دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٣٨٤
تِدُورِه ، جزیرة آتشفشانی کوچک در غرب هالْماهِرا، متعلق به جزایر ادویة شمالی . امروزه درشمال شرقی اندونزی ، بخشی از ناحیة اداری هالماهرا تنگه (هالماهرای مرکزی ) است و به صورت یک «کچاماتن » اداره می شود و حدود ٠٠٠ ، ٣٨ تن سکنه دارد که اغلب مسلمان اند.
در قرن هفتم / سیزدهم ، کولانو یا پادشاه تدوره ، گسترش قلمرو خود را آغاز کرد و ازینرو پیوسته با جزیرة مجاور خود، ترناته * ، در نزاع بود. این دو جزیره بخشی از جزایر ادویة اصلی ، مرکز تولید میخک و جوز هندی را تشکیل می داد. در حدود ٨٣٣/ ١٤٣٠ تاجر مسلمانی ــ طبق روایت ، شخصی به نام شیخ منصور ــ به تعلیم اسلام پرداخت . گفته اند که درحدود ٩٠٠/١٤٩٥ حاکم تدوره ، که اسلافش لقب هندیِ «راجه » را به کار می بردند، به اسلام گروید و خود را، با لقب جمال الدین ،«سلطان » نامید. حکام بعدی ، که حامیان مشتاق دین تازه بودند، اسلام را تا اقصی نقاط سواحل ایریان یا گینة نو رواج دادند. در ٩٢٧/١٥٢١ برخی از بازماندگان هیئت همراه فرناندو ماژلان به تدوره پناه بردند و در ٩٢٨/ ١٥٢٢ پرتغالیها اجازه یافتند که در آنجا کارخانه باز کنند. آنها اندکی بعد با سلطان تدوره که ادعای انحصار تجاری پرتغالیها را رد کرد، به منازعه برخاستند. تدوره حمایت اسپانیا را به دست آورد، در حالی که ترناته از پرتغالیها حمایت کرد. با اتحاد این دو پادشاهی ایبریایی در ٩٨٨/ ١٥٨٠، پرتغالیها و اسپانیاییها در تدوره مستقر شدند تا اینکه در ١٠١٦/ ١٦٠٧ شرکت هند شرقی هلند با پشتیبانی ترناته ، تدوره را تسخیر کرد. پس از آن هلندیها در صدد جلوگیری از تجارت خارجی برآمدند و حتی با نابود کردن درختان میخک و جوز هندی از تولید بی نظارت آنها جلوگیری کردند؛ در نتیجه ، جامعة سنّتی جزایر ادویة شمالی دچار فقر شد.
در اوایل قرن سیزدهم / پایان هجدهم ، نوکو ، شاهزاده ای از خاندان حاکم بر تدوره ، به کمک انگلستان درصدد پس گرفتن قدرت پادشاهی برآمد و ناوگان هلند را در ١٢١٤/ ١٧٩٩ شکست داد، اما بعد از مرگ وی در ١٢٢٠/ ١٨٠٥، تدوره تمامی اهمیت خود را از دست داد. بعد از ١٣٢٣/ ١٩٠٥، تخت پادشاهی بی صاحب ماند و در ١٣٢٧/١٩٠٩ استقلال این سلطان نشین به پایان رسید، همچنانکه سلطان نشین مجاور آن ، جایلولو در هالماهرا پیش از آن ، وقتی که آخرین حاکم آن در ١٢٤٨/ ١٨٣٢ تبعید شد، از صحنة تاریخ ناپدید شده بود.
منابع :
(١) Tidore/Indonesien in und Moderne Traditio Lany Probojo, ١٩٨١ The Hague bibliography, an annotated The North Moluccas ed.Katrin bibliography, The Hague ١٩٨١;
(٢) Lany Probojo, Tradition und Moderne in Tidore/Indonesien. Die Instrumental - isierung islamischer (=Sدdostasien, Bd. ٨), Hamburg Polma Tidore/Indonesien isierung islamischer Ritualund ihre politische Relevanz. Die Instrumental;
(٣) . G. Schuurman, Sultanaat, Residensie, Zendingsvelde. Politiek en zending op Halmahera ١٨٦٦-١٩٤٢ , Oegstgeest ١٩٨١.
/ ا. شومان ( د. اسلام ) /