دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٣٢٩
تحسین ، میرمحمدحسین عطاخان ، پیشگام نثرنویسی اردو، در اواسط دوم قرن دوازدهم / اواسط قرن هجدهم . وی در اِتْوَه / اِتاوَه (امروزه اوتارپرادش ) در خانواده ای متوسط از سادات به دنیا آمد. نیاکانش از گردیز (امروزه در شرق افغانستان ) به کرا مانکپور مهاجرت کردند. پدرش ، میرمحمدباقر، در جوانی به دهلی نقل مکان کرد و در دستگاه اورنگ زیب (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨) به فرماندهی سه هزار (سه هزاری ) گمارده شد. گفته شده که وی اشعاری با تخلص «شوق » می سروده است .
در دورة ناآرامِ پس از مرگ اورنگ زیب ، تحسین دهلی را ترک کرد و سالهای زیادی در خدمت نایب السلطنه های مغولی بنگال بود. بعدها، وی از نخستین هندیانی بود که در کمپانی هند شرقی در کلکته خدمت کرد. همچنین وی منشیِ افسری بریتانیایی بود که تحسین از او با عنوان ژنرال اسمیت یاد کرده است . اسمیت در حدود ١١٨٣/١٧٦٩ به انگلستان بازگشت و تحسین در پتنه شغلی به دست آورد. او پس از مدتی رهسپار فیض آباد شد و به دربار شجاع الدوله ، نوابِ اوده ، راه یافت و تا ١١٨٩/١٧٧٥، زمان مرگ شجاع الدوله و جانشینی پسرش آصف الدوله (متوفی ١٢١٢/١٧٩٧)، در آنجا خدمت کرد.
شهرت تحسین عمدتاً برای کتاب نوطرز مرصّع است که به عنوان نخستین کتابِ ادبیات منثور اردو در شمال هند، شناخته شده است ( رجوع کنید به مقدمة هاشمی ، ص ٢٣). این کتاب در حدود ١١٨٩/١٧٧٥ تکمیل شد و مشتمل بر داستانهای چهار درویش است . به نظر می رسد که نوطرز مرصّع ترجمه ای از کتاب فارسی چهار درویش باشد که به اشتباه به امیرخسرو دهلوی * نسبت داده شده است . این کتاب آراسته به صنایع بدیعی و دارای نثری مصنوع است . علی رغم این کاستیها، نباید اهمیت این اثر را، ولو فقط به این دلیل که نویسندگان دیگر برای نوشتن روایتهای خود از آن استفاده کرده اند، نادیده گرفت . برجسته ترین این روایات باغ و بهارِ میر امّنِ دهلوی * است که در ١٢١٧/١٨٠٢ به پایان رسید و نخستین نثر کلاسیک اردو شد.
علاوه بر نوطرز مرصّع ، تحسین اظهار داشته که آثار دیگری نیز نوشته که برخی از آنها به فارسی بوده است و امروزه آنها را تنها به نامشان می شناسیم . او همچنین به عنوان شاعری فارسی و اردوگوی و نیز خوش نویس مطرح است . مهارت تحسین در زیبانویسی سبب شد که «مرصّع رقم » لقب گیرد.
منابع :
(١) محمدحسین آزاد، آب حیات ، لاهور ١٩٦٧؛
(٢) امیرالدین امراللّه اللّه آبادی ، تذکرة مسرت افزا ، چاپ قاضی عبدالودود، در معاصر ، پتنه ، ج ٢ر٥، ٦،٧؛
(٣) میرمحمدحسین عطاخان تحسین ، نوطرزمرصّع ، چاپ نورالحسن هاشمی ، اللّه آباد ١٩٧٨؛
(٤) جمیل جالبی ، تاریخ ادبِ اردو ، لاهور، ج ٢، ١٩٨٧؛
(٥) حامدحسن قادری ، داستان تاریخ اردو ، کراچی ١٩٦٦؛
(٦) کریم الدین ، طبقات شعرائی هند ، لکهنو ١٩٨٣؛
(٧) گیان چند، اردوکی نثری داستانین ، کراچی ١٩٦٩؛
(٨) غلام محیی الدین میرتهی ، طبقات سخن ، چاپ نسیم اقتدارعلی ، لکهنو ١٩٩١؛
T. G. Bailey, A history of Urdu literature ,: London
(٩) ١٩٣٢;
(١٠) T. W. Beale, An oriental biographical dictionary , London ١٨٩٤;
(١١) ـ Ubayda Begam, Fort William College k i ¦adab i ¦k ¢h ¢idma ¦t , Lucknow ١٩٨٣;
(١٢) Sayyid Sajjad, "An early prose-writer of modern Urdu", IC , XIII /١ (١٩٣٩);
(١٣) R.B. Saksena, A history of Urdu literature, Lahore ١٩٧٥;
(١٤) Garcin de Tassy, Histoire de la litte ¨rature Hindouie et Hindoustani , I, Paris ١٨٣٩.
/ منیب الرحمان ( د. اسلام ) /