (ص ١٨٦) و قورچی بودن مولانا سوسنی (ص ١٨٧)، وضع اجتماعی آن دوره را نشان می دهد.

گاه تذکره نویسان ، در بارة زندگی و آثار خود مطالبی آورده اند که اینگونه مطالب در تدوین آثار زندگینامه ای از منابع مهم به شمار می آیند، مانند اشارات میرزا احمد جهرمی دیوان بیگی به آثار خود در حدیقة الشعراء (ج ١، ص ١٥) و اطلاعاتی که بهگوان داس در سفینة هندی (ص ٢٤١ـ٢٥٩) و نصرآبادی (ص ٤٥٧ـ٤) در بارة خود داده اند.

با آنکه اخذ مطلب بدون ذکر منبع ــ که گاه در حد سرقت ادبی بوده ــ در تذکره نویسی دورة قاجار رواج داشته است (برای نمونه رجوع کنید به دیوان بیگی ، ج ١، مقدمة نوائی ، ص ده ؛
گلچین معانی ، ج ١، ص ٤٦ـ٤٧)، در برخی تذکره ها نام تذکره هایی آمده که از منابع مؤلف بوده ولی بعدها از میان رفته است ، مانند ذکر نام حیات الشعرای متین کشمیری در تذکرة خزانة عامره (آزادبلگرامی ، ص ٦ـ ٧)، که اینگونه اشاره ها از نظر اطلاعات کتاب شناختی سودمند است . علاوه بر منابع مکتوب ، تذکره نویسان گاه شخصاً در دیدار با شاعر از وی تقاضای زندگینامه و نمونة شعر می کرده اند (برای نمونه رجوع کنید به دیوان بیگی ، ج ١، ص ١٥؛
عبرت نائینی ، جاهای متعدد).

در سالهای اخیر با پیدایش سبکهای جدید نقد و تاریخ نگاری ادبی ، از سبک مطنطن و عبارت پردازیهای منشیانه و افسانه پردازیهای بسیارِ تذکره نویسان ، انتقاد شده است . با اینهمه ، تذکره ها نمونه ای از ادبیات زندگینامه ای اند و ازینرو همواره مهم بوده اند.

منابع :
(١) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، خزانة عامره ، چاپ سنگی کانپور ١٨٧١؛
(٢) احمد علی ، هفت آسمان ، کلکته ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(٣) بهگوان داس هندی ، سفینة هندی ، چاپ محمد عطاءالرحمان عطاء کاکوی ، چاپ سنگی پتنه ١٣٧٧/ ١٩٥٨؛
(٤) دولتشاه سمرقندی ، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی ، چاپ محمد عباسی ، تهران ?( ١٣٣٧ش ) ؛
(٥) احمدعلی دیوان بیگی ، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ ش ؛
محمدبن علی راوندی ، کتاب راحة الصدور

(٦) و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق ، چاپ محمد اقبال ، تهران ١٣٣٣ ش ؛
(٧) سام میرزاصفوی ، تذکرة تحفة سامی ، چاپ رکن الدین همایونفرّخ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٨) محمدرضا شفیعی کدکنی ، شاعری درهجوم منتقدان : نقد ادبی در سبک هندی پیرامون شعر حزین لاهیجی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٩) محمدعلی عبرت نائینی ، تذکرة مدینة الادب ، چاپ عکسی تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٠) عوفی ؛
(١١) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٢) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
(١٣) محمدطاهر نصرآبادی ، تذکرة نصرآبادی ، چاپ وحید دستگردی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٤) علیرضا نقوی ، تذکره نویسی فارسی در هند و پاکستان ، تهران ١٣٤٣ ش ؛

(١٥) EI ٢ , s.v. "Mukhta ¦ ra ¦ t";
(١٦) Ensiklopediya ¦ yi Sa ¦ vetii Ta ¦ jik , Dushanbe ١٩٧٨-١٩٨٨.

/ افسانه منفرد /

٣) تذکره نویسیِ عربی . در عربی برای کتابهای حاوی شرح حال شاعران عناوین مختلفی به کار رفته است . تعداد کتابهایی که با عنوان تذکره در شرح احوال شاعران تألیف شده بسیار اندک است . برای کتابهای شرح حال ، از جمله شرح حال شاعران ، این عناوین به کار رفته است :

الف ) طبقات . دانشمندان ضمن تحقیق در علوم قرآنی و علم حدیث و نحو و علوم ادبی ، به بررسی اسناد و مدارک پرداختند و همین امر موجب شد که به شرح حال راویان این اسناد توجه کنند، لذا راویانِ هر فن را به طبقات تقسیم کردند و کتابهایی با این عنوان ، در بارة شرح حال دانشمندان و ادیبان و فقیهان و دیگر بزرگان به وجود آوردند (زیدان ، ج ٣، ص ٨٦). طبقات فحول الشعراء از محمدبن سَلاّ م جُمَحی (متوفی ٢٣٢) نخستین کتاب موجود در شرح حال شاعران است . در این کتاب ١١٤ شاعر دورة جاهلی و اسلامی بر اساس طبقه بندی خاصی معرفی شده اند (ص ٤٣) و نمونه هایی از اشعار آنان آمده است . برخی از کتابهای مهم طبقات عبارت اند از: طبقات الشعراء از دِعْبِل خُزاعی (متوفی ٢٤٦؛
یاقوت حموی ، ج ١١، ص ١١٢)؛
طبقات الشعراء از ابوهِفّان مِهْزَمی عبدی بصری (متوفی ٢٥٧؛
نجاشی ، ص ٢١٨؛
قس یاقوت حموی ، ج ١٢، ص ٥٤ که نام آن را اخبارالشعراء ذکر کرده است )؛
طبقات النُّحاة البصریین از مُبَرَّد (متوفی ٢٨٦؛
زرکلی ، ج ٧، ص ١٤٤)؛
طبقات الشعراء از ابن مُعتز در بارة شاعران دورة عباسی (مُحْدَثین ) با ذکر نمونه ای از اشعار آنان (مقدمة مصحح ، ص ٥)، این کتاب را تذکرة ابن المعتز نیز نامیده اند ( رجوع کنید به قزوینی ، ج ٢، ص ٤٥؛
شوشتری ، ج ٢، ص ٥٠٣، ٥٠٥)؛
طبقات الشعراء بالاندلس از عثمان بن ربیعه اندلسی (متوفی ح ٣١٠؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١١٠)؛
طبقات العرب و الشعراء از عبدالعزیز جَلُّودی (متوفی ٣٣٢؛
نجاشی ، ص ٢٤٣)؛
طبقات الشعراء از اسماعیل بن یحیی مبارک یزیدی (متوفی ح ٣٧٥؛
بغدادی ، ج ٢، ستون ٧٩)؛
طبقات النحویین و اللُغویین تألیف زُبَیدی (متوفی ٣٧٩) که در آن شرح حال نحویان و لغویان و ادیبان از ابوالاسود دُئَلی (متوفی ٦٩) تا عصرمؤلف (مقدمة مصحح ، ص ٣) آمده است ؛
طبقات الشعراءاز عمارة بن علی یمنی (متوفی ٥٦٩؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ١٥، ص ١٥١)؛
طبقات الادباء از ابوالبرکات انباری (متوفی ٥٧٧؛
رجوع کنید به ادامة مقاله )؛
طبقات النُّحاة از صفی الدین عَرشانی یمنی (متوفی ٥٩٠؛
بغدادی ، ج ٢، ستون ٨٠)؛
طبقات الشعراءاز محمدبن عمربن شاهنشاه (متوفی ٦١٧؛
زرکلی ، ج ٦، ص ٣١٣)؛
طبقات النُّحاة از حمزة بن یوسف تَنوخی (متوفی ٦٧٠؛
بغدادی ، همانجا)؛
طبقات النُّحاة و اللغویین از ابن قاضی شهبَه (متوفی ٨٥١؛
زرکلی ، ج ٢، ص ٦١)؛
طبقات الشعراء

از محمودبن احمد عینی (متوفی ٨٥٥؛
همان ، ج ٧، ص ١٦٣)؛
طبقات البیانیین از سیوطی (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٠٩٦) و طبقات اعلام الشیعة از آقابزرگ طهرانی (متوفی ١٣٨٩) در چند جلد که در آن شرح حال بزرگان شیعه ، از جمله شاعران ، از قرن چهارم تا چهاردهم آمده است .

ب ) معجم . چون درعربی حروف الفبا را «حروف مُعْجَم » می خوانند، هر کتابی را که در بارة لغات یا اَعلام باشد و به صورت الفبایی تنظیم شده باشد، معجم می نامند ( د.فارسی ، ذیل «معجم »). نخستین معجم ادبی ، معجم الشعراء از محمدبن عمران مرزبانی (متوفی ٣٨٤) است شامل فهرستی از شاعران عصر جاهلی تا عصر مؤلف ، به ترتیب حرف اول نام شاعر. بخشهایی از این کتاب مفقود شده است . برخی آثار دیگر دراین زمینه عبارت اند از: معجم الاُدباء از یاقوت حَمَوی (متوفی ٦٢٦) که به گفتة مؤلف (ج ١، ص ٤٨ـ٥٢) در این کتاب اخبار تمام طبقات جهان اسلام ، از جمله نحویان و لغویان و شاعران و قاریان و مورخان بر اساس نام آنان گرد آمده است ؛
معجم الشعراء از عفیف عبدالرحمان که در آن شرح حال شاعران از دورة جاهلی تا پایان دورة امویان (١٣٢) با ذکر منابع و مآخذ ذکر شده است ؛
المعجم المفصّل فی اللغویین العرب از امیل بدیع یعقوب که شامل شرح حال مختصری از لغویان عرب است با ذکر منابع و مآخذ (مقدمه ، ج ١، ص ٥) و معجم العلماء و الشعراء الصِّقْلیین از احسان عباس در بارة عالمان و شاعران جزیرة صِقْلیه .

ج ) اخبار. برخی شرح حالها با عنوان اخبار آغاز می شود، مانند اخبارالشعراء از ابوالحسن مَدائنی (متوفی ٢٢٥؛
ابن ندیم ، ص ١١٦)، اخبارالشعراء از ابن ابی خَیْثَمة (متوفی ٢٧٩؛
همان ، ص ٢٨٦)، اخبارالشعراء از احمدبن زُهیر نَسائی (متوفی ٢٧٩؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٤٢)، اخبارالشعراء الکبیر از ابوعبداللّه هارون بن علی (متوفی ٢٨٨؛
ابن ندیم ، ص ١٦١)، اخبار مَنْ عَشِقَ مِن الشعراء از جَلَّودی (نجاشی ، ص ٢٤٢)، اخبار شعراء الاندلس از ابوسعید کنانی (متوفی ٣٢٠) و ابوعبداللّه اَزدی قُرطُبی (متوفی ٣٤٣؛
بغدادی ، همانجا)، اخبارالشعراءالمُحْدثین من کتاب الاوراق از محمدبن یحیی صولی (متوفی ٣٣٥) شامل شرح حال و نمونه ای از اشعار سیزده شاعر دورة عباسی (١٣٢ـ ٦٥٦؛
رجوع کنید به فهارس ، ص ٢٧٥)، اخبار النحویین از عبداللّه بن جعفربن دُرُستَوَیه (متوفی ٣٤٧؛
زرکلی ، ج ٤، ص ٧٦)، اخبار الاءماء الشَواعِر از ابوالفرج اصفهانی (متوفی ٣٥٦؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٣٢١؛
نیز رجوع کنید به ادامة مقاله )، اخبار النحویین البصریین از سیرافی (متوفی ٣٦٨) در بارة نحویانی که در نحو بر معاصرانشان پیشی گرفتند (مقدمة مؤلف ، ص ١٠)، اخبار النحویین از محمدبن حسین ادیب یمنی (متوفی ٤٠٠؛
زرکلی ، ج ٦، ص ٩٨)، اخبار شعراء الاندلس از ابن فَرَضی (متوفی ٤٠٣؛
همان ، ج ٤، ص ١٢١)، اخبار الشعراء از محمدبن حسین عمیدالدوله (متوفی ٤٣٩؛
همان ، ج ٦، ص ٩٩) و اخبار الشعراء السبعة از یحیی حلبی (متوفی ٦٣٠؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٣٣٦).

برخی کتابها با عنوان اخبار فقط شامل شرح حال یک شاعر است ، مانند اخبار ابی تمّام از صولی (برای اطلاع از نمونه های دیگر رجوع کنید به نجاشی ، ص ٢٤٣ـ٢٤٤؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ١، ص ٣١٣ـ٣٥٢؛
بغدادی ، ج ١، ستون ٣٨ـ٣٩).

د) انساب . بر قسمتی از علم تاریخ که از طریق آن ، اشخاص به واسطة پدر یا جد یا قبیلة خود شناخته می شوند، انساب گفته می شود ( د.فارسی ، ذیل «انساب »). برخی کتابهایی که در این زمینه نوشته شده است ، عبارت اند از: انساب الشعراء از ابن حبیب بغدادی نحوی (متوفی ٢٤٥؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٧٩) و الانساب از عبدالکریم سَمْعانی (متوفی ٥٦٢) که در آن به شرح حال شاعران نیز پرداخته شده است (مثلاً رجوع کنید به ج ٢، ص ١٠١ـ١٠٣ در شرح حال بُحتری ).

در دورة معاصر، عنوان «موسوعه » نیز برای کتابهای شرح حال شاعران و ادیبان به کار رفته است ، مانند موسوعة شعراء العرب یحیی شامی که شامل شرح حال مختصر شاعران از دورة جاهلی تا دورة معاصر با ذکر نمونه هایی از اشعارشان است با ذکر منابع .

کتابهای دیگری که در شرح حال شاعران و ادیبان نگاشته شده اند عنوان مشخصی ندارند. مهمترین آنها به ترتیب زمانی عبارت اند از: الشعر و الشعراء از ابن شَبَّه بصری (متوفی ٢٦٢؛
زرکلی ، ج ٥، ص ٤٨)؛
الشعر و الشعراء از ابن قتیبه دینوری (متوفی ٢٧٦) که در آن برخی اشعار شاعران نیز نقد شده است (مقدمة مؤلف ، ص ١٧)؛
الورقة از ابن جرّاح (متوفی ٢٩٦) شامل شرح حال مختصر ٦٣ شاعر و نمونه ای از اشعار آنان (مقدمة مصحح ، ص ١٣ـ١٤)؛
تفسیر اسماء الشعراء از محمدبن عبدالواحد غلام ثعلب (متوفی ٣٤٥؛
زرکلی ، ج ٦، ص ٢٥٤)؛
مراتب النحویین از ابوالطیب لغوی (متوفی ٣٥١)؛
الاغانی از ابوالفرج اصفهانی که در ذیل اصوات (سرودها و ترانه ها) شرح حال سرایندگان آورده شده است (مقدمة مؤلف ، ج ١، ص ١)، این کتاب از مفصّلترین کتابها در شرح حال شاعران است و دو بار تلخیص شده است به نامهای تجرید الاغانی من ذکر المثالث و المثانی از ابن واصل حَمَوی (متوفی ٦٩٧) و مختارات الاغانی فی الاخبار و التّهانی از ابن منظور مصری (متوفی ٧١١)؛
المؤتَلف و المختلف از آمِدی (متوفی ٣٧٠) که در آن نام صحیح شاعران برای رفع اشتباه و بر اساس حروف الفبا آمده (مقدمة مؤلف ، ص ٨) و ضمن آن شرح حال و القاب ٦٩٥ شاعر و نمونه هایی از اشعارشان آورده شده است ؛
تاریخ النُّحاة از مُفَضَّل تَنوخی (متوفی ٤٤٢؛
زرکلی ، ج ٧، ص ٢٨٠)؛
نُزهة الاَلِبـّاء فی طبقات الاُدباء از عبدالرحمان انباری شامل مقدمه ای در علم نحو و پیدایش آن (ج ١، ص ٤ ـ ٥) و نیز شرح حال نحویان و لغویان و برخی شاعران به ترتیب سال وفاتشان (قس حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٠٩٥ که نام این کتاب را طبقات الاُدباء ذکر کرده است )؛
اِنباهُ الرواة علی اَنباه النُّحاة از قِفْطی (متوفی ٦٤٦) شامل شرح حال مشایخ علم نحو و لغت از آغاز پیدایش این دو علم تا سدة هفتم (مقدمة مصحح ، ج ١، ص ٢٥)؛
الحُلّة السِّیَراء از ابن اَبّار (متوفی ٦٥٨) در شرح حال شاعران و شخصیتهای تاریخی اندلس تا عصر مؤلف ؛
اشارة التَعیین الی تَراجم النُّحاة و اللغویین از عبدالباقی مکّی (متوفی ٧٤٣؛
زرکلی ، ج ٣، ص ٢٧٢)؛
البُلْغة فی تاریخ ائمة اللغة از فیروزآبادی (متوفی ٨١٧؛
همان ، ج ٧، ص ١٤٧) و بُغیة الوُعاة فی طبقات اللغویین و النُّحاة از سیوطی که شرح حال نحویان برحسب تاریخ زندگیشان به ترتیب الفبای اسامی است (مقدمة مصحح ، ج ١، ص ٦ـ ٨).

در برخی دیگر از کتابها، شرح حال شاعران و بزرگان بر اساس قرن و مکانی خاص آمده است که سرآمد این کتابها یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر از عبدالملک ثعالبی * (متوفی ٤٢٩) در شرح حال شاعران سدة چهارم بر اساس محل اقامتشان است (مقدمة مؤلف ، ج ١، ص ٢٦، ٣٠). کتابهای متعددی بر اساس شیوة ثعالبی تألیف شده که از مهمترین آنهاست : دُمیة القَصر و عُصرة اهل العصر از ابوالحسن باخرزی (متوفی ٤٦٧)، الحدیقة فی شعراء الاندلس یا الحدیقة فی الادب از ابوالصَّلْت اندلسی (متوفی ٥٢٩ ؛
حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٦٤٦)، جنان الجنان و ریاض الاذهان فی شعراء مصر از زُبَیری (متوفی ٥٦٣؛
همان ، ج ١، ستون ٦٠٦)، وِشاحُ دُمیة القصر و لقاحُ روضة العصر از ابوالحسن بیهقی (متوفی ٥٦٥) که به تقلید از دمیة القصر تألیف شده است (همان ، ج ٢، ستون ٢٠١١)، زینة الدهر فی لطائف شعراءالعصر از ورّاق خَطیری (متوفی ٥٦٨؛
همان ، ج ٢، ستون ١١٠٣)، خریدة القصر و جریدة العصر از عمادالدین اصفهانی کاتب (متوفی ٥٩٧) در شرح حال شاعران قرن پنجم و ششم ، الذخیرة فی محاسن اهل الجزیرة ازابن بَسّام شَنْتَرینی (متوفی ٥٤٢) که بیشتر به شرح حال شاعران و ادیبان اندلس در سدة پنجم پرداخته است ، الغُصون الیانِعَة فی محاسن شعراء المِائة السابعة از عَنَسی مُدْلِجی (متوفی ٦٨٥)، اصداف الاوصاف از عبداللّه وصّاف (متوفی ٧١٩؛
همان ، ج ١، ستون ١٠٦)، الکتیبة الکامِنة فی مَنْ لَقِیناه بالاندلس من شعراء المائة الثامنة از ابن خطیب (متوفی ٧٧٦)، خبایا الزوایا فیما فی الرجال من البقایا از شهاب الدین خَفاجی (متوفی ١٠٦٩؛
همان ، ج ١، ستون ٦٩٩ـ٧٠٠)، ریحانة الالِبـّاء و زَهرة الحیاة الدنیا از خفاجی در شرح حال شاعران سدة دهم و یازدهم ، نَفْحة الریحانة و رَشحة طِلاءِ الحانَة از محمدامین محبّی (متوفی ١١١١) که تکملة ریحانة الالبّاء به شمار می آید، سُلافة العصر فی محاسن الشعراء بکلّ مصر از علی بن احمدبن معصوم شیرازی معروف به سیدعلیخان مدنی (متوفی ١١٢٠) در شرح حال شاعران سدة یازدهم .

با استناد به برخی منابع ، کتابهای دیگری نیز در شرح حال شاعران عرب وجود دارد، از جمله تفضیل الشعراء بَعضهم علی بَعض و مَن نُسِبَ الی اُمِّه من الشعراء هر دو از ابوالحسن مدائنی (ابن ندیم ، ص ١١٦)، فُحول الشعراء از ابوتمّام (متوفی ٢٣١؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٢٤١)، البـارِ ع فی ( ال ) شعراء المُوَلَّدین از هارون بن علی بن مُنَجِّم (متوفی ٢٨٨؛
همان ، ج ١، ستون ٢١٧)، الباهر فی اخبار شعراء مخضرمی الدَولَتَین از یحیی بن علی مُنَجّم (متوفی ٣٠٠؛
همان ، ج ١، ستون ٢٢٠)، الاُنمُوذَج فی شعراء القَیْروان از ابن رشیق (متوفی ٤٥٦ یا ٤٦٣؛
همان ، ج ٢، ستون ١١٠٣)، المِلَح العَصریة از ابن قَطاع نحوی (متوفی ٥١٥؛
همانجا)، المختار فی النظم و النثر لافاضل اهل العصر از ابن بَشْرون صِقْلی (متوفی ٥٦١؛
همانجا)، تحفة الوزراء المُذَیَل علی کتاب مُعجم الشعراء که تکمله ای است بر معجم الشعراء مرزبانی و عقود الجُمان فی شعراء الزمان هر دو از ابوالبرکات مَوصِلی (متوفی ٦٥٤؛
همان ، ج ٢، ستون ١١٥٤، ١٧٣٤)، الغُرة الطالِعة فی شعراء المائة السابعة از علی بن موسی اندلسی (متوفی ٦٧٣) و ابن هانی سبتی (متوفی ٧٣٣؛
همان ، ج ٢، ستون ١١٩٨)، شعراء الزمان از ابن ساعی بغدادی (متوفی ٦٧٤؛
همان ، ج ٢، ستون ١٠٤٨)، الدُرر الناصعة فی شعراء المائة السابعة از ابن فُوَطی بغدادی (متوفی ٧٢٣؛
همان ، ج ١، ستون ٧٥٠)، اُنموذَج الزمان فی ( اِل ) شعراء الاعیان از عبدالسلام بن یوسف دمشقی (؟؛
همان ، ج ١، ستون ١٨٤)، اُنمُوذَج الزمان فی شعراء ( ال ) قَیروان از ابوعلی حسن اَزدی مهدوی (؟؛
همانجا)، و سِرّالسّرور از قاضی معین الدین محمدبن محمود غزنوی (؟؛
همان ، ج ٢، ستون ٩٨٧).

کتابهای دیگری نیز وجود دارد که موضوع آنها شرح حال شاعران و ادیبان نیست ، اما در قسمتی از آنها گاه برحسب قرن زندگی شاعران و ادیبان ، شرح حال آنان آورده شده است . مهمترین این آثار عبارت اند از: مختصر المائة السابعة از علم الدین بُرْزالی (متوفی ٧٣٩) و البَدر السافِر و تُحفة المسافر از اُدْفُوی (متوفی ٧٤٨) هر دو در بارة بزرگان قرن هفتم (حسن ، ص ٤٧)، الدرر الکامِنة فی اعیان المائة الثامنة از ابن حجر عَسقَلانی (متوفی ٨٥٢)، نزهة الخواطر از عبدالحی حسنی (متوفی قرن سیزدهم ) که تکمله ای است بر الدرر الکامنة (همان ، ص ٤٨)، الضَوء اللامع فی اعیان القرن التاسع از سخاوی (متوفی ٩٠٢)، الکواکب السائرة بأعیان المائة العاشرة از نجم الدین غُزی (متوفی ١٠٦١)، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر از محمدامین محبّی ، سِلک الدُرر فی اعیان القرن الثانی عشر از محمدخلیل مرادی (متوفی ١٢٠٦)، الدر المُنْتَثر فی رجال القرن الثانی عشر و الثالث عشر از علی آلوسی (متوفی قرن سیزدهم ؛
عطبه ، ص ١٦٤)، حلیة البَشر فی تاریخ القرن الثالث عشر از عبدالرزاق بیطار (متوفی ١٣٣٥؛
حسن ، همانجا) و تراجم اعیان القرن الثالث عشر و اوائل الرابع عشر از احمد تیمورپاشا (متوفی ١٣٤٨؛
همانجا).

در برخی کتابها بخش مهمی به شرح حال شاعرن و ادیبان اختصاص داده شده است بدون آنکه قرن خاصی درنظر گرفته شده باشد، از آن جمله است : قلائِد العِقْیان فی محاسن الاعیان از ابن خاقان (متوفی ٥٢٨) که بخش چهارم آن (ص ٢٦٦ـ٣٥٣) به شاعران و ادیبان اختصاص دارد، وفیات الاعیان و اَنباء اَبناء الزمان از ابن خلّکان که کتاب بسیار مهمی در شرح حال و تراجم است و بر آن چندین ذیل و تکمله نگاشته شده است که مهمترین آنها تالی کتاب وفیات الاعیان از فضل اللّه صُقاعی (متوفی ٧٢٦) و فَوات الوَفَیات از ابن شاکر کُتبی (متوفی ٧٦٤) و الوافی بالوفیات از صَفَدی و البدر الطالع فی اعیان من بعد القرن السابع از شَوکانی (متوفی ١٢٥٠) است ؛
سِیَر اعلام النُبَلاء از ذَهبی (متوفی ٧٤٨)؛
السلوک فی طبقات العلماء و الملوک از بهاءالدین جَنَدی کِنْدی (متوفی قرن هشتم ) که بیشتر در بارة دانشمندان و امیران یمن است و ضمن آن شرح حال ادیبان و شاعران و نمونه هایی از اشعار شاعران آمده است (مثلاً رجوع کنید به ج ١، ص ٢٢٠، مقدمة مؤلف ، ص ٦٧ـ ٦٨)؛
نَفْح الطیب من غُصن الاندلس الرَطیب از مَقَّری (متوفی ١٠٤١) در بارة بزرگان اندلس ؛
ریاض العلماء و حیاض الفضلاء از اَفندی (متوفی قرن دوازدهم )؛
روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات از خوانساری (متوفی ١٣١٣)؛
اعیان الشیعة از محسن امین عاملی (متوفی ١٣٧١) و الاعلام از خیرالدین زرکلی (متوفی ١٣٩٦).

کتابهایی در شرح حال زنان نامدار، عمدتاً شاعر و ادیب ، نوشته شده است ، از جمله : بلاغات النساء... و اشعارهِن فی الجاهلیة و صدرالاسلام از ابن ابی طاهر طَیفور خراسانی (متوفی ٢٨٠) مشتمل بر اشعار و سخنان زنان بزرگ تا عصر مؤلف ، این کتاب فصلی دارد (ص ٢٣٦ـ٢٦٦) در بارة زنانی که به شاعری شهرت داشتند؛
اخبار الاِماء الشَواعر ؛
تاریخ النساء از محمدبن احمد ابیوردی (متوفی ٥٥٧؛
حسن ، ص ٧٩)؛
معجم النِسوان از ابن عَساکر (متوفی ٥٧١؛
همان ، ص ٨٠)؛
النساء الشواعر (در باره مؤلف و سال تألیف آن اطلاعی در دست نیست رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١١٠٢)؛
الدر المنثور فی طبقات رَبّات الخُدور از زینب فواز (متوفی ١٩١٤)؛
اعلام النساء فی عالمی العرب و الاسلام از عمررضا کَحاله ؛
نساء شهیرات من الشرق و الغرب از وداد سکاکینی و تُماضِر توفیق (حسن ، ص ٨١) و نساء متفوقات از سَلمی ' حفار کزبری (همانجا).

کتابهایی نیز وجود دارد که موضوع آنها شرحهای لغوی و ادبی و نحوی است ، ولی مؤلفان آنها به مناسبتهایی به شرح حال شاعران و ادیبان نیز پرداخته اند (همان ، ص ٥١)، مانند سَرح العیون فی شرح رسالة ابن زیدون از ابن نُباته (متوفی ٧٦٨)، معاهد التَنْصیص از عبدالرحیم عباسی (متوفی ٩٦٣) که شرح شواهد شعری تلخیص در علوم بلاغی است ، و خزانة الادب و لُبّ لباب لسان العرب از عبدالقادر بغدادی (متوفی ١٠٩٣).

منابع :
(١٧) آقابزرگ طهرانی ؛
(١٨) حسن بن بشر آمدی ، المؤتلف و المختلف فی اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم ، در محمدبن عمران مرزبانی ، معجم الشعراء ، چاپ ف . کرنکو، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(١٩) ابن ابی طاهر، کتاب بلاغات النساء ، قم : شریف رضی ( بی تا. ) ؛
(٢٠) ابن انباری ، نزهة الالباء فی طبقات الادباء ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ?( ١٣٨٦/ ١٩٦٧ ) ؛
(٢١) ابن جراح ، الورقة ، چاپ عبدالوهاب عزام و عبدالستار احمد فراج ، قاهره ١٩٥٣؛
(٢٢) ابن حبیب ، تذکرة النبیه فی ایام المنصور و بنیه ، چاپ محمد محمدامین ، قاهره ١٩٧٦ـ١٩٨٦؛
(٢٣) ابن خاقان ، قلائدالعقیان فی محاسن الاعیان ، چاپ عبده سلیمان جزایری ، پاریس ١٢٧٧/١٨٦١، چاپ افست تونس ١٩٦٦؛
(٢٤) ابن قتیبه ، الشعر و الشعراء، أو، طبقات الشعراء ، چاپ مفید قمیحة و نعیم زرزور، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٢٥) ابن معتز، طبقات الشعراء ، چاپ عبدالستار احمد فراج ، قاهره ١٣٧٥/ ١٩٥٦؛
(٢٦) ابن منظور؛
(٢٧) ابن ندیم ؛
(٢٨) ابوالفرج اصفهانی ؛
(٢٩) کارل بروکلمان ، تاریخ الادب العربی ، ج ٤، نقله الی العربیة یعقوب بکر و رمضان عبدالتواب ، ج ٥، نقله الی العربیة رمضان عبدالتواب ، قاهره ١٩٧٥؛
(٣٠) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١ـ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٣ـ٤؛
(٣١) عبدالملک بن محمد ثعالبی ، یتیمة الدهر ، چاپ مفید محمد قمیحه ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٣٢) محمدبن سلام جمحی ، طبقات فحول الشعراء ، چاپ محمود محمدشاکر، ( قاهره ١٩٥٢ ) ؛
(٣٣) محمدبن یعقوب جندی کندی ، السلوک فی طبقات العلماء و الملوک ، چاپ محمدبن علی اکوع حوالی ، صنعا ١٤١٤/ ١٩٩٣؛
(٣٤) حاجی خلیفه ؛
(٣٥) محمد عبدالغنی حسن ، التراجم و السّیر ، قاهره ١٩٦٩؛
(٣٦) د.فارسی ؛
(٣٧) دهخدا؛
(٣٨) محمدبن حسن زبیدی ، طبقات النحویّین و اللغویّین ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٧٣/ ١٩٥٤؛
(٣٩) زرکلی ؛
(٤٠) جرجی زیدان ، تاریخ التمدن الاسلامی ، ج ٣، مصر ١٩١٨؛
(٤١) سرکیس ؛
(٤٢) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، ج ٢، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی یمانی ، حیدرآباد دکن ١٣٨٣/ ١٩٦٣؛
(٤٣) حسن بن عبداللّه سیرافی ، اخبار النحویّین البصریّین ، چاپ طه محمد زینی و محمد عبدالمنعم خفاجی ، قاهره ١٣٧٤/ ١٩٥٥؛
(٤٤) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویّین و النُّحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤؛
(٤٥) نوراللّه بن شریف الدین شوشتری ، مجالس المؤمنین ، تهران ١٣٥٤ش ؛
(٤٦) محمدبن یحیی صولی ، اخبارالشعراء المحدثین ، چاپ هیورث دن ، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٤٧) عبدالرحمان عطبه ، موسوعة المصادر و المراجع ، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٨؛
(٤٨) محمد قزوینی ، یادداشتهای قزوینی ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤٩) علی بن یوسف قفطی ، انباه الرواة علی انباه النجاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ١، قاهره ١٣٦٩/١٩٥٠؛
(٥٠) احمدبن علی نجاشی ، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی ، قم ١٤٠٧؛
(٥١) ادوارد ون دایک ، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/ ١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛
(٥٢) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/ ١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٥٣) امیل بدیع یعقوب ، المعجم المفصّل فی اللّغویّین العرب ، بیروت ١٤١٨/ ١٩٩٧؛

(٥٤) EI ٢ , s.v. "Tad ¢ h ¢ kira. ١. in Arabic literature" (by W.P. Heinrichs).

/ باقر قربانی زرّین /

٤) تذکره نویسیِ ترکی . اولین زندگینامة شاعران به زبان ترکی را میرعلیشیر نوائی در ٨٩٧ به گویش چَغتایی نوشت . سِهیِ ادرنه ای (متوفی ٩٥٥)، اولین تذکره نویس عثمانی ، مجالس النفائس میرعلیشیر نوائی و دو اثر فارسی دیگر از این نوع ، یعنی بهارستان جامی (تألیف ٨٩٢) و تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی (تألیف ٨٩٢)، را می شناخت و در تألیف هشت بهشت به ترکی عثمانی که نگارش آن در ٩٤٥ به پایان رسید، این آثار را سرمشق خود قرار داد. مجموعاً ٢٤ تذکرة مهم ترکی وجود دارد. آخرین تذکره را ابن الامین محمود کمال در ١٣٠٩ ش / ١٩٣٠ نوشت . این مجموعه های پیوسته که عثمانیها عموماً با عنوان تذکرة شعراء از آنها یاد می کنند، جزئیات شایان توجهی در بارة تاریخ ادبیات عثمانی دارند.

مؤلفانِ این تذکره ها که غالباً از علما بودند، ذهنیت و علایق و سلیقه های این طبقه را منعکس می کردند. خودِ این تذکره ها منبع اصلی اطلاعات مفصّل در بارة شرح حال تذکره نویسان به شمار می آمدند. تقریباً تمام تذکره نویسان ، شاعر بودند، ازینرو در آثار تذکره نویسان معاصر خود یا پس از خود جایگاه ویژه ای داشتند. شرح حال شاعران در تذکره ها عموماً از تذکره های پیشین ، منابع مستند دست دوم و منابع گوناگون شفاهی به دست می آمد. تذکره نویسان مانند مورخان مایل اند که با نوشتن «ذیل » زنجیره ای پیوسته از واقعیاتی که در آثار به ثبت رسیده است ، عرضه کنند. نقل قولهای شعری که همواره به پایان شرح حالها افزوده می شد، عمدتاً از دیوانها و مجموعه ها به دست می آمد.

ترتیب و طول اطلاعات برای تعیین هویت شاعر، میان چند کلمه تا چند صفحه متفاوت است . غالباً مَخلصِ ( = تخلصِ ) شاعر، و در مورد سلاطین و دولتمردان و دیوانیان ، نام آنان مدخل می شد. پس از مدخل ، نام زادگاه یا محل سکونت آنان می آمد. در بارة اصل ونسب و تاریخ تولد آنان ، اطلاعاتی اندک ، اما در بارة تاریخ مرگ آنان اطلاعات بیشتری داده می شد. عموماً اطلاعات ما در بارة تحصیلات شاعران ، منحصر به آن دسته است که جزو علما بودند. اشاره به مشاغل و حِرَف شاعران ، از یک کلمه نظیر «قاضی » و «ینی چری »، تا شرحهای بسیار طولانی در بارة پیشة شاعرانِ مشهورتر در نوسان است . در این تذکره ها بندرت به شخصیت یا ظاهر شاعران اشاره شده ، اما تذکره های مفصّلتر گاهی مشتمل بر اطلاعات زندگینامه ای و حکایتگونه و فرعی است .

تذکرة الشعراهای ترکی عثمانی ، مانند همتاهای عربی و فارسی خود، فهرست برداری ، تنظیم ، توصیف و نگهداری بهترین آثار ادبی عثمانی را برای استفادة نسلهای آینده ضروری دانسته اند. با توجه به دلبستگی شخصی مؤلفان ، می توان علت ثانوی تألیف این زندگینامه ها را ایجاد فرصتی برای مؤلفان تلقی کرد که با استفاده از آن بتوانند ضمن تحسین خلاقیت همگنان خود، مهارت مختصر خویش را در نقد پرورش دهند. عنوان و دیگر مشخصات ٢٤ تذکرة بزرگ ، به ترتیب سال نگارش ، بدین قرار است :

نام تذکره مؤلف سالهایی که دربرمی گیرد سال تألیف

هشت بهشت سهی ادرنه ای (متوفی ٩٥٥/ ١٥٤٨) ح ٨٠٢ ـ ٩٤٥/ ح ١٤٠٠ـ ١٥٣٨ ٩٤٥/١٥٣٨

تذکرة شعراء لطیفی (عبداللطیف قسطمونی ؛
متوفی ح ٩٩٠/ ح ١٥٨٢) ح ٨٠٢ ـ٩٥٣/ح ١٤٠٠ـ١٥٤٦ ٩٥٣/١٥٤٦

گلشن شعراء عهدی (احمد بغدادی ؛
متوفی ح ١٠٠١/١٥٩٣) ح ٩٢٦ـ٩٧٠/ ح ١٥٢٠ـ١٥٦٣ ٩٧٠/١٥٦٣

مشاعرالشعراء عاشق چلبی (پیرمحمد پرزرینی ؛
٩٢٥ـ ٩٧٨/١٥١٩ـ١٥٧١) ح ٨٠٢ ـ٩٧٧/ ح ١٤٠٠ـ١٥٦٩ ٩٧٧/١٥٦٩

تذکرة شعراء قینالی زاده (حسن چلبی بورسه ای ؛
٩٥٣ـ١٠١١/١٥٤٦ـ١٦٠٣) ح ٨٠٢ ـ٩٩٣/ح ١٤٠٠ـ ١٥٨٥ ٩٩٣/١٥٨٥

تذکرة شعراء بیانی (مصطفی روسجُقی ؛
متوفی ١٠٠٥/١٥٩٧) ح ٨٠٢ ـ٩٩٣/ح ١٤٠٠ـ ١٥٨٥ ح ١٠٠٣/ح ١٥٩٥

ریاض الشعراء ریاضی (محمد استانبولی ؛
٩٨٠ـ١٠٥٤/١٥٧٢ـ١٦٤٤) ح ٨٠٢ ـ ١٠١٨/ح ١٤٠٠ـ ١٦٠٩) ١٠١٨/١٦٠٩

تذکرة شعراء رضا (سیدمحمد زهر مارزاده ادرنه ای ؛
متوفی ١٠٨٢/١٦٧١) ٩٩٩ـ١٠٥٠/١٥٩١ـ١٦٤٠ ١٠٥٠/١٦٤٠

تذکرة شعراء یُمنی (محمدصالح استانبولی ؛
متوفی ١٠٧٢/١٦٦٢) ح ١٠٠٩ـ١٠٧٢/ح ١٦٠٠ـ١٦٦٢ ح ١٠٧٢/ح ١٦٦٢

تشریفات الشعراء گفتی (علی ادرنه ای ؛
متوفی ١٠٨٨/١٦٧٧) ح ١٠٠٩ـ١٠٨٠/١٦٠٠ـ ١٦٦٩ ح ١٠٨٠/ح ١٦٦٩

تذکرة شعراء مجیب (مصطفی ؛
١٠٨٢ـ ١١٣٨/ ١٦٧١ـ١٧٢٦) ١٠١٨ـ١١٢٢/ ١٦٠٩ـ١٧١٠ ١١٢٢/١٧١٠

تذکرة شعراء صفایی (مصطفی استانبولی ؛
متوفی ١١٣٧/١٧٢٥) ١٠٥٠ـ١١٣١/١٦٤٠ـ ١٧١٩ ١١٣١/١٧١٩

تذکرة شعراء سالم (محمدامین میرزازاده استانبولی ؛
١٠٩٨ـ١١٥٦/١٦٨٧ـ١٧٤٣) ١٠٩٨ـ١١٣٢/١٦٨٧ـ١٧٢٠ ١١٣٣/١٧٢١

نخبة الا´ثارلذیل زبدة الاشعار بلیغ (سیداسماعیل بورسه ای ؛
١٠٧٩ـ١١٤١/١٦٦٨ـ ١٧٢٩) ١٠٢٩ـ ١١٣٨/١٦٢٠ـ١٧٢٦ ١١٣٨/١٧٢٦

آداب ظرفاء رامز(حسین استانبولی ؛
متوفی ح ١١٩٩/ح ١٧٨٥) ١١٣٣ـ ١١٩٨/١٧٢١ـ١٧٨٤ نیمة دوم سدة دوازدهم /هجدهم

تذکرة شعرای مولویه اسرار دده (سیدمحمد استانبولی ؛
متوفی ١٢١١/١٧٩٦) ٨٠٢ ـ١٢٠٤/١٤٠٠ـ١٧٩٠ ١٢١١/١٧٩٦

تذکرة شعراء شفقت (عبدالفتاح بغدادی ؛
متوفی ١٢٤١/١٨٢٦) ح ١١٤٣ـ١٢٢٨/ح ١٧٣٠ـ١٨١٣ ١٢٢٨/١٨١٣

مرآت شعر عاکف (محمد؛
متوفی ح ١٢١١/ح ١٧٩٦) شامل شرح حال معاصران مؤلف ١٢١١/١٧٩٦

باغچة صفا اندوز اسعد(محمد استانبولی ؛
١٢٠١ـ١٢٦٣/١٧٨٦ـ١٨٤٧) ١١٣٤ـ١٢٥١/ ١٧٢٢ـ ١٨٣٥ ١٢٥١/١٨٣٥

تذکرة شعراء عارف حکمت (سیداحمداستانبولی ؛
١٢٠١ـ١٢٧٤/١٧٨٦ـ ١٨٥٨) ٩٩٧ـ١٢٥٢/١٥٨٩ـ١٨٣٦ ح ١٢٥٢/ح ١٨٣٦

خاتمة الاشعار فَطین (داووددرامه ای ؛
١٢٢٩ـ١٢٨٣/١٨١٤ـ١٨٦٧) ١١٣٤ـ ١٢٦٨/١٧٢٢ـ١٨٥٢ ١٢٦٨/١٨٥٢

قافلة شعراء توفیق (محمد استانبولی ؛
١٢٥٩ـ١٣١٠/١٨٤٣ـ١٨٩٣) ناتمام ١٢٩٠/١٨٧٣

تذکرة شعرای آمِد علی امیری (دیار بکری ؛
١٢٧٤ـ١٣٤١/١٨٥٧ـ١٩٢٣) شامل شاعران مهم دیار بکر ح ١٢٩٥/ ح ١٨٧٨

> شاعران ترک قرن اخیر < اینال (ابن الامین محمودکمال ؛
١٢٨٧ـ١٣٧٦(١٣٣٦ش )/١٨٧٠ـ١٩٥٧) ١٢٦٨ـ ١٣٤٩(١٣٠٩ش )/١٨٥٢ـ١٩٣٠ ١٣٠٩ ش /١٩٣٠

منابع :

(٥٥) J. Stewart-Robinson, "The Ottoman biographies of poets", JNES , xxiv (١٩٦٥), ٥٧-٧٤.

/ ج . استوارت ـ رابینسون ( د.اسلام ) /