فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، ذیل "sanction" ؛ آقایی ؛ آقابخشی و افشاری راد، ذیل "sanction" و "embargo" ). دولت تحریم کننده را دولت آغازگر و دولت تحریم شونده را دولت هدف می نامند (لی ، ص 91). تحریم در روابط بین دولتها به سه صورت است : تحریم یک جانبه که در آن دولت آغازگر از اقدامات تنبیهی به مثابه ابزار سیاست خارجی خود علیه دولت هدف بهره می گیرد، تحریم چند جانبه که گروهی از دولتها در آن مشارکت دارند، و تحریم بین المللی که در آن جامعة بین المللی شامل بیشتر کشورهای جهان ، علیه دولتی که هنجارها و اصول حقوق بین الملل را نقض کرده است مجازاتهای مشخصی اعمال می کنند. هدف از تحریم بین المللی ، تنبیه دولت خاطی و واداشتن آن به مراعات هنجارها است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 93ـ94). افزون بر این تقسیم بندی ، تحریم برحسب موقعیت دولت آغازگر و مناسبات آن با دولت هدف به تحریم اولیه و ثانویه و ثالث دسته بندی می شود. در تحریم اولیه ، دولت آغازگر با دولت هدف اختلافهای مستقیم سیاسی و اقتصادی دارد و تحریم فقط شامل دولت هدف می شود. در تحریم ثانویه ، اقدامات تحریمی علیه کشورهای دیگری است که با دولت هدف رابطة تجاری و مالی دارند. تحریم ثالث علیه طرفهایی است که با کشور یا کشورهای هدف در تحریم ثانویه مناسبات اقتصادی دارند (نف ، ص 262). تحریم اقتصادی نیز، مشخصاً به دو گونة تجاری و مالی تقسیم می شود: تحریم تجاری معمولاً گزینشی است و یک یا چند کالا را در برمی گیرد، اما تحریم مالی شامل قطع کمکهای رسمی و دولتی است و در شدیدترین مرحله ، به مسدودنمودن داراییهای دولت هدف منجر می شود؛ در نتیجه ، این تحریم روند مناسبات مالی را متوقف و از انجام گرفتن فعالیتهای تجاری دولت هدف ، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ، ممانعت می کند. به این ترتیب ، تحریم مالی ، بویژه در موارد تأمین مالی طرحهای بنیادی توسعه ، شرایط دشوارتر و هزینه های بیشتری را بر کشور هدف تحمیل می کند (هوفباور و الیوت ، ص 181ـ182). از منظر حقوق بین الملل عمومی اعتبار حقوقی و مشروعیت داشتن اقدامات تحریمی مهم است . از این دیدگاه ، تحریمهای بین المللی که در چارچوب سازمان ملل متحد مقرر و اعمال می شوند اعتبار حقوقی و مشروعیت بین المللی دارند، اما در اعتبار داشتن و قانونی بودن اعمال تحریمهای یک جانبه و نیز تحریمهای فراسرزمینی (ثانویه و ثالث )، تردید وجود دارد. تحریمهای فراسرزمینی به سبب آنکه ناقض اصول مسلّم حقوق بین الملل ، مانند حق توسعه و اصل مداخله نکردن در امور داخلی دیگر دولتها و اصل بیطرفی هستند و با اصول آزادی تجارت و کشتی رانی بین المللی مغایرت آشکار دارند، مردود و نامعتبرند (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 96ـ100؛ نف ، ص 268؛ مجتهدزاده ، ص 216). از آنجا که در دو سدة اخیر حقوق بین الملل عمومی به جای تمرکز بر مراقبت از مناقشات ، به محدود کردن و به حداقل رساندن کشمکشها و نهایتاً ریشه کن ساختن آنها توجه داشته است ، استنباط می شود که موضع حقوق بین الملل در شرایط کنونی معطوف به ممنوع ساختن تحریمهای یکجانبه و فراتر از آن ، جلوگیری از جنگ اقتصادی است ( رجوع کنید به نف ، ص 279). به موازات قوّت گرفتن اصول عدم توسل به زور و الزام به حل مسالمت آمیز اختلافات در روابط بین الملل ، از اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم تحریم به عنوان ابزاری در سیاست خارجی دولتها اهمیت یافت . پیش از طرح این اصول بنیادی در عرصة سیاست بین الملل و پذیرفته شدن آن نزد بیشتر دولتها، توسل به جنگ مؤثرترین و طبیعیترین ابزار در سیاست خارجی به شمار می آمد و دولتها به استفاده از اقدامات تنبیهی یا کیفری ، از جمله تحریم ، کمتر نیاز داشتند ( رجوع کنید بهموسی زاده ، ص 347، 349؛ بلدسو و بوتسک ، ص 481ـ 482). با تأسیس جامعة ملل در 1300 ش / 1921 چارچوبی کلی برای حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی عرضه شد. مادّة شانزدهم میثاق جامعة ملل ، شرایطی قانونی برای اعمال اقدامات دسته جمعی علیه کشوری که غیرقانونی به جنگ متوسل شود مقرر کرد، ولی این نظام در عمل کارآیی نداشت و این ضعف ناشی از پیش فرض نادرست مادّة مذکور بود که تصمیم گیری در بارة مصادیق جرم و خطا و نیز چگونگی برخورد با مجرم را منوط به حصول اجماع آرای اعضای جامعة ملل می دانست (داکسی ، ص 194؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص 269). منشور ملل متحد نیز بصراحت تحریم کردن کشوری را که حملة نظامی نموده یا مُفاد منشور ملل متحد را نقض کرده ، پذیرفته است . این موضوع در مادّة 42 از فصل هفتم منشور تصریح و به شورای امنیت سازمان ملل این اختیار داده شده است که با تعیین مصداقهای تهدید صلح و نقض صلح و عمل تجاوز در سطح بین المللی ، مطابق با شرایط موجود، در بارة اجرای اقدامات ضروری و متناسب تصمیم گیری کند. شورای امنیت مجاز است که برای اِعمال تحریم دستورهای لازم را صادر نماید و اعضای سازمان ملل متحد موظف به اجرای آنهایند (لوپث و کارترایت ، ص 19؛ داکسی ، ص 196؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 93). در سالهای جنگ سرد (1325ـ1364 ش / 1946ـ 1985)، به سبب برخوردهای ایدئولوژیک بلوک شرق و غرب و استفادة مکرر برخی دولتها، بویژه امریکا و شوروی ، از حق وتو، شورای امنیت ، جز دو بار ــ تحریم رودزیا در 1345 ش / 1966 و تحریم افریقای جنوبی در 1356 ش / 1977 ــ عملاً در اعمال تحریم ناتوان ماند، اما در همین دوره ، تحریمهای یک جانبه و چندجانبة بسیاری علیه برخی دولتها صورت گرفت . بر اساس یک برآورد، در این دوره بیش از شصت بار تحریم علیه کشورها انجام گرفت که از این میان بیش از سه چهارم تحریمها را امریکا اعمال کرد (داکسی ، ص 196ـ197؛ لوپث و کارترایت ، همانجا؛ > فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، همانجا). الگوی به کارگیری تحریم از 1370 ش /1990 تاکنون از نظر کمّی و کیفی تغییر یافته است . این تغییرات مشتمل است بر کاربرد کمتر تحریمهای یکجانبه و گرایش بیشتر به تحریمهای چندجانبه و بین المللی بویژه با نظارت سازمان ملل متحد. شورای امنیت سازمان ملل در دهة 1370 ش /1990، علیه عراق و لیبی و سودان و در دو سال اخیر (1379ـ1380 ش ) علیه افغانستان ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) تحریمهای جامع یا نسبی اعمال کرده است ، اما امریکا به رغم تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل ، همچنان بر تحریمهای یک جانبه اصرار دارد. نمونة بارز آن تحریم جامع و دراز مدت ایران و عراق و تحریم نسبی لیبی و سودان ( رجوع کنید بهادامة مقاله ) است (لوپث و کارترایت ، همانجا). به نظر می رسد شاخص اصلی تحریمهای امریکا علیه کشورهای اسلامی به چگونگی مناسبات و مواضع آنها در قبال حکومت اسرائیل و قضیة فلسطین و همچنین به سیاست مستقل و انقلابی این کشورها در عرصة بین الملل بستگی دارد. امریکا پیوسته تلاش کرده است رهبران و شخصیتهای سیاسی تراز اول و مؤثر کشورهای انقلابی جهان سوم چون کوبا و نیکاراگوئه و شیلی و کشورهای اسلامی مخالف رژیم اسرائیل را تروریست بخواند و از این طریق توجیهی جهان پَسند برای اعمال مجازات و تحریم اقتصادی و راهبردی آنها بیابد و جامعة بین المللی را نیز با خود همراه سازد. بدین ترتیب ، امریکا در سطوح گوناگون ایران و لیبی و سوریه و عراق را تحریم کرده و حتی از فروش تسلیحات پیشرفته به کشورهای عربی چون اردن امتناع ورزیده است (برای نمونه رجوع کنید به شرابی ، ج 2، ص 1421ـ1422، 1424ـ 1425، 1428ـ 1435). تحریم ایران . ایران در دو سدة اخیر، با تحریمهای اقتصادی متعددی روبرو بوده است . در دورة قاجار (1210ـ 1344) با توجه به وابستگی اقتصادی مناطق شمالی ایران به اقتصاد و شبکة حمل ونقل روسیه ، روسها از تحریم اقتصادی علیه ایران به مثابه ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود بهرة فراوانی بردند. در دورة نخست وزیری دکتر مصدق و بخصوص در نهضت ملی شدن صنعت نفت ، دولت انگلیس از تحریم اقتصادی برای تغییر مواضع دولت ایران استفاده کرد (سجادپور، ص 7؛ نیز رجوع کنید بهملی شدن صنعت نفت * ). در سالهای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از ماجرای تسخیر سفارت امریکا در سیزدهم آبان 1358، ایران رسماً با تحریمهای تجاری و اقتصادی امریکا و متحدان اروپایی آن مواجه شد. با آزاد شدن گروگانهای امریکایی در 30 دی 1359، دولتهای اروپایی از ادامة تحریم ایران دست کشیدند، اما امریکا برخلاف تعهدات خود در بیانیه های الجزایر مبنی بر لغو تحریم و مداخله نکردن در امور داخلی ایران ، با مسدود کردن داراییها و امتناع از تحویل تجهیزات نظامی خریداری شدة ایران ، همچنان به اعمال تحریم در مقیاسی گسترده تر ادامه داد (فرزین نیا، 1376 ش الف ، ص 116؛ سجادپور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهبیانیه های الجزایر * ). از دی 1362/ ژانویة 1984، زمانی که جرج شولتز وزیر خارجة امریکا، ایران را به تروریسم بین المللی متهم کرد، نشانه های تحریم گستردة ایران آشکار شد. در زمان جنگ عراق با ایران (1359ـ1367 ش ) امریکا از حکومت عراق حمایت سیاسی و نظامی کرد. در 7 آبان 1366/ 29 اکتبر 1987، طبق تصمیم کنگرة امریکا، ورود کالاها و فرآورده های امریکایی به ایران تحریم شد. این تحریم دامنة وسیعی از محدودیتها و ممنوعیتهای اقتصادی ، فنّاوری نظامی و راهبردی را در بر می گرفت (کلاوسون ، ص 15؛ کیوان حسینی ، ص 60؛ نیز رجوع کنید بهجنگ عراق با ایران * ). در فضای بین المللی پس از جنگ سرد، بویژه پس از اتمام جنگِ متحدان کویت با عراق ، امریکا برای تحقق الگوی نظم جدید بین المللی خود در منطقة خاورمیانه ، سیاست مهار ایران را که بخشی از «سیاست مهار دو جانبه » بر ضد دو کشور ایران و عراق بود، به اجرا درآورد (1372 ش / مه 1993). بر اساس این سیاست ، هدف از تحریم و مجازاتهای ایران فراتر از تحریمهای معمول تجاری و اقتصادی ، تضعیف قدرت ایران و پیشگیری از توسعة همه جانبة آن بود. امریکا به عنوان راهکار اجرایی از صدور فنّاوریهای خاص و کالاهای راهبردی دو منظوره (اقتصادی و نظامی ) به ایران جلوگیری نمود (سجادپور، ص 7ـ 8؛ کیوان حسینی ، ص 61ـ62؛ فرزین نیا، 1376 ش الف ، همانجا). به موجب قانون منع تولید و تکثیر سلاح ایران و عراق ، سیاهة بلندی از کالاها مشمول منع صادرات می شد، که به زعم دولتمردان امریکا صادرات این اقلام می توانست ایران را در به دست آوردن سلاحهای غیرمتعارف یا انواع پیشرفتة سلاحهای متعارف کمک کند. این قانون افزون بر تحریم اولیه ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی نیز بود، زیرا امریکا دولتهای ثالثی را که در تهیة اقلام مندرج در قانون مزبور به ایران یاری می رساندند، مجازات می کرد. این مجازات از طریق تحریم کمکهای حمایتی امریکا صورت می گرفت و مشتمل بود بر عدم صدور مهمات ، قطع کمکهای اقتصادی و تعلیق موافقتنامه هایی که به مبادلات فنّاوریهای دو منظوره منجر می شد (کلاوسون ، ص 16ـ17؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 95). در 1374 ش / 1995، برداشت غالب هیئت حاکمة امریکا این بود که سیاست مهار دو گانه علیه ایران و عراق آنچنانکه در ابتدا انتظار می رفت درخصوص ایران مؤثر نبود و موجب تغییر رفتار این کشور نشد. در واکنش به این دیدگاه غالب ، بیل کلینتون ، رئیس جمهور امریکا، در 1374 ش / مارس 1995 همة شرکتهای امریکایی را از سرمایه گذاری در توسعة منابع نفتی ایران در جزایر سیری منع کرد. وی همچنین در 16 اردیبهشت 1374/ 6 مه 1995 با امضای دستورالعمل اجرایی تقریباً تمامی معاملات تجاری با ایران و سرمایه گذاری در این کشور را ممنوع کرد («متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی ، شمارة 12957، در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، ص 123ـ125؛ «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی ، شمارة 12959، تحریم معاملات خاص در خصوص ایران »، ص 127ـ130). در 29 شهریور 1374/ 20 سپتامبر 1995، با تصویب طرح داماتو رئیس جمهور امریکا اجازه یافت شرکتهای غیرامریکایی را که فنّاوری صنعت نفت در اختیار ایران می گذارند تحریم کند. قانون داماتو پس از ادغام با طرح بنیامین گیلمن (رئیس کمیسیون روابط بین الملل مجلس نمایندگان ) که محتوایی مشابه قانون داماتو داشت ، در قالب قانون مجازات ایران و لیبی در 14 مرداد 1375/ 5 اوت 1996 در کنگرة امریکا تصویب شد و سپس به امضای کلینتون رسید (کلاوسون ، ص 24ـ26؛ «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص 131ـ144). هدف این قانون ، مجازات اشخاصی (حقیقی یا حقوقی ) است که مستقیماً در بخش نفت و گاز ایران سرمایه گذاریهای عمده (بیش از چهل میلیون دلار) می کنند. این قانون ، بنابر مُفاد آن ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی علیه ایران است . یک هفته پس از وضع این قانون ، تمام قدرتهای بزرگ صنعتی و نظامی جهان همراه با متحدان امریکا در خاورمیانه ، از جمله آلمان ، ژاپن ، فرانسه ، انگلیس ، چین ، ایتالیا، روسیه ، استرالیا، کانادا و هلند و برخی کشورهای اسلامی چون مصر، ترکیه ، عمان ، پاکستان ، امارات متحدة عربی و قطر، مخالفت خود را با این قانون ابراز داشتند («مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ص 225ـ 228؛ «قانون مجازات ایران و لیبی »، همانجا). قانون داماتو آخرین تحریم از مجموعه تحریمهای رسمی است که ایالات متحده در دو دهة اخیر علیه ایران وضع و اعمال کرده است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 94). این قانون که برای مدت پنج سال مقرر شده بود، در دوازدهم مرداد 1380 بار دیگر با تصویب کنگره و امضای رئیس جمهور امریکا، جرج دبلیو بوش ، برای پنج سال دیگر تمدید شد (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران ، خبر ش 235، مورخ 13/5/1380 ش ). گفته های مقامات رسمی امریکا در توجیه این اقدام ، اعمال نفوذ محافل سیاسی صهیونیست را در این امر تأیید می نماید. بنا بر اظهارنظر مقامات امریکایی ، ایران با حمایت از گروههای جهادی فلسطین در مبارزه با حکومت اسرائیل ، در برابر فرآیند سازش خاورمیانه مانع اساسی به وجود آورده است و تداوم این وضع به شکست سیاست خارجی امریکا در منطقه خواهد انجامید. افزون بر این ، از نظر مقامات امریکایی ، ایران همچنان برای گسترش تسلیحات غیرمتعارف و متعارف پیچیده برنامه های جدّی دارد (کلاوسون ، ص 26، 29؛ «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، ص 185) این نکته نیز در خور ذکر است که تحریمهای امریکا علیه ایران با منع ورود کالاهای غیرنفتی ایران به امریکا نیز همراه بود، هر چند در اردیبهشت 1379/ مارس 2000، در بیانیة رسمی دولت امریکا از کاهش این تحریم و اجازة واردات کالاهایی چون فرش و پستة ایران به امریکا خبر داده شد (گاری ، 2000). تحریمهای امریکا علیه ایران به سبب آنکه خصلتی یکجانبه و بعضاً فراسرزمینی دارد، اصول حقوق بین الملل عمومی ، مانند اصل حق توسعه و اصل دخالت نکردن در امور داخلی دیگر کشورها را نقض می کند و با تعهدات عهدنامه ای امریکا با ایران ، از جمله عهدنامة مودت در 1334 ش / 1955 و بیانیه های الجزایر نیز ناسازگار است . همچنین این تحریمها با اصل اقدام متقابلِ توجیه پذیر در حقوق بین الملل عمومی مغایر است و سبب محدود شدن حقوق دولتها و اشخاص حقیقی و حقوقی ثالث و بیطرف می شود (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 96ـ 104؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص 258، 261ـ 268). نشانه های شکست بین المللی مجازاتهای امریکا علیه ایران با موضع تردیدآمیز اتحادیه اروپا در قبال تلاشهای وسیع ایالات متحده ــ که برای جلب نظر متحدان اروپایی صورت گرفته بود ــ در 1372 ش / ژوئن 1993 آشکار شد و پس از آن ، شدت تردید و اعتراض اتحادیه اروپا افزایش یافت و این مخالفتها در 1376 ش / 1997 در مواضع اجلاس سران گروه هفت کشور صنعتی در فرانسه در به اوج رسید. اجلاس سران گروه هفت در حضور رئیس جمهور امریکا تحریم اقتصادی ایران از سوی ایالات متحده را مردود دانست . همچنین هشتمین اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در تهران ، در اعلامیة نهایی خود از همة کشورها خواست که قانون داماتو را بی اثر تلقی کنند. جنبش عدم تعهد و اجلاس وزیران گروه 77 نیز در 1375 ش / اکتبر 1996 در نیویورک وضع چنین تحریمهایی از سوی امریکا را محکوم کردند (کیوان حسینی ، ص 62؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 104؛ مجتهدزاده ، ص 227ـ 228). نشانه های فایق آمدن ایران بر تنگناهای ناشی از تحریمهای همه جانبة امریکا و شکستن حلقة محاصرة راهبردی ایالات متحده عبارت است از: انعقاد و اجرای قرارداد دو میلیارد دلاری شرکت فرانسوی توتال و شرکای روسی و مالزیایی آن برای توسعه و استخراج گاز منطقة پارس جنوبی ایران در خلیج فارس ؛ تأسیس راه آهن مشهد ـ سرخس ـ تجن که صاحب نظران آن را زمینة مناسبی برای ایفای نقش ارتباطی و حیاتی ایران در مبادلات تجاری شرق و غرب ارزیابی کرده اند؛ انعقاد و اجرای قرارداد سه ونیم میلیارد دلاری سه جانبه میان ایران و ترکیه و ترکمنستان برای احداث طرح گازرسانی ترکمنستان به ترکیه از راه ایران ( رجوع کنید بهمجتهدزاده ، ص 230). تحریم عراق . پس از تجاوز عراق به کویت در یازدهم مرداد 1369/ دوم اوت 1990 ( رجوع کنید به جنگ عراق با کویت * )، شورای امنیت به رهبری ایالات متحده در پانزدهم مرداد 1369/ ششم اوت 1990 با تصویب قطعنامة 661، علیه عراق و کویتِ تحت اشغال ، تحریمی کامل و لازم الاجرا اعمال کرد. بر اساس این قطعنامه ، هرگونه ارتباط تجاری ، نظامی یا مالی دولتهای دیگر با دولت عراق و کویتِ تحت اشغال ممنوع شد. این ممنوعیتها در سه بخش بود: ممنوعیت کامل انتقال پول یا دیگر منابع مالی دولتها و اتباعشان به عراق و کویتِ تحت اشغال ، ممنوعیت کامل واردات و صادرات دولتها و اتباعشان به عراق و کویت تحت اشغال ، و درخواست از همة دولتها برای اجرای اقدامات مقتضی به منظور حفاظت از داراییهای قانونی کویت و مؤسسات آن دولت (یتیو ، ص 156ـ 158: متن قطعنامة 661؛ میرزایی ینگجه ، ص 438ـ440). پیرو درخواست دبیر کل سازمان ملل از کلیة وزرای خارجه کشورها مبنی بر ارائة گزارش اقدامات اجرایی خود، جمهوری اسلامی ایران نیز همراهی خود را با این قطعنامه اعلام داشت . همچنین دولتهای ترکیه و عربستان لوله های نفتی عراق را که از کشورشان می گذشت مسدود کردند. شورای امنیت با تصویب قطعنامة 670 در 3 مهر 1369/ 25 سپتامبر 1990، دامنة تحریم را تا حمل ونقل هوایی کالاها و مصنوعات به عراق و کویتِ تحت اشغال گسترش داد (میرزایی ینگجه ، ص 441). در 1370 ش / آوریل 1991، شورای امنیت قطعنامة 687 را درخصوص شرایط آتش بس و چگونگی لغو تحریمها به تصویب رساند که به گفتة پطرس غالی ، دبیرکل وقت سازمان ملل ، یکی از پیچیده ترین تصمیمات شورا و حاوی پیامدهای مهم و پردامنه برای عراق بود. بر اساس این قطعنامه ، لغو تحریمها منوط به تحقق این شرایط سه گانه بود: 1) شناسایی مرزهای تعیین شده بین عراق و کویت از سوی سازمان ملل ، 2) پرداخت سهمیة مقرر از سوی دولت عراق به صندوق پرداخت غرامت ، 3) نابودساختن سلاحهای کشتار جمعی و تأسیسات تولید تسلیحات شیمیایی و اتمی عراق . از نظر شورای امنیت ، بویژه دو عضو دایمی این شورا یعنی امریکا و انگلیس ، تاکنون فقط شرط اول تحقق یافته و دو شرط دیگر هنوز کاملاً اجرا نشده است (یتیو، ص 184ـ185: متن قطعنامة 687؛ میرزایی ینگجه ، ص 436). همچنین بر اساس قطعنامة 986 با نام «نفت در برابر غذا»، عراق در اواسط 1375 ش / اواخر 1996 اجازه یافت هر شش ماه یک بار نفت خود را (به ارزش دو میلیارد دلار) صادر کند و مقرر شد که درآمد حاصل از آن به حساب سازمان ملل متحد واریز شود و سازمان ملل نیز مستقیماً این وجوه را برای پرداخت غرامت به کویت و دیگر کشورهای زیان دیده از جنگ عراق و پرداخت هزینه های مربوط به خلع سلاح این کشور و تأمین موادغذایی و دیگر نیازمندیهای عمومی مردم عراق مصرف کند (نصراوی ، ص 211ـ212؛ میرزایی ینگجه ، ص 444؛ پلترو، ص 13؛ خلف ، ص 21). از آنجا که عراق برای تأمین درآمد ارزی خود و واردات اقلام اساسی مانند غذا و دارو و محصولات کشاورزی بشدت به درآمد نفت وابسته است ، این تحریمها برای اقتصاد این کشور مخرب بوده است . بنا بر گزارشهای موجود و تخمینهای آماری ، میزان مرگ ومیر نوزادان و کودکان در عراق افزایش یافته است . این تخمینها نشان می دهد که تحریمهای سازمان ملل متحد و امریکا نسبت به عراق موجب مرگ 000 ، 500 ، 1 تن شامل بیش از 000 ، 500 کودک شده است . طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی ، نظام بهداشتی جامعة عراق تنزل یافته و مشابه وضع نیم قرن گذشتة این کشور شده است . این پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تحریمها، ناشی از افت شدید تولید نفت و کاهش شدید تولید ناخالص داخلی بوده است (نصراوی ، ص 214). در حقیقت تحریمهای مزبور بیش از آنکه موجب تجدیدنظر حکومت عراق در رفتار سیاسی خود و انصراف این حکومت از برنامه های توسعه طلبانه نظامی شود، مردم غیرنظامی ، بویژه افراد کم بضاعت ، را قربانی تنگناهای اقتصادی و بهداشتی و اجتماعی کرده است ( رجوع کنید به کاردوزو ، ص 8 ـ9؛ یتیو، ص 107ـ 108؛ «سیاست دوگانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، ص 46). هرچند تحریمهای مزبور به شکل بین المللی و از جانب شورای امنیت سازمان ملل متحد اعمال می شود، اما در واقع ، ایالات متحده و انگلیس از آغاز رهبری و هدایت تصمیمات شورای امنیت را بر عهده داشته اند و در حال حاضر به اصرار این دو کشور، محاصرة سیاسی و اقتصادی و راهبردی عراق به سبب همکاری نکردن با بازرسان خلع سلاحهای کشتار جمعی سازمان ملل متحد ادامه دارد. از اوایل 1376 ش / اواسط 1997 به این سو، روسیه کوشیده است با اعمال فشار، تحریمهای امریکا بر ضد عراق را محدود کند. نزدیکی مواضع فرانسه و روسیه در شورای امنیت و اظهار مخالفت متحدان اروپایی امریکا (بجز انگلیس ) با تداوم تحریمهای عراق ، امید به رفع این تحریمها را تقویت کرده است (سیف زاده ، ص 258، 261ـ262). در نشست وزرای امورخارجة سازمان کنفرانس اسلامی در 1376 ش / مارس 1998 در دوحة قطر، پایان دادن به تحریمهای بین المللی علیه عراق مطرح شد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 1، ص 244). تحریم لیبی . متعاقب اقدام امریکا در ساقط کردن هواپیمای لیبیایی بر فراز خلیج سیرت ــ دولت لیبی ادعای مالکیت این خلیج را دارد ــ و اتهام بی اساس مقامات امریکایی به دولت لیبی مبنی بر طراحی نقشة ترور نافرجام رئیس جمهور وقت امریکا، رونالد ریگان ( رجوع کنید به شرابی ، ج 2، ص 1425)، روابط دو کشور بیش از پیش رو به وخامت گذاشت . در 1361 ش / 1982 به دستور ریگان ، همة مناسبات اقتصادی و بازرگانی امریکا با لیبی قطع و واردات نفت لیبی به بازار امریکا تحریم شد. این امر با هدف بی ثبات کردن رژیم معمّر قذافی و محدود ساختن منابعی که در اختیار آن کشور بود و کاهش مناسبات اقتصادی غرب با لیبی انجام گرفت . در 1364ش /1985 این ممنوعیت شامل فرآورده های نفتی لیبی نیز شد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2215؛ رادمن ، ص 230؛ شرابی ، ج 2، ص 1426ـ 1427). در 1365 ش / 1986، امریکا به بهانة دستیابی به اسناد و مدارکی مبنی بر دخالت لیبی در حمله به اهداف امریکا در خاورمیانه و اروپا، به مراکز غیرنظامی و نظامی این کشور حمله کرد و هم زمان تحریمهای تجاری گسترده و همه جانبه ای علیه لیبی اعمال کرد و به شرکتهای نفتی امریکایی شاغل در بخش صنعت نفت لیبی دستور داد لیبی را ترک کنند. با اعمال فشار فزایندة امریکا، شرکتهای نفتی داراییهای خود را نزد دولت لیبی به ودیعه نهادند و فعالیتهای خود را به حال تعلیق درآوردند و این کشور را ترک کردند ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2415؛ رادمن ، ص 230ـ231، 233، 235ـ236). در 1370 ش / نوامبر 1991، مقامات رسمی امریکا و انگلیس از دولت لیبی استرداد دو تبعة لیبیایی را درخواست کردند. آنان ادّعا می کردند که این دو تن در انفجار هواپیمای پان امریکن ورد ایر وی که در 30 دی 1377/ 21 دسامبر 1998 بر فراز اسکاتلند منفجر شد و در لاکربی سقوط کرد دخالت داشتند.مقامات لیبی این اتهام را رد و بر تحقیق بیطرفانه در بارة این حادثه تأکید کردند. همین امر سبب شد که شورای امنیت لیبی را تحریم اقتصادی کند. در 24 آذر 1371/ 15 دسامبر 1992، شورای امنیت سازمان ملل متحد با اعمال نفوذ امریکا و انگلیس بر اساس قطعنامة 748 و با استناد به قطعنامة 731 ــ کـه در آن استـرداد دو متهـم مـذکور از مقـامـات لیبـی درخواست شده بود ــ لیبی را تحریم اقتصادی کرد، این تحریم مشتمل بر قطع ارتباط هوایی بین المللی ، منع تجارت تسلیحات و کاهش نمایندگیهای خارجی در لیبی . امتناع لیبی از استرداد متهمان و شکست تلاشهای میانجیگرانة پطرس غالی در مذاکره با مقامات لیبی موجب شد بار دیگر شورای امنیت در اواخر آبان / اواسط نوامبر همان سال مطابق قطعنامة 883، تحریمهای سخت تری علیه این کشور اعمال کند. این تحریمها شامل بستن کلیة دفاتر خطوط هوایی عربی ـ لیبیایی در خارج از این کشور، تحریم فروش تجهیزات و خدمات به بخش هواپیمایی این کشور، مصادرة همة منابع مالی لیبی در خارج از کشور، ممنوعیت فروش کالاهای خارجیِ کاربردی در صنایع نفت و گاز به لیبی و کاهش سطح کارکنان نمایندگیهای خارجی در لیبی بود ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2215). در 1375 ش / ژوئیة 1996، امریکا با تصویب قانون داماتو حلقة محاصرة اقتصادی و راهبردی علیه لیبی را تنگتر کرد. مطابق این مصوبه ، شرکتهای فعال در بازار ایالات متحده که بیش از بیست میلیون دلار در بخش صنایع نفت و گاز لیبی سرمایه گذاری کنند، مشمول تحریمهای ایالات متحده خواهند شد ( رجوع کنید به «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص 131ـ144). در 1376 ش / ژوئیة 1997، اتحادیة عرب ــ که پیشتر قذافی از موضع گیری محافظه کارانة این اتحادیه در قبال مواضع خصمانة امریکا علیه لیبی انتقاد جدّی کرده بود ــ رسماً پیشنهاد کرد که قضات اسکاتلندی دو مظنون لیبیایی را بر اساس نظام حقوقی اسکاتلند در کشوری بیطرف محاکمه کنند. همچنین اتحادیة عرب در اواسط شهریور و اوایل مهر/ سپتامبر همان سال ، ضمن لغو تحریمهای هوایی لیبی در پروازهای زیارتی (حج )، بر کاستن حجم تحریمهای هوایی لیبی تأکید نمود. در 1377 ش / 1998 سازمان وحدت افریقا نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2216). سرانجام در 1377 ش / فوریه 1999 با تلاش کوفی عنان (دبیرکل سازمان ملل متحد) و میانجیگری عربستان سعودی ، امریکا و انگلیس با درخواست لیبی مبنی بر مجازات مظنونین در محکمه ای بیطرف موافقت کردند. با استرداد و محاکمة دو مظنون در دادگاهی در هلند، تحریمهای هفت سالة سازمان ملل متحد علیه لیبی در 18 فروردین 1378/ 6 آوریل 1999 رسماً لغو شد. با وجود این ، تحریمهای امریکا علیه لیبی ، کماکان از طریق قانون داماتو برقرار است ( > کتاب سال بریتانیکا 2000 < ، ص 457؛ > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، همانجا). تحریم سودان . اتهامات امریکا به حکومت سودان ، از جمله همکاری داشتن اتباع سودان در ماجرای بمب گذاری ساختمانها و تونلی در نیویورک و سوءقصد به حُسنی مبارک (رئیس جمهور مصر) سبب شد که در 1372ش /1993 در روابط امریکا و سودان تنش ایجاد شود و در 1376ش /اوت 1997 علیه سودان تحریمهایی صورت گیرد. در 1374 ش / ژانویة 1996، شورای امنیت با اعمال نفوذ امریکا قطعنامة 1044 را به تصویب رساند که در آن سودان به تروریست بودن متهم شده بود و از این کشور خواسته شده بود که سه تبعة سودانی را که در ترور نافرجام حسنی مبارک دست داشتند، تحویل دهد. در 8 اردیبهشت / 28 آوریل همان سال ، شورای امنیت قطعنامة 1045 را به علت سرپیچی سودان از مفاد قطعنامة 1044، به تصویب رساند که حاوی تحریمهای سیاسی علیه سودان بود ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 3681). در 1377 ش / 1998، به دنبال انفجار سفارتخانه های امریکا در تانزانیا و کنیا، امریکا مجدداً سودان را به دخالت در این حادثه متهم کرد و در اوایل شهریور/ اواخر اوت ، به کارخانة داروسازی خارطوم ، با این ادعا که از آن در ساخت تسلیحات شیمیایی بهره برداری می شده و اسامه بن لادن از عواید آن سود می برده است ، حملة موشکی کرد. سودان این اتهامات را رد کرد و سفیر خود را از امریکا فراخواند و به هواپیماهای امریکایی اجازة پرواز در آسمان کشور خود را نداد. درخواست سودان از شورای امنیت برای تحقیق و تفحص در بارة حملة امریکا، با آنکه از حمایت اتحادیة عرب و سازمان کنفرانس اسلامی برخوردار بود، از سوی شورای امنیت رد شد. پس از پیوستن سودان به معاهدة منع استفاده و تولید تسلیحات شیمیایی در اوایل خرداد 1379/ اواخر مه 2000، از حجم تحریمهای امریکا علیه این کشور کاسته شد (همان ، ج 2، ص 3685). تحریم افغانستان . از 1378 ش / ژوئیة 1999 امریکا به بهانة حمایت گروه طالبان از بن لادن ، این گروه را ــ که در آن زمان بر حدود 90% خاک افغانستان سیطره داشتند ــ تحریم مالی کرد. امریکا پیش از این ، در 1377 ش / اوت 1998، پایگاههای بن لادن را در خاک افغانستان به تلافی اقدامات تروریستی بن لادن بر ضد امریکا بمباران کرده بود. در 23 آبان 1378/ 14 نوامبر 1999 شورای امنیت به اصرار امریکا، و در پی امتناع گروه طالبان از استرداد بن لادن به مقامات امریکایی ، به موجب قطعنامة 1267 تحریمهای محدودی علیه افغانستان وضع کرد. بر اساس این قطعنامه داراییهای طالبان مسدود و پرواز هواپیماهای افغانستان به کشورهای دیگر ممنوع شد. طالبان در واکنش به این اقدام ، کالاهای امریکایی و روسی را تحریم کرد و با ادامة مذاکرات صلح ، با میانجیگری سازمان ملل متحد، برای پایان دادن به جنگ داخلی افغانستان مخالفت کرد. در 28 آذر 1379/ 19 دسامبر 2000، شورای امنیت به موجب قطعنامة 1323 و با هدف اعمال فشار بر این گروه برای تحویل دادن بن لادن ، تحریمهای دیگری علیه گروه طالبان معمول داشت و مجدداً در اواخر 1379 ش / ژانویة 2001 تحریمهای اقتصادی و تسلیحاتی آنان را تشدید کرد ( همشهری ، سال 9، ش 2542، 3 آبان 1380، ص 12؛ > کتاب سال بریتانیکا 2000 < ، ص 379؛ > گاهشمار سیاسی آسیای مرکزی ، جنوبی و شرقی < ، ص 14). تحریم سایر کشورهای اسلامی . علاوه بر کشورهای مزبور، پاکستان نیز در 1368ـ1369 ش / 1979ـ1980 به سبب تولید تسلیحات هسته ای ، در 1370ـ1374ش / 1991ـ 1995 به بهانة امتناع از امضای معاهدة منع تکثیر سلاحهای هسته ای و از اوایل 1377 تا اواسط 1380ش / مه 1998 ـ اواخر سپتامبر 2001 به اتهام انجام دادن آزمایشهای هسته ای نظامی ، مورد تحریم یکجانبة نظامی و اقتصادی امریکا و برخی متحدان آن قرار گرفت (هوفباور و الیوت ، ص 188؛ فرزین نیا،1376ش ب ، ص 212ـ214؛ > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2736ـ 2737). بوسنی و هرزگوین نیز در جریان حملة نظامی صربها در نهم خرداد 1371، در کنار کشورهایی که در آن جنگ دخالت داشتند مورد تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد قرار گرفت . از همان آغاز، برخی کشورهای اسلامی از جمله ایران و سپس سازمان کنفرانس اسلامی در تیر 1374/ ژوئیة 1995 این تحریم را که در عمل ، یکجانبه و فقط بر ضد مسلمانان بود بی اعتبار خواندند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید بهبوسنی وهرزگوین * ). مصر نیز در جریان ملی شدن کانال سوئز و بحران ناشی از آن ، در 1335 ش / 1956 با تحریم مالی امریکا مواجه شد ( رجوع کنید بهسوئز * ). امریکا در 1353ـ1357 ش / 1974ـ 1978 نیز برای وادار کردن دولت ترکیه به خروج از قبرس ، این کشور را تحریم کرد. جامعة اروپا نیز در 1359ـ1361 ش / 1980ـ1982 ترکیه را به سبب نقض حقوق بشر در رفتار با کُردها و نقل و انتقال مواد مخدر، تحریم کرد (قاسمی ، ص 212ـ213؛ هوفباور و الیوت ، ص 188، 191). همچنین امریکا در 1345 ش / 1966 برای بی ثبات کردن دولت احمد سوکارنو، رئیس جمهور اندونزی ، این کشور را تحریم مالی کرد (هوفباور و الیوت ، ص 187). منابع : (1) یرواند آبراهامیان ، ایران بین دو انقلاب : درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر ، ترجمة احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی ، تهران 1377 ش ؛ (2) محمدمهدی آخوندزاده ، تجزیة شبه قارة هند و استقلال بنگلادش ، تهران 1365 ش ؛ (3) ژانت آفاری ، انقلاب مشروطة ایران : 1906ـ1911 ( 1285ـ1290 )، ترجمة رضا رضایی ، تهران 1379 ش ؛ (4) علی اکبر آقابخشی و مینو افشاری راد، فرهنگ علوم سیاسی : انگلیسی ـ فارسی ، فارسی ـ انگلیسی ، تهران 1375 ش ؛ (5) بهمن آقایی ، فرهنگ حقوقی بهمن : انگلیسی ـ فارسی ، تهران 1378 ش ؛ (6) احمد اشرف ، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران : دورة قاجاریه ، تهران 1359 ش ؛ (7) حامد الگار، دین و دولت در ایران : نقش عالمان در دورة قاجار ، ترجمة ابوالقاسم سرّی ، تهران 1369 ش ؛ (8) رابرت بلدسو و بولسلاف بوتسک ، فرهنگ حقوق بین الملل ، ترجمة بهمن آقائی ، تهران 1375 ش ؛ (9) رابرت پلترو، «سیاست تحریماتی آمریکا: آشفته یا صرفاً پیچیده ؟»، ترجمة ف . فرهمندفر، ترجمان اقتصادی ، سال 2، ش 9 (24 تیر 1378)؛ (10) حبل المتین ، سال 9، ش 3، 8 ذیقعدة 1309، سال 18، ش 41، 7 رجب 1318، سال 24، ش 33، 13 شعبان 1324؛ (11) خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران واحد اطلاع رسانی ( پایگاه اطلاعاتی پیام نگار ) . ( 1372 ش ـ ) ، «رئیس جمهور آمریکا قانون تحریم های ایران و لیبی را امضا کرد»، خبر ش 235، مورخ 13/5/1380 ش ؛ (12) همو، «گروههای اسلامی کویت هرگونه سازش در برابر رژیم صهیونیستی را محکوم کردند»، خبر ش 233، مورخ 6/1/1381 ش ؛ (13) همو، «فلسطین خواستار تحریم اقتصادی رژیم صهیونیستی شد»، خبر ش 35، مورخ 12/1/1381 ش ؛ (14) همو، «گروههای مدنی عرب کالای آمریکایی ـ صهیونیستی را تحریم می کنند»، خبر ش 168، مورخ 24ر3ر1381 ش ؛ (15) همو، «تحریم کالاهای آمریکایی از سوی عربستان ، موجب سقوط صادرات آمریکا شده است »، سند ش 304، مورخ 30/3/1381 ش ؛ (16) هادی خسروشاهی ، حرکت اسلامی فلسطین از آغاز تا انتفاضه ، تهران 1375 ش ؛ (17) رولا خلف ، «تأثیر تحریمهای سازمان ملل بر صنعت نفت عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال 1، ش 52 (23 اردیبهشت 1378)؛ (18) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، فلسطین از دیدگاه امام خمینی ( س )، ( تهران ) 1374 ش ؛ (19) همو، وصیتنامة امام ( س ) ، با توضیحات و 218 پرسش و پاسخ ، تدوین علیرضا اسماعیلی جمکرانی ، ( تهران ) 1378 ش ؛ (20) مارگارت داکسی ، «تحریمهای بین المللی : درسهایی از تجربیات گذشته »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امور خارجه ، 1376 ش ؛ (21) محمدجعفر دانش پور، «تحریم اعراب علیه اسرائیل »، مجلة سیاست خارجی ، سال 7، ش 4 (زمستان 1372)؛ (22) کنت رادمن ، «تحریم در بن بست ؟ افول استیلا، شرکتهای چند ملیتی و تحریمهای اقتصادی آمریکا از زمان قضیة خط لوله »، ترجمة محسن علی سبحانی و شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (23) حسین بن احمد زوزنی ، کتاب المصادر ، چاپ تقی بینش ، مشهد 1340ـ 1345 ش ؛ (24) مصطفی زهرانی ، «تحریم اقتصادی از نظر تا عمل »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (25) محمدکاظم سجادپور، «ارزیابی مهار دوگانه : چهار نگاه متفاوت »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛ (26) «سیاست دو گانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، صفحة اول ، سال 14، ش 33 و 34 (دی و بهمن 1373)؛ (27) حسین سیف زاده ، عراق : ساختارها و فرآیند گرایشهای سیاسی ، تهران 1379 ش ؛ (28) نظام شرابی ، آمریکا و اعراب ، ترجمة عباس عرب ، تهران 1375 ش ؛ (29) محمدجواد ظریف و سعید میرزایی ینگجه ، «تحریمهای یک جانبة آمریکا علیه ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (30) غلامرضا علی بابائی ، فرهنگ تاریخی ـ سیاسی ایران و خاورمیانه ، تهران 1374 ش ؛ (31) جلال الدین فارسی ، فرهنگ واژه های انقلاب اسلامی ، ( تهران ) 1374 ش ؛ (32) زیبا فرزین نیا، «از نفوذ تا سد نفوذ: پیش زمینه های قانون داماتو»، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376 الف )؛ (33) همو، پاکستان ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1376 ش ب ؛ (34) صابر قاسمی ، ترکیه ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1374 ش ؛ (35) «قانون مجازات ایران و لیبی »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (36) گیل کاردوزو، «تأثیر تحریم های اقتصادی سازمان ملل بر ساختار اجتماعی عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال 1، ش 52 (23 اردیبهشت 1378)؛ (37) پاتریک کلاوسون ، تحریم های آمریکا علیه ایران ، ترجمة حسین محمدی نجم ، تهران 1378 ش ؛ (38) «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، گزارش دفتر حفاظت منافع جمهوری اسلامی ایران ـ واشنگتن ، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (39) اصغر کیوان حسینی ، «آمریکا و استراتژی تحریم تکنولوژیک ایران »، سیاست دفاعی ، سال 7، ش 52 (زمستان 1377)؛ (40) خورخه لوپث و دیوید کارترایت ، «عصر تحریم : جایگزینی برای مداخلة نظامی »، ترجمة علی اکبر رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امورخارجه ، 1376 ش ؛ (41) چین ـ پین لی ، «کارآمدی ارتباطات تحریم : موضوعات و بازیگران »، ترجمة نبی سنبلی و محمدجواد رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (42) «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی (شمارة 12959) تحریم معاملات خاص درخصوص ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (43) «متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی (شمارة 12957) در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛ (44) پیروز مجتهدزاده ، ایده های ژئوپولیتیک و واقعیت های ایرانی : مطالعه روابط جغرافیا و سیاست در جهان دگرگون شده ، تهران 1378 ش ؛ (45) «مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ترجمة مرضیه ساقیان ، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (46) ژیل مِروم ، «دموکراسی ، وابستگی و بی ثبات سازی : متزلزل ساختن حکومت آلنده »، ترجمة اصغر صارمی شهاب ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (47) مشیرالحسن ، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمرة هند ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد 1367 ش ؛ (48) محمد معین ، فرهنگ فارسی ، تهران 1371 ش ؛ (49) رضا موسی زاده ، حقوق بین الملل عمومی ، تهران 1378 ش ؛ (50) سعید میرزایی ینگجه ، «اعمال تحریم توسط شورای امنیت علیه عراق »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 2 (تابستان 1376)؛ (51) موسی نجفی ، اندیشة سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نوراللّه اصفهانی ، تهران 1378 ش ؛ (52) همو، حکم نافذ آقا نجفی : عرفان ، مرجعیت و سیاست و فتاوائی از تحریم سیاست غرب در ایران ، ( قم ) 1371 ش ؛ (53) استیون نف ، «جنگ اقتصادی در حقوق بین الملل معاصر: بررسی سه مکتب فکری بر اساس روش تاریخی »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (54) علی اکبر ولایتی ، ایران و مسئلة فلسطین بر اساس اسناد وزارت امور خارجه ( 1937ـ1897 م / 1317 ش ـ 1315 ق )، تهران 1378 ش ؛ (55) پیتر هاردی ، مسلمانان هند بریتانیا ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد 1369 ش ؛ (56) گری هوفباور و کیمبرلی الیوت ، «تحریمهای مالی و سیاست خارجی , موفقیت مشروط ، »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (57) The Concise Oxford dictionary of politics , ed. Iain McLean, Oxford 1996; (58) The Europa world year book 1999 , London: Europa Publications, 1999; Indiana Gary, "Easing U.S. sanctions against Iran will bolester the reform effort there", USA Engage, 31 Mar. 2000. [Online(. Available: http://www. usaengage. org / resources/ postribarticle. html. )3 Jul. 2002]; Abbas Nasrawi, "Iraq: economic sanctions and consequences, 1990-2000", Third world quarterly , vol. 22, no. 2 (Apr. 2001); The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1998, Micropaedia ; A Political chronology of Central, South and East Asia , ed. Ian Preston, London: Europa Publications, 2001; Thomas Stauffer, "The Arab oil embargo of 1973: a retrospective", Middle East insight , (Nov.-Dec. 1998); 2000 Britannica book of the year , Chicago 2000; Steven A. Yetiv, The Persian Gulf crisis , Westport. Conn. 1997. / جواد کریمی / "> فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، ذیل "sanction" ؛ آقایی ؛ آقابخشی و افشاری راد، ذیل "sanction" و "embargo" ). دولت تحریم کننده را دولت آغازگر و دولت تحریم شونده را دولت هدف می نامند (لی ، ص 91). تحریم در روابط بین دولتها به سه صورت است : تحریم یک جانبه که در آن دولت آغازگر از اقدامات تنبیهی به مثابه ابزار سیاست خارجی خود علیه دولت هدف بهره می گیرد، تحریم چند جانبه که گروهی از دولتها در آن مشارکت دارند، و تحریم بین المللی که در آن جامعة بین المللی شامل بیشتر کشورهای جهان ، علیه دولتی که هنجارها و اصول حقوق بین الملل را نقض کرده است مجازاتهای مشخصی اعمال می کنند. هدف از تحریم بین المللی ، تنبیه دولت خاطی و واداشتن آن به مراعات هنجارها است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 93ـ94). افزون بر این تقسیم بندی ، تحریم برحسب موقعیت دولت آغازگر و مناسبات آن با دولت هدف به تحریم اولیه و ثانویه و ثالث دسته بندی می شود. در تحریم اولیه ، دولت آغازگر با دولت هدف اختلافهای مستقیم سیاسی و اقتصادی دارد و تحریم فقط شامل دولت هدف می شود. در تحریم ثانویه ، اقدامات تحریمی علیه کشورهای دیگری است که با دولت هدف رابطة تجاری و مالی دارند. تحریم ثالث علیه طرفهایی است که با کشور یا کشورهای هدف در تحریم ثانویه مناسبات اقتصادی دارند (نف ، ص 262). تحریم اقتصادی نیز، مشخصاً به دو گونة تجاری و مالی تقسیم می شود: تحریم تجاری معمولاً گزینشی است و یک یا چند کالا را در برمی گیرد، اما تحریم مالی شامل قطع کمکهای رسمی و دولتی است و در شدیدترین مرحله ، به مسدودنمودن داراییهای دولت هدف منجر می شود؛ در نتیجه ، این تحریم روند مناسبات مالی را متوقف و از انجام گرفتن فعالیتهای تجاری دولت هدف ، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ، ممانعت می کند. به این ترتیب ، تحریم مالی ، بویژه در موارد تأمین مالی طرحهای بنیادی توسعه ، شرایط دشوارتر و هزینه های بیشتری را بر کشور هدف تحمیل می کند (هوفباور و الیوت ، ص 181ـ182). از منظر حقوق بین الملل عمومی اعتبار حقوقی و مشروعیت داشتن اقدامات تحریمی مهم است . از این دیدگاه ، تحریمهای بین المللی که در چارچوب سازمان ملل متحد مقرر و اعمال می شوند اعتبار حقوقی و مشروعیت بین المللی دارند، اما در اعتبار داشتن و قانونی بودن اعمال تحریمهای یک جانبه و نیز تحریمهای فراسرزمینی (ثانویه و ثالث )، تردید وجود دارد. تحریمهای فراسرزمینی به سبب آنکه ناقض اصول مسلّم حقوق بین الملل ، مانند حق توسعه و اصل مداخله نکردن در امور داخلی دیگر دولتها و اصل بیطرفی هستند و با اصول آزادی تجارت و کشتی رانی بین المللی مغایرت آشکار دارند، مردود و نامعتبرند (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 96ـ100؛ نف ، ص 268؛ مجتهدزاده ، ص 216). از آنجا که در دو سدة اخیر حقوق بین الملل عمومی به جای تمرکز بر مراقبت از مناقشات ، به محدود کردن و به حداقل رساندن کشمکشها و نهایتاً ریشه کن ساختن آنها توجه داشته است ، استنباط می شود که موضع حقوق بین الملل در شرایط کنونی معطوف به ممنوع ساختن تحریمهای یکجانبه و فراتر از آن ، جلوگیری از جنگ اقتصادی است ( رجوع کنید به نف ، ص 279). به موازات قوّت گرفتن اصول عدم توسل به زور و الزام به حل مسالمت آمیز اختلافات در روابط بین الملل ، از اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم تحریم به عنوان ابزاری در سیاست خارجی دولتها اهمیت یافت . پیش از طرح این اصول بنیادی در عرصة سیاست بین الملل و پذیرفته شدن آن نزد بیشتر دولتها، توسل به جنگ مؤثرترین و طبیعیترین ابزار در سیاست خارجی به شمار می آمد و دولتها به استفاده از اقدامات تنبیهی یا کیفری ، از جمله تحریم ، کمتر نیاز داشتند ( رجوع کنید بهموسی زاده ، ص 347، 349؛ بلدسو و بوتسک ، ص 481ـ 482). با تأسیس جامعة ملل در 1300 ش / 1921 چارچوبی کلی برای حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی عرضه شد. مادّة شانزدهم میثاق جامعة ملل ، شرایطی قانونی برای اعمال اقدامات دسته جمعی علیه کشوری که غیرقانونی به جنگ متوسل شود مقرر کرد، ولی این نظام در عمل کارآیی نداشت و این ضعف ناشی از پیش فرض نادرست مادّة مذکور بود که تصمیم گیری در بارة مصادیق جرم و خطا و نیز چگونگی برخورد با مجرم را منوط به حصول اجماع آرای اعضای جامعة ملل می دانست (داکسی ، ص 194؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص 269). منشور ملل متحد نیز بصراحت تحریم کردن کشوری را که حملة نظامی نموده یا مُفاد منشور ملل متحد را نقض کرده ، پذیرفته است . این موضوع در مادّة 42 از فصل هفتم منشور تصریح و به شورای امنیت سازمان ملل این اختیار داده شده است که با تعیین مصداقهای تهدید صلح و نقض صلح و عمل تجاوز در سطح بین المللی ، مطابق با شرایط موجود، در بارة اجرای اقدامات ضروری و متناسب تصمیم گیری کند. شورای امنیت مجاز است که برای اِعمال تحریم دستورهای لازم را صادر نماید و اعضای سازمان ملل متحد موظف به اجرای آنهایند (لوپث و کارترایت ، ص 19؛ داکسی ، ص 196؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 93). در سالهای جنگ سرد (1325ـ1364 ش / 1946ـ 1985)، به سبب برخوردهای ایدئولوژیک بلوک شرق و غرب و استفادة مکرر برخی دولتها، بویژه امریکا و شوروی ، از حق وتو، شورای امنیت ، جز دو بار ــ تحریم رودزیا در 1345 ش / 1966 و تحریم افریقای جنوبی در 1356 ش / 1977 ــ عملاً در اعمال تحریم ناتوان ماند، اما در همین دوره ، تحریمهای یک جانبه و چندجانبة بسیاری علیه برخی دولتها صورت گرفت . بر اساس یک برآورد، در این دوره بیش از شصت بار تحریم علیه کشورها انجام گرفت که از این میان بیش از سه چهارم تحریمها را امریکا اعمال کرد (داکسی ، ص 196ـ197؛ لوپث و کارترایت ، همانجا؛ > فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، همانجا). الگوی به کارگیری تحریم از 1370 ش /1990 تاکنون از نظر کمّی و کیفی تغییر یافته است . این تغییرات مشتمل است بر کاربرد کمتر تحریمهای یکجانبه و گرایش بیشتر به تحریمهای چندجانبه و بین المللی بویژه با نظارت سازمان ملل متحد. شورای امنیت سازمان ملل در دهة 1370 ش /1990، علیه عراق و لیبی و سودان و در دو سال اخیر (1379ـ1380 ش ) علیه افغانستان ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) تحریمهای جامع یا نسبی اعمال کرده است ، اما امریکا به رغم تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل ، همچنان بر تحریمهای یک جانبه اصرار دارد. نمونة بارز آن تحریم جامع و دراز مدت ایران و عراق و تحریم نسبی لیبی و سودان ( رجوع کنید بهادامة مقاله ) است (لوپث و کارترایت ، همانجا). به نظر می رسد شاخص اصلی تحریمهای امریکا علیه کشورهای اسلامی به چگونگی مناسبات و مواضع آنها در قبال حکومت اسرائیل و قضیة فلسطین و همچنین به سیاست مستقل و انقلابی این کشورها در عرصة بین الملل بستگی دارد. امریکا پیوسته تلاش کرده است رهبران و شخصیتهای سیاسی تراز اول و مؤثر کشورهای انقلابی جهان سوم چون کوبا و نیکاراگوئه و شیلی و کشورهای اسلامی مخالف رژیم اسرائیل را تروریست بخواند و از این طریق توجیهی جهان پَسند برای اعمال مجازات و تحریم اقتصادی و راهبردی آنها بیابد و جامعة بین المللی را نیز با خود همراه سازد. بدین ترتیب ، امریکا در سطوح گوناگون ایران و لیبی و سوریه و عراق را تحریم کرده و حتی از فروش تسلیحات پیشرفته به کشورهای عربی چون اردن امتناع ورزیده است (برای نمونه رجوع کنید به شرابی ، ج 2، ص 1421ـ1422، 1424ـ 1425، 1428ـ 1435). تحریم ایران . ایران در دو سدة اخیر، با تحریمهای اقتصادی متعددی روبرو بوده است . در دورة قاجار (1210ـ 1344) با توجه به وابستگی اقتصادی مناطق شمالی ایران به اقتصاد و شبکة حمل ونقل روسیه ، روسها از تحریم اقتصادی علیه ایران به مثابه ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود بهرة فراوانی بردند. در دورة نخست وزیری دکتر مصدق و بخصوص در نهضت ملی شدن صنعت نفت ، دولت انگلیس از تحریم اقتصادی برای تغییر مواضع دولت ایران استفاده کرد (سجادپور، ص 7؛ نیز رجوع کنید بهملی شدن صنعت نفت * ). در سالهای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از ماجرای تسخیر سفارت امریکا در سیزدهم آبان 1358، ایران رسماً با تحریمهای تجاری و اقتصادی امریکا و متحدان اروپایی آن مواجه شد. با آزاد شدن گروگانهای امریکایی در 30 دی 1359، دولتهای اروپایی از ادامة تحریم ایران دست کشیدند، اما امریکا برخلاف تعهدات خود در بیانیه های الجزایر مبنی بر لغو تحریم و مداخله نکردن در امور داخلی ایران ، با مسدود کردن داراییها و امتناع از تحویل تجهیزات نظامی خریداری شدة ایران ، همچنان به اعمال تحریم در مقیاسی گسترده تر ادامه داد (فرزین نیا، 1376 ش الف ، ص 116؛ سجادپور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهبیانیه های الجزایر * ). از دی 1362/ ژانویة 1984، زمانی که جرج شولتز وزیر خارجة امریکا، ایران را به تروریسم بین المللی متهم کرد، نشانه های تحریم گستردة ایران آشکار شد. در زمان جنگ عراق با ایران (1359ـ1367 ش ) امریکا از حکومت عراق حمایت سیاسی و نظامی کرد. در 7 آبان 1366/ 29 اکتبر 1987، طبق تصمیم کنگرة امریکا، ورود کالاها و فرآورده های امریکایی به ایران تحریم شد. این تحریم دامنة وسیعی از محدودیتها و ممنوعیتهای اقتصادی ، فنّاوری نظامی و راهبردی را در بر می گرفت (کلاوسون ، ص 15؛ کیوان حسینی ، ص 60؛ نیز رجوع کنید بهجنگ عراق با ایران * ). در فضای بین المللی پس از جنگ سرد، بویژه پس از اتمام جنگِ متحدان کویت با عراق ، امریکا برای تحقق الگوی نظم جدید بین المللی خود در منطقة خاورمیانه ، سیاست مهار ایران را که بخشی از «سیاست مهار دو جانبه » بر ضد دو کشور ایران و عراق بود، به اجرا درآورد (1372 ش / مه 1993). بر اساس این سیاست ، هدف از تحریم و مجازاتهای ایران فراتر از تحریمهای معمول تجاری و اقتصادی ، تضعیف قدرت ایران و پیشگیری از توسعة همه جانبة آن بود. امریکا به عنوان راهکار اجرایی از صدور فنّاوریهای خاص و کالاهای راهبردی دو منظوره (اقتصادی و نظامی ) به ایران جلوگیری نمود (سجادپور، ص 7ـ 8؛ کیوان حسینی ، ص 61ـ62؛ فرزین نیا، 1376 ش الف ، همانجا). به موجب قانون منع تولید و تکثیر سلاح ایران و عراق ، سیاهة بلندی از کالاها مشمول منع صادرات می شد، که به زعم دولتمردان امریکا صادرات این اقلام می توانست ایران را در به دست آوردن سلاحهای غیرمتعارف یا انواع پیشرفتة سلاحهای متعارف کمک کند. این قانون افزون بر تحریم اولیه ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی نیز بود، زیرا امریکا دولتهای ثالثی را که در تهیة اقلام مندرج در قانون مزبور به ایران یاری می رساندند، مجازات می کرد. این مجازات از طریق تحریم کمکهای حمایتی امریکا صورت می گرفت و مشتمل بود بر عدم صدور مهمات ، قطع کمکهای اقتصادی و تعلیق موافقتنامه هایی که به مبادلات فنّاوریهای دو منظوره منجر می شد (کلاوسون ، ص 16ـ17؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 95). در 1374 ش / 1995، برداشت غالب هیئت حاکمة امریکا این بود که سیاست مهار دو گانه علیه ایران و عراق آنچنانکه در ابتدا انتظار می رفت درخصوص ایران مؤثر نبود و موجب تغییر رفتار این کشور نشد. در واکنش به این دیدگاه غالب ، بیل کلینتون ، رئیس جمهور امریکا، در 1374 ش / مارس 1995 همة شرکتهای امریکایی را از سرمایه گذاری در توسعة منابع نفتی ایران در جزایر سیری منع کرد. وی همچنین در 16 اردیبهشت 1374/ 6 مه 1995 با امضای دستورالعمل اجرایی تقریباً تمامی معاملات تجاری با ایران و سرمایه گذاری در این کشور را ممنوع کرد («متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی ، شمارة 12957، در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، ص 123ـ125؛ «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی ، شمارة 12959، تحریم معاملات خاص در خصوص ایران »، ص 127ـ130). در 29 شهریور 1374/ 20 سپتامبر 1995، با تصویب طرح داماتو رئیس جمهور امریکا اجازه یافت شرکتهای غیرامریکایی را که فنّاوری صنعت نفت در اختیار ایران می گذارند تحریم کند. قانون داماتو پس از ادغام با طرح بنیامین گیلمن (رئیس کمیسیون روابط بین الملل مجلس نمایندگان ) که محتوایی مشابه قانون داماتو داشت ، در قالب قانون مجازات ایران و لیبی در 14 مرداد 1375/ 5 اوت 1996 در کنگرة امریکا تصویب شد و سپس به امضای کلینتون رسید (کلاوسون ، ص 24ـ26؛ «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص 131ـ144). هدف این قانون ، مجازات اشخاصی (حقیقی یا حقوقی ) است که مستقیماً در بخش نفت و گاز ایران سرمایه گذاریهای عمده (بیش از چهل میلیون دلار) می کنند. این قانون ، بنابر مُفاد آن ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی علیه ایران است . یک هفته پس از وضع این قانون ، تمام قدرتهای بزرگ صنعتی و نظامی جهان همراه با متحدان امریکا در خاورمیانه ، از جمله آلمان ، ژاپن ، فرانسه ، انگلیس ، چین ، ایتالیا، روسیه ، استرالیا، کانادا و هلند و برخی کشورهای اسلامی چون مصر، ترکیه ، عمان ، پاکستان ، امارات متحدة عربی و قطر، مخالفت خود را با این قانون ابراز داشتند («مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ص 225ـ 228؛ «قانون مجازات ایران و لیبی »، همانجا). قانون داماتو آخرین تحریم از مجموعه تحریمهای رسمی است که ایالات متحده در دو دهة اخیر علیه ایران وضع و اعمال کرده است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 94). این قانون که برای مدت پنج سال مقرر شده بود، در دوازدهم مرداد 1380 بار دیگر با تصویب کنگره و امضای رئیس جمهور امریکا، جرج دبلیو بوش ، برای پنج سال دیگر تمدید شد (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران ، خبر ش 235، مورخ 13/5/1380 ش ). گفته های مقامات رسمی امریکا در توجیه این اقدام ، اعمال نفوذ محافل سیاسی صهیونیست را در این امر تأیید می نماید. بنا بر اظهارنظر مقامات امریکایی ، ایران با حمایت از گروههای جهادی فلسطین در مبارزه با حکومت اسرائیل ، در برابر فرآیند سازش خاورمیانه مانع اساسی به وجود آورده است و تداوم این وضع به شکست سیاست خارجی امریکا در منطقه خواهد انجامید. افزون بر این ، از نظر مقامات امریکایی ، ایران همچنان برای گسترش تسلیحات غیرمتعارف و متعارف پیچیده برنامه های جدّی دارد (کلاوسون ، ص 26، 29؛ «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، ص 185) این نکته نیز در خور ذکر است که تحریمهای امریکا علیه ایران با منع ورود کالاهای غیرنفتی ایران به امریکا نیز همراه بود، هر چند در اردیبهشت 1379/ مارس 2000، در بیانیة رسمی دولت امریکا از کاهش این تحریم و اجازة واردات کالاهایی چون فرش و پستة ایران به امریکا خبر داده شد (گاری ، 2000). تحریمهای امریکا علیه ایران به سبب آنکه خصلتی یکجانبه و بعضاً فراسرزمینی دارد، اصول حقوق بین الملل عمومی ، مانند اصل حق توسعه و اصل دخالت نکردن در امور داخلی دیگر کشورها را نقض می کند و با تعهدات عهدنامه ای امریکا با ایران ، از جمله عهدنامة مودت در 1334 ش / 1955 و بیانیه های الجزایر نیز ناسازگار است . همچنین این تحریمها با اصل اقدام متقابلِ توجیه پذیر در حقوق بین الملل عمومی مغایر است و سبب محدود شدن حقوق دولتها و اشخاص حقیقی و حقوقی ثالث و بیطرف می شود (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 96ـ 104؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص 258، 261ـ 268). نشانه های شکست بین المللی مجازاتهای امریکا علیه ایران با موضع تردیدآمیز اتحادیه اروپا در قبال تلاشهای وسیع ایالات متحده ــ که برای جلب نظر متحدان اروپایی صورت گرفته بود ــ در 1372 ش / ژوئن 1993 آشکار شد و پس از آن ، شدت تردید و اعتراض اتحادیه اروپا افزایش یافت و این مخالفتها در 1376 ش / 1997 در مواضع اجلاس سران گروه هفت کشور صنعتی در فرانسه در به اوج رسید. اجلاس سران گروه هفت در حضور رئیس جمهور امریکا تحریم اقتصادی ایران از سوی ایالات متحده را مردود دانست . همچنین هشتمین اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در تهران ، در اعلامیة نهایی خود از همة کشورها خواست که قانون داماتو را بی اثر تلقی کنند. جنبش عدم تعهد و اجلاس وزیران گروه 77 نیز در 1375 ش / اکتبر 1996 در نیویورک وضع چنین تحریمهایی از سوی امریکا را محکوم کردند (کیوان حسینی ، ص 62؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 104؛ مجتهدزاده ، ص 227ـ 228). نشانه های فایق آمدن ایران بر تنگناهای ناشی از تحریمهای همه جانبة امریکا و شکستن حلقة محاصرة راهبردی ایالات متحده عبارت است از: انعقاد و اجرای قرارداد دو میلیارد دلاری شرکت فرانسوی توتال و شرکای روسی و مالزیایی آن برای توسعه و استخراج گاز منطقة پارس جنوبی ایران در خلیج فارس ؛ تأسیس راه آهن مشهد ـ سرخس ـ تجن که صاحب نظران آن را زمینة مناسبی برای ایفای نقش ارتباطی و حیاتی ایران در مبادلات تجاری شرق و غرب ارزیابی کرده اند؛ انعقاد و اجرای قرارداد سه ونیم میلیارد دلاری سه جانبه میان ایران و ترکیه و ترکمنستان برای احداث طرح گازرسانی ترکمنستان به ترکیه از راه ایران ( رجوع کنید بهمجتهدزاده ، ص 230). تحریم عراق . پس از تجاوز عراق به کویت در یازدهم مرداد 1369/ دوم اوت 1990 ( رجوع کنید به جنگ عراق با کویت * )، شورای امنیت به رهبری ایالات متحده در پانزدهم مرداد 1369/ ششم اوت 1990 با تصویب قطعنامة 661، علیه عراق و کویتِ تحت اشغال ، تحریمی کامل و لازم الاجرا اعمال کرد. بر اساس این قطعنامه ، هرگونه ارتباط تجاری ، نظامی یا مالی دولتهای دیگر با دولت عراق و کویتِ تحت اشغال ممنوع شد. این ممنوعیتها در سه بخش بود: ممنوعیت کامل انتقال پول یا دیگر منابع مالی دولتها و اتباعشان به عراق و کویتِ تحت اشغال ، ممنوعیت کامل واردات و صادرات دولتها و اتباعشان به عراق و کویت تحت اشغال ، و درخواست از همة دولتها برای اجرای اقدامات مقتضی به منظور حفاظت از داراییهای قانونی کویت و مؤسسات آن دولت (یتیو ، ص 156ـ 158: متن قطعنامة 661؛ میرزایی ینگجه ، ص 438ـ440). پیرو درخواست دبیر کل سازمان ملل از کلیة وزرای خارجه کشورها مبنی بر ارائة گزارش اقدامات اجرایی خود، جمهوری اسلامی ایران نیز همراهی خود را با این قطعنامه اعلام داشت . همچنین دولتهای ترکیه و عربستان لوله های نفتی عراق را که از کشورشان می گذشت مسدود کردند. شورای امنیت با تصویب قطعنامة 670 در 3 مهر 1369/ 25 سپتامبر 1990، دامنة تحریم را تا حمل ونقل هوایی کالاها و مصنوعات به عراق و کویتِ تحت اشغال گسترش داد (میرزایی ینگجه ، ص 441). در 1370 ش / آوریل 1991، شورای امنیت قطعنامة 687 را درخصوص شرایط آتش بس و چگونگی لغو تحریمها به تصویب رساند که به گفتة پطرس غالی ، دبیرکل وقت سازمان ملل ، یکی از پیچیده ترین تصمیمات شورا و حاوی پیامدهای مهم و پردامنه برای عراق بود. بر اساس این قطعنامه ، لغو تحریمها منوط به تحقق این شرایط سه گانه بود: 1) شناسایی مرزهای تعیین شده بین عراق و کویت از سوی سازمان ملل ، 2) پرداخت سهمیة مقرر از سوی دولت عراق به صندوق پرداخت غرامت ، 3) نابودساختن سلاحهای کشتار جمعی و تأسیسات تولید تسلیحات شیمیایی و اتمی عراق . از نظر شورای امنیت ، بویژه دو عضو دایمی این شورا یعنی امریکا و انگلیس ، تاکنون فقط شرط اول تحقق یافته و دو شرط دیگر هنوز کاملاً اجرا نشده است (یتیو، ص 184ـ185: متن قطعنامة 687؛ میرزایی ینگجه ، ص 436). همچنین بر اساس قطعنامة 986 با نام «نفت در برابر غذا»، عراق در اواسط 1375 ش / اواخر 1996 اجازه یافت هر شش ماه یک بار نفت خود را (به ارزش دو میلیارد دلار) صادر کند و مقرر شد که درآمد حاصل از آن به حساب سازمان ملل متحد واریز شود و سازمان ملل نیز مستقیماً این وجوه را برای پرداخت غرامت به کویت و دیگر کشورهای زیان دیده از جنگ عراق و پرداخت هزینه های مربوط به خلع سلاح این کشور و تأمین موادغذایی و دیگر نیازمندیهای عمومی مردم عراق مصرف کند (نصراوی ، ص 211ـ212؛ میرزایی ینگجه ، ص 444؛ پلترو، ص 13؛ خلف ، ص 21). از آنجا که عراق برای تأمین درآمد ارزی خود و واردات اقلام اساسی مانند غذا و دارو و محصولات کشاورزی بشدت به درآمد نفت وابسته است ، این تحریمها برای اقتصاد این کشور مخرب بوده است . بنا بر گزارشهای موجود و تخمینهای آماری ، میزان مرگ ومیر نوزادان و کودکان در عراق افزایش یافته است . این تخمینها نشان می دهد که تحریمهای سازمان ملل متحد و امریکا نسبت به عراق موجب مرگ 000 ، 500 ، 1 تن شامل بیش از 000 ، 500 کودک شده است . طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی ، نظام بهداشتی جامعة عراق تنزل یافته و مشابه وضع نیم قرن گذشتة این کشور شده است . این پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تحریمها، ناشی از افت شدید تولید نفت و کاهش شدید تولید ناخالص داخلی بوده است (نصراوی ، ص 214). در حقیقت تحریمهای مزبور بیش از آنکه موجب تجدیدنظر حکومت عراق در رفتار سیاسی خود و انصراف این حکومت از برنامه های توسعه طلبانه نظامی شود، مردم غیرنظامی ، بویژه افراد کم بضاعت ، را قربانی تنگناهای اقتصادی و بهداشتی و اجتماعی کرده است ( رجوع کنید به کاردوزو ، ص 8 ـ9؛ یتیو، ص 107ـ 108؛ «سیاست دوگانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، ص 46). هرچند تحریمهای مزبور به شکل بین المللی و از جانب شورای امنیت سازمان ملل متحد اعمال می شود، اما در واقع ، ایالات متحده و انگلیس از آغاز رهبری و هدایت تصمیمات شورای امنیت را بر عهده داشته اند و در حال حاضر به اصرار این دو کشور، محاصرة سیاسی و اقتصادی و راهبردی عراق به سبب همکاری نکردن با بازرسان خلع سلاحهای کشتار جمعی سازمان ملل متحد ادامه دارد. از اوایل 1376 ش / اواسط 1997 به این سو، روسیه کوشیده است با اعمال فشار، تحریمهای امریکا بر ضد عراق را محدود کند. نزدیکی مواضع فرانسه و روسیه در شورای امنیت و اظهار مخالفت متحدان اروپایی امریکا (بجز انگلیس ) با تداوم تحریمهای عراق ، امید به رفع این تحریمها را تقویت کرده است (سیف زاده ، ص 258، 261ـ262). در نشست وزرای امورخارجة سازمان کنفرانس اسلامی در 1376 ش / مارس 1998 در دوحة قطر، پایان دادن به تحریمهای بین المللی علیه عراق مطرح شد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 1، ص 244). تحریم لیبی . متعاقب اقدام امریکا در ساقط کردن هواپیمای لیبیایی بر فراز خلیج سیرت ــ دولت لیبی ادعای مالکیت این خلیج را دارد ــ و اتهام بی اساس مقامات امریکایی به دولت لیبی مبنی بر طراحی نقشة ترور نافرجام رئیس جمهور وقت امریکا، رونالد ریگان ( رجوع کنید به شرابی ، ج 2، ص 1425)، روابط دو کشور بیش از پیش رو به وخامت گذاشت . در 1361 ش / 1982 به دستور ریگان ، همة مناسبات اقتصادی و بازرگانی امریکا با لیبی قطع و واردات نفت لیبی به بازار امریکا تحریم شد. این امر با هدف بی ثبات کردن رژیم معمّر قذافی و محدود ساختن منابعی که در اختیار آن کشور بود و کاهش مناسبات اقتصادی غرب با لیبی انجام گرفت . در 1364ش /1985 این ممنوعیت شامل فرآورده های نفتی لیبی نیز شد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2215؛ رادمن ، ص 230؛ شرابی ، ج 2، ص 1426ـ 1427). در 1365 ش / 1986، امریکا به بهانة دستیابی به اسناد و مدارکی مبنی بر دخالت لیبی در حمله به اهداف امریکا در خاورمیانه و اروپا، به مراکز غیرنظامی و نظامی این کشور حمله کرد و هم زمان تحریمهای تجاری گسترده و همه جانبه ای علیه لیبی اعمال کرد و به شرکتهای نفتی امریکایی شاغل در بخش صنعت نفت لیبی دستور داد لیبی را ترک کنند. با اعمال فشار فزایندة امریکا، شرکتهای نفتی داراییهای خود را نزد دولت لیبی به ودیعه نهادند و فعالیتهای خود را به حال تعلیق درآوردند و این کشور را ترک کردند ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2415؛ رادمن ، ص 230ـ231، 233، 235ـ236). در 1370 ش / نوامبر 1991، مقامات رسمی امریکا و انگلیس از دولت لیبی استرداد دو تبعة لیبیایی را درخواست کردند. آنان ادّعا می کردند که این دو تن در انفجار هواپیمای پان امریکن ورد ایر وی که در 30 دی 1377/ 21 دسامبر 1998 بر فراز اسکاتلند منفجر شد و در لاکربی سقوط کرد دخالت داشتند.مقامات لیبی این اتهام را رد و بر تحقیق بیطرفانه در بارة این حادثه تأکید کردند. همین امر سبب شد که شورای امنیت لیبی را تحریم اقتصادی کند. در 24 آذر 1371/ 15 دسامبر 1992، شورای امنیت سازمان ملل متحد با اعمال نفوذ امریکا و انگلیس بر اساس قطعنامة 748 و با استناد به قطعنامة 731 ــ کـه در آن استـرداد دو متهـم مـذکور از مقـامـات لیبـی درخواست شده بود ــ لیبی را تحریم اقتصادی کرد، این تحریم مشتمل بر قطع ارتباط هوایی بین المللی ، منع تجارت تسلیحات و کاهش نمایندگیهای خارجی در لیبی . امتناع لیبی از استرداد متهمان و شکست تلاشهای میانجیگرانة پطرس غالی در مذاکره با مقامات لیبی موجب شد بار دیگر شورای امنیت در اواخر آبان / اواسط نوامبر همان سال مطابق قطعنامة 883، تحریمهای سخت تری علیه این کشور اعمال کند. این تحریمها شامل بستن کلیة دفاتر خطوط هوایی عربی ـ لیبیایی در خارج از این کشور، تحریم فروش تجهیزات و خدمات به بخش هواپیمایی این کشور، مصادرة همة منابع مالی لیبی در خارج از کشور، ممنوعیت فروش کالاهای خارجیِ کاربردی در صنایع نفت و گاز به لیبی و کاهش سطح کارکنان نمایندگیهای خارجی در لیبی بود ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2215). در 1375 ش / ژوئیة 1996، امریکا با تصویب قانون داماتو حلقة محاصرة اقتصادی و راهبردی علیه لیبی را تنگتر کرد. مطابق این مصوبه ، شرکتهای فعال در بازار ایالات متحده که بیش از بیست میلیون دلار در بخش صنایع نفت و گاز لیبی سرمایه گذاری کنند، مشمول تحریمهای ایالات متحده خواهند شد ( رجوع کنید به «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص 131ـ144). در 1376 ش / ژوئیة 1997، اتحادیة عرب ــ که پیشتر قذافی از موضع گیری محافظه کارانة این اتحادیه در قبال مواضع خصمانة امریکا علیه لیبی انتقاد جدّی کرده بود ــ رسماً پیشنهاد کرد که قضات اسکاتلندی دو مظنون لیبیایی را بر اساس نظام حقوقی اسکاتلند در کشوری بیطرف محاکمه کنند. همچنین اتحادیة عرب در اواسط شهریور و اوایل مهر/ سپتامبر همان سال ، ضمن لغو تحریمهای هوایی لیبی در پروازهای زیارتی (حج )، بر کاستن حجم تحریمهای هوایی لیبی تأکید نمود. در 1377 ش / 1998 سازمان وحدت افریقا نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2216). سرانجام در 1377 ش / فوریه 1999 با تلاش کوفی عنان (دبیرکل سازمان ملل متحد) و میانجیگری عربستان سعودی ، امریکا و انگلیس با درخواست لیبی مبنی بر مجازات مظنونین در محکمه ای بیطرف موافقت کردند. با استرداد و محاکمة دو مظنون در دادگاهی در هلند، تحریمهای هفت سالة سازمان ملل متحد علیه لیبی در 18 فروردین 1378/ 6 آوریل 1999 رسماً لغو شد. با وجود این ، تحریمهای امریکا علیه لیبی ، کماکان از طریق قانون داماتو برقرار است ( > کتاب سال بریتانیکا 2000 < ، ص 457؛ > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، همانجا). تحریم سودان . اتهامات امریکا به حکومت سودان ، از جمله همکاری داشتن اتباع سودان در ماجرای بمب گذاری ساختمانها و تونلی در نیویورک و سوءقصد به حُسنی مبارک (رئیس جمهور مصر) سبب شد که در 1372ش /1993 در روابط امریکا و سودان تنش ایجاد شود و در 1376ش /اوت 1997 علیه سودان تحریمهایی صورت گیرد. در 1374 ش / ژانویة 1996، شورای امنیت با اعمال نفوذ امریکا قطعنامة 1044 را به تصویب رساند که در آن سودان به تروریست بودن متهم شده بود و از این کشور خواسته شده بود که سه تبعة سودانی را که در ترور نافرجام حسنی مبارک دست داشتند، تحویل دهد. در 8 اردیبهشت / 28 آوریل همان سال ، شورای امنیت قطعنامة 1045 را به علت سرپیچی سودان از مفاد قطعنامة 1044، به تصویب رساند که حاوی تحریمهای سیاسی علیه سودان بود ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 3681). در 1377 ش / 1998، به دنبال انفجار سفارتخانه های امریکا در تانزانیا و کنیا، امریکا مجدداً سودان را به دخالت در این حادثه متهم کرد و در اوایل شهریور/ اواخر اوت ، به کارخانة داروسازی خارطوم ، با این ادعا که از آن در ساخت تسلیحات شیمیایی بهره برداری می شده و اسامه بن لادن از عواید آن سود می برده است ، حملة موشکی کرد. سودان این اتهامات را رد کرد و سفیر خود را از امریکا فراخواند و به هواپیماهای امریکایی اجازة پرواز در آسمان کشور خود را نداد. درخواست سودان از شورای امنیت برای تحقیق و تفحص در بارة حملة امریکا، با آنکه از حمایت اتحادیة عرب و سازمان کنفرانس اسلامی برخوردار بود، از سوی شورای امنیت رد شد. پس از پیوستن سودان به معاهدة منع استفاده و تولید تسلیحات شیمیایی در اوایل خرداد 1379/ اواخر مه 2000، از حجم تحریمهای امریکا علیه این کشور کاسته شد (همان ، ج 2، ص 3685). تحریم افغانستان . از 1378 ش / ژوئیة 1999 امریکا به بهانة حمایت گروه طالبان از بن لادن ، این گروه را ــ که در آن زمان بر حدود 90% خاک افغانستان سیطره داشتند ــ تحریم مالی کرد. امریکا پیش از این ، در 1377 ش / اوت 1998، پایگاههای بن لادن را در خاک افغانستان به تلافی اقدامات تروریستی بن لادن بر ضد امریکا بمباران کرده بود. در 23 آبان 1378/ 14 نوامبر 1999 شورای امنیت به اصرار امریکا، و در پی امتناع گروه طالبان از استرداد بن لادن به مقامات امریکایی ، به موجب قطعنامة 1267 تحریمهای محدودی علیه افغانستان وضع کرد. بر اساس این قطعنامه داراییهای طالبان مسدود و پرواز هواپیماهای افغانستان به کشورهای دیگر ممنوع شد. طالبان در واکنش به این اقدام ، کالاهای امریکایی و روسی را تحریم کرد و با ادامة مذاکرات صلح ، با میانجیگری سازمان ملل متحد، برای پایان دادن به جنگ داخلی افغانستان مخالفت کرد. در 28 آذر 1379/ 19 دسامبر 2000، شورای امنیت به موجب قطعنامة 1323 و با هدف اعمال فشار بر این گروه برای تحویل دادن بن لادن ، تحریمهای دیگری علیه گروه طالبان معمول داشت و مجدداً در اواخر 1379 ش / ژانویة 2001 تحریمهای اقتصادی و تسلیحاتی آنان را تشدید کرد ( همشهری ، سال 9، ش 2542، 3 آبان 1380، ص 12؛ > کتاب سال بریتانیکا 2000 < ، ص 379؛ > گاهشمار سیاسی آسیای مرکزی ، جنوبی و شرقی < ، ص 14). تحریم سایر کشورهای اسلامی . علاوه بر کشورهای مزبور، پاکستان نیز در 1368ـ1369 ش / 1979ـ1980 به سبب تولید تسلیحات هسته ای ، در 1370ـ1374ش / 1991ـ 1995 به بهانة امتناع از امضای معاهدة منع تکثیر سلاحهای هسته ای و از اوایل 1377 تا اواسط 1380ش / مه 1998 ـ اواخر سپتامبر 2001 به اتهام انجام دادن آزمایشهای هسته ای نظامی ، مورد تحریم یکجانبة نظامی و اقتصادی امریکا و برخی متحدان آن قرار گرفت (هوفباور و الیوت ، ص 188؛ فرزین نیا،1376ش ب ، ص 212ـ214؛ > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2736ـ 2737). بوسنی و هرزگوین نیز در جریان حملة نظامی صربها در نهم خرداد 1371، در کنار کشورهایی که در آن جنگ دخالت داشتند مورد تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد قرار گرفت . از همان آغاز، برخی کشورهای اسلامی از جمله ایران و سپس سازمان کنفرانس اسلامی در تیر 1374/ ژوئیة 1995 این تحریم را که در عمل ، یکجانبه و فقط بر ضد مسلمانان بود بی اعتبار خواندند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید بهبوسنی وهرزگوین * ). مصر نیز در جریان ملی شدن کانال سوئز و بحران ناشی از آن ، در 1335 ش / 1956 با تحریم مالی امریکا مواجه شد ( رجوع کنید بهسوئز * ). امریکا در 1353ـ1357 ش / 1974ـ 1978 نیز برای وادار کردن دولت ترکیه به خروج از قبرس ، این کشور را تحریم کرد. جامعة اروپا نیز در 1359ـ1361 ش / 1980ـ1982 ترکیه را به سبب نقض حقوق بشر در رفتار با کُردها و نقل و انتقال مواد مخدر، تحریم کرد (قاسمی ، ص 212ـ213؛ هوفباور و الیوت ، ص 188، 191). همچنین امریکا در 1345 ش / 1966 برای بی ثبات کردن دولت احمد سوکارنو، رئیس جمهور اندونزی ، این کشور را تحریم مالی کرد (هوفباور و الیوت ، ص 187). منابع : (1) یرواند آبراهامیان ، ایران بین دو انقلاب : درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر ، ترجمة احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی ، تهران 1377 ش ؛ (2) محمدمهدی آخوندزاده ، تجزیة شبه قارة هند و استقلال بنگلادش ، تهران 1365 ش ؛ (3) ژانت آفاری ، انقلاب مشروطة ایران : 1906ـ1911 ( 1285ـ1290 )، ترجمة رضا رضایی ، تهران 1379 ش ؛ (4) علی اکبر آقابخشی و مینو افشاری راد، فرهنگ علوم سیاسی : انگلیسی ـ فارسی ، فارسی ـ انگلیسی ، تهران 1375 ش ؛ (5) بهمن آقایی ، فرهنگ حقوقی بهمن : انگلیسی ـ فارسی ، تهران 1378 ش ؛ (6) احمد اشرف ، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران : دورة قاجاریه ، تهران 1359 ش ؛ (7) حامد الگار، دین و دولت در ایران : نقش عالمان در دورة قاجار ، ترجمة ابوالقاسم سرّی ، تهران 1369 ش ؛ (8) رابرت بلدسو و بولسلاف بوتسک ، فرهنگ حقوق بین الملل ، ترجمة بهمن آقائی ، تهران 1375 ش ؛ (9) رابرت پلترو، «سیاست تحریماتی آمریکا: آشفته یا صرفاً پیچیده ؟»، ترجمة ف . فرهمندفر، ترجمان اقتصادی ، سال 2، ش 9 (24 تیر 1378)؛ (10) حبل المتین ، سال 9، ش 3، 8 ذیقعدة 1309، سال 18، ش 41، 7 رجب 1318، سال 24، ش 33، 13 شعبان 1324؛ (11) خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران واحد اطلاع رسانی ( پایگاه اطلاعاتی پیام نگار ) . ( 1372 ش ـ ) ، «رئیس جمهور آمریکا قانون تحریم های ایران و لیبی را امضا کرد»، خبر ش 235، مورخ 13/5/1380 ش ؛ (12) همو، «گروههای اسلامی کویت هرگونه سازش در برابر رژیم صهیونیستی را محکوم کردند»، خبر ش 233، مورخ 6/1/1381 ش ؛ (13) همو، «فلسطین خواستار تحریم اقتصادی رژیم صهیونیستی شد»، خبر ش 35، مورخ 12/1/1381 ش ؛ (14) همو، «گروههای مدنی عرب کالای آمریکایی ـ صهیونیستی را تحریم می کنند»، خبر ش 168، مورخ 24ر3ر1381 ش ؛ (15) همو، «تحریم کالاهای آمریکایی از سوی عربستان ، موجب سقوط صادرات آمریکا شده است »، سند ش 304، مورخ 30/3/1381 ش ؛ (16) هادی خسروشاهی ، حرکت اسلامی فلسطین از آغاز تا انتفاضه ، تهران 1375 ش ؛ (17) رولا خلف ، «تأثیر تحریمهای سازمان ملل بر صنعت نفت عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال 1، ش 52 (23 اردیبهشت 1378)؛ (18) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، فلسطین از دیدگاه امام خمینی ( س )، ( تهران ) 1374 ش ؛ (19) همو، وصیتنامة امام ( س ) ، با توضیحات و 218 پرسش و پاسخ ، تدوین علیرضا اسماعیلی جمکرانی ، ( تهران ) 1378 ش ؛ (20) مارگارت داکسی ، «تحریمهای بین المللی : درسهایی از تجربیات گذشته »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امور خارجه ، 1376 ش ؛ (21) محمدجعفر دانش پور، «تحریم اعراب علیه اسرائیل »، مجلة سیاست خارجی ، سال 7، ش 4 (زمستان 1372)؛ (22) کنت رادمن ، «تحریم در بن بست ؟ افول استیلا، شرکتهای چند ملیتی و تحریمهای اقتصادی آمریکا از زمان قضیة خط لوله »، ترجمة محسن علی سبحانی و شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (23) حسین بن احمد زوزنی ، کتاب المصادر ، چاپ تقی بینش ، مشهد 1340ـ 1345 ش ؛ (24) مصطفی زهرانی ، «تحریم اقتصادی از نظر تا عمل »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (25) محمدکاظم سجادپور، «ارزیابی مهار دوگانه : چهار نگاه متفاوت »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛ (26) «سیاست دو گانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، صفحة اول ، سال 14، ش 33 و 34 (دی و بهمن 1373)؛ (27) حسین سیف زاده ، عراق : ساختارها و فرآیند گرایشهای سیاسی ، تهران 1379 ش ؛ (28) نظام شرابی ، آمریکا و اعراب ، ترجمة عباس عرب ، تهران 1375 ش ؛ (29) محمدجواد ظریف و سعید میرزایی ینگجه ، «تحریمهای یک جانبة آمریکا علیه ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (30) غلامرضا علی بابائی ، فرهنگ تاریخی ـ سیاسی ایران و خاورمیانه ، تهران 1374 ش ؛ (31) جلال الدین فارسی ، فرهنگ واژه های انقلاب اسلامی ، ( تهران ) 1374 ش ؛ (32) زیبا فرزین نیا، «از نفوذ تا سد نفوذ: پیش زمینه های قانون داماتو»، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376 الف )؛ (33) همو، پاکستان ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1376 ش ب ؛ (34) صابر قاسمی ، ترکیه ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1374 ش ؛ (35) «قانون مجازات ایران و لیبی »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (36) گیل کاردوزو، «تأثیر تحریم های اقتصادی سازمان ملل بر ساختار اجتماعی عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال 1، ش 52 (23 اردیبهشت 1378)؛ (37) پاتریک کلاوسون ، تحریم های آمریکا علیه ایران ، ترجمة حسین محمدی نجم ، تهران 1378 ش ؛ (38) «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، گزارش دفتر حفاظت منافع جمهوری اسلامی ایران ـ واشنگتن ، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (39) اصغر کیوان حسینی ، «آمریکا و استراتژی تحریم تکنولوژیک ایران »، سیاست دفاعی ، سال 7، ش 52 (زمستان 1377)؛ (40) خورخه لوپث و دیوید کارترایت ، «عصر تحریم : جایگزینی برای مداخلة نظامی »، ترجمة علی اکبر رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امورخارجه ، 1376 ش ؛ (41) چین ـ پین لی ، «کارآمدی ارتباطات تحریم : موضوعات و بازیگران »، ترجمة نبی سنبلی و محمدجواد رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (42) «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی (شمارة 12959) تحریم معاملات خاص درخصوص ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (43) «متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی (شمارة 12957) در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛ (44) پیروز مجتهدزاده ، ایده های ژئوپولیتیک و واقعیت های ایرانی : مطالعه روابط جغرافیا و سیاست در جهان دگرگون شده ، تهران 1378 ش ؛ (45) «مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ترجمة مرضیه ساقیان ، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (46) ژیل مِروم ، «دموکراسی ، وابستگی و بی ثبات سازی : متزلزل ساختن حکومت آلنده »، ترجمة اصغر صارمی شهاب ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (47) مشیرالحسن ، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمرة هند ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد 1367 ش ؛ (48) محمد معین ، فرهنگ فارسی ، تهران 1371 ش ؛ (49) رضا موسی زاده ، حقوق بین الملل عمومی ، تهران 1378 ش ؛ (50) سعید میرزایی ینگجه ، «اعمال تحریم توسط شورای امنیت علیه عراق »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 2 (تابستان 1376)؛ (51) موسی نجفی ، اندیشة سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نوراللّه اصفهانی ، تهران 1378 ش ؛ (52) همو، حکم نافذ آقا نجفی : عرفان ، مرجعیت و سیاست و فتاوائی از تحریم سیاست غرب در ایران ، ( قم ) 1371 ش ؛ (53) استیون نف ، «جنگ اقتصادی در حقوق بین الملل معاصر: بررسی سه مکتب فکری بر اساس روش تاریخی »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (54) علی اکبر ولایتی ، ایران و مسئلة فلسطین بر اساس اسناد وزارت امور خارجه ( 1937ـ1897 م / 1317 ش ـ 1315 ق )، تهران 1378 ش ؛ (55) پیتر هاردی ، مسلمانان هند بریتانیا ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد 1369 ش ؛ (56) گری هوفباور و کیمبرلی الیوت ، «تحریمهای مالی و سیاست خارجی , موفقیت مشروط ، »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (57) The Concise Oxford dictionary of politics , ed. Iain McLean, Oxford 1996; (58) The Europa world year book 1999 , London: Europa Publications, 1999; Indiana Gary, "Easing U.S. sanctions against Iran will bolester the reform effort there", USA Engage, 31 Mar. 2000. [Online(. Available: http://www. usaengage. org / resources/ postribarticle. html. )3 Jul. 2002]; Abbas Nasrawi, "Iraq: economic sanctions and consequences, 1990-2000", Third world quarterly , vol. 22, no. 2 (Apr. 2001); The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1998, Micropaedia ; A Political chronology of Central, South and East Asia , ed. Ian Preston, London: Europa Publications, 2001; Thomas Stauffer, "The Arab oil embargo of 1973: a retrospective", Middle East insight , (Nov.-Dec. 1998); 2000 Britannica book of the year , Chicago 2000; Steven A. Yetiv, The Persian Gulf crisis , Westport. Conn. 1997. / جواد کریمی / "> فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، ذیل "sanction" ؛ آقایی ؛ آقابخشی و افشاری راد، ذیل "sanction" و "embargo" ). دولت تحریم کننده را دولت آغازگر و دولت تحریم شونده را دولت هدف می نامند (لی ، ص 91). تحریم در روابط بین دولتها به سه صورت است : تحریم یک جانبه که در آن دولت آغازگر از اقدامات تنبیهی به مثابه ابزار سیاست خارجی خود علیه دولت هدف بهره می گیرد، تحریم چند جانبه که گروهی از دولتها در آن مشارکت دارند، و تحریم بین المللی که در آن جامعة بین المللی شامل بیشتر کشورهای جهان ، علیه دولتی که هنجارها و اصول حقوق بین الملل را نقض کرده است مجازاتهای مشخصی اعمال می کنند. هدف از تحریم بین المللی ، تنبیه دولت خاطی و واداشتن آن به مراعات هنجارها است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 93ـ94). افزون بر این تقسیم بندی ، تحریم برحسب موقعیت دولت آغازگر و مناسبات آن با دولت هدف به تحریم اولیه و ثانویه و ثالث دسته بندی می شود. در تحریم اولیه ، دولت آغازگر با دولت هدف اختلافهای مستقیم سیاسی و اقتصادی دارد و تحریم فقط شامل دولت هدف می شود. در تحریم ثانویه ، اقدامات تحریمی علیه کشورهای دیگری است که با دولت هدف رابطة تجاری و مالی دارند. تحریم ثالث علیه طرفهایی است که با کشور یا کشورهای هدف در تحریم ثانویه مناسبات اقتصادی دارند (نف ، ص 262). تحریم اقتصادی نیز، مشخصاً به دو گونة تجاری و مالی تقسیم می شود: تحریم تجاری معمولاً گزینشی است و یک یا چند کالا را در برمی گیرد، اما تحریم مالی شامل قطع کمکهای رسمی و دولتی است و در شدیدترین مرحله ، به مسدودنمودن داراییهای دولت هدف منجر می شود؛ در نتیجه ، این تحریم روند مناسبات مالی را متوقف و از انجام گرفتن فعالیتهای تجاری دولت هدف ، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ، ممانعت می کند. به این ترتیب ، تحریم مالی ، بویژه در موارد تأمین مالی طرحهای بنیادی توسعه ، شرایط دشوارتر و هزینه های بیشتری را بر کشور هدف تحمیل می کند (هوفباور و الیوت ، ص 181ـ182). از منظر حقوق بین الملل عمومی اعتبار حقوقی و مشروعیت داشتن اقدامات تحریمی مهم است . از این دیدگاه ، تحریمهای بین المللی که در چارچوب سازمان ملل متحد مقرر و اعمال می شوند اعتبار حقوقی و مشروعیت بین المللی دارند، اما در اعتبار داشتن و قانونی بودن اعمال تحریمهای یک جانبه و نیز تحریمهای فراسرزمینی (ثانویه و ثالث )، تردید وجود دارد. تحریمهای فراسرزمینی به سبب آنکه ناقض اصول مسلّم حقوق بین الملل ، مانند حق توسعه و اصل مداخله نکردن در امور داخلی دیگر دولتها و اصل بیطرفی هستند و با اصول آزادی تجارت و کشتی رانی بین المللی مغایرت آشکار دارند، مردود و نامعتبرند (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 96ـ100؛ نف ، ص 268؛ مجتهدزاده ، ص 216). از آنجا که در دو سدة اخیر حقوق بین الملل عمومی به جای تمرکز بر مراقبت از مناقشات ، به محدود کردن و به حداقل رساندن کشمکشها و نهایتاً ریشه کن ساختن آنها توجه داشته است ، استنباط می شود که موضع حقوق بین الملل در شرایط کنونی معطوف به ممنوع ساختن تحریمهای یکجانبه و فراتر از آن ، جلوگیری از جنگ اقتصادی است ( رجوع کنید به نف ، ص 279). به موازات قوّت گرفتن اصول عدم توسل به زور و الزام به حل مسالمت آمیز اختلافات در روابط بین الملل ، از اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم تحریم به عنوان ابزاری در سیاست خارجی دولتها اهمیت یافت . پیش از طرح این اصول بنیادی در عرصة سیاست بین الملل و پذیرفته شدن آن نزد بیشتر دولتها، توسل به جنگ مؤثرترین و طبیعیترین ابزار در سیاست خارجی به شمار می آمد و دولتها به استفاده از اقدامات تنبیهی یا کیفری ، از جمله تحریم ، کمتر نیاز داشتند ( رجوع کنید بهموسی زاده ، ص 347، 349؛ بلدسو و بوتسک ، ص 481ـ 482). با تأسیس جامعة ملل در 1300 ش / 1921 چارچوبی کلی برای حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی عرضه شد. مادّة شانزدهم میثاق جامعة ملل ، شرایطی قانونی برای اعمال اقدامات دسته جمعی علیه کشوری که غیرقانونی به جنگ متوسل شود مقرر کرد، ولی این نظام در عمل کارآیی نداشت و این ضعف ناشی از پیش فرض نادرست مادّة مذکور بود که تصمیم گیری در بارة مصادیق جرم و خطا و نیز چگونگی برخورد با مجرم را منوط به حصول اجماع آرای اعضای جامعة ملل می دانست (داکسی ، ص 194؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص 269). منشور ملل متحد نیز بصراحت تحریم کردن کشوری را که حملة نظامی نموده یا مُفاد منشور ملل متحد را نقض کرده ، پذیرفته است . این موضوع در مادّة 42 از فصل هفتم منشور تصریح و به شورای امنیت سازمان ملل این اختیار داده شده است که با تعیین مصداقهای تهدید صلح و نقض صلح و عمل تجاوز در سطح بین المللی ، مطابق با شرایط موجود، در بارة اجرای اقدامات ضروری و متناسب تصمیم گیری کند. شورای امنیت مجاز است که برای اِعمال تحریم دستورهای لازم را صادر نماید و اعضای سازمان ملل متحد موظف به اجرای آنهایند (لوپث و کارترایت ، ص 19؛ داکسی ، ص 196؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 93). در سالهای جنگ سرد (1325ـ1364 ش / 1946ـ 1985)، به سبب برخوردهای ایدئولوژیک بلوک شرق و غرب و استفادة مکرر برخی دولتها، بویژه امریکا و شوروی ، از حق وتو، شورای امنیت ، جز دو بار ــ تحریم رودزیا در 1345 ش / 1966 و تحریم افریقای جنوبی در 1356 ش / 1977 ــ عملاً در اعمال تحریم ناتوان ماند، اما در همین دوره ، تحریمهای یک جانبه و چندجانبة بسیاری علیه برخی دولتها صورت گرفت . بر اساس یک برآورد، در این دوره بیش از شصت بار تحریم علیه کشورها انجام گرفت که از این میان بیش از سه چهارم تحریمها را امریکا اعمال کرد (داکسی ، ص 196ـ197؛ لوپث و کارترایت ، همانجا؛ > فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، همانجا). الگوی به کارگیری تحریم از 1370 ش /1990 تاکنون از نظر کمّی و کیفی تغییر یافته است . این تغییرات مشتمل است بر کاربرد کمتر تحریمهای یکجانبه و گرایش بیشتر به تحریمهای چندجانبه و بین المللی بویژه با نظارت سازمان ملل متحد. شورای امنیت سازمان ملل در دهة 1370 ش /1990، علیه عراق و لیبی و سودان و در دو سال اخیر (1379ـ1380 ش ) علیه افغانستان ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) تحریمهای جامع یا نسبی اعمال کرده است ، اما امریکا به رغم تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل ، همچنان بر تحریمهای یک جانبه اصرار دارد. نمونة بارز آن تحریم جامع و دراز مدت ایران و عراق و تحریم نسبی لیبی و سودان ( رجوع کنید بهادامة مقاله ) است (لوپث و کارترایت ، همانجا). به نظر می رسد شاخص اصلی تحریمهای امریکا علیه کشورهای اسلامی به چگونگی مناسبات و مواضع آنها در قبال حکومت اسرائیل و قضیة فلسطین و همچنین به سیاست مستقل و انقلابی این کشورها در عرصة بین الملل بستگی دارد. امریکا پیوسته تلاش کرده است رهبران و شخصیتهای سیاسی تراز اول و مؤثر کشورهای انقلابی جهان سوم چون کوبا و نیکاراگوئه و شیلی و کشورهای اسلامی مخالف رژیم اسرائیل را تروریست بخواند و از این طریق توجیهی جهان پَسند برای اعمال مجازات و تحریم اقتصادی و راهبردی آنها بیابد و جامعة بین المللی را نیز با خود همراه سازد. بدین ترتیب ، امریکا در سطوح گوناگون ایران و لیبی و سوریه و عراق را تحریم کرده و حتی از فروش تسلیحات پیشرفته به کشورهای عربی چون اردن امتناع ورزیده است (برای نمونه رجوع کنید به شرابی ، ج 2، ص 1421ـ1422، 1424ـ 1425، 1428ـ 1435). تحریم ایران . ایران در دو سدة اخیر، با تحریمهای اقتصادی متعددی روبرو بوده است . در دورة قاجار (1210ـ 1344) با توجه به وابستگی اقتصادی مناطق شمالی ایران به اقتصاد و شبکة حمل ونقل روسیه ، روسها از تحریم اقتصادی علیه ایران به مثابه ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود بهرة فراوانی بردند. در دورة نخست وزیری دکتر مصدق و بخصوص در نهضت ملی شدن صنعت نفت ، دولت انگلیس از تحریم اقتصادی برای تغییر مواضع دولت ایران استفاده کرد (سجادپور، ص 7؛ نیز رجوع کنید بهملی شدن صنعت نفت * ). در سالهای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از ماجرای تسخیر سفارت امریکا در سیزدهم آبان 1358، ایران رسماً با تحریمهای تجاری و اقتصادی امریکا و متحدان اروپایی آن مواجه شد. با آزاد شدن گروگانهای امریکایی در 30 دی 1359، دولتهای اروپایی از ادامة تحریم ایران دست کشیدند، اما امریکا برخلاف تعهدات خود در بیانیه های الجزایر مبنی بر لغو تحریم و مداخله نکردن در امور داخلی ایران ، با مسدود کردن داراییها و امتناع از تحویل تجهیزات نظامی خریداری شدة ایران ، همچنان به اعمال تحریم در مقیاسی گسترده تر ادامه داد (فرزین نیا، 1376 ش الف ، ص 116؛ سجادپور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهبیانیه های الجزایر * ). از دی 1362/ ژانویة 1984، زمانی که جرج شولتز وزیر خارجة امریکا، ایران را به تروریسم بین المللی متهم کرد، نشانه های تحریم گستردة ایران آشکار شد. در زمان جنگ عراق با ایران (1359ـ1367 ش ) امریکا از حکومت عراق حمایت سیاسی و نظامی کرد. در 7 آبان 1366/ 29 اکتبر 1987، طبق تصمیم کنگرة امریکا، ورود کالاها و فرآورده های امریکایی به ایران تحریم شد. این تحریم دامنة وسیعی از محدودیتها و ممنوعیتهای اقتصادی ، فنّاوری نظامی و راهبردی را در بر می گرفت (کلاوسون ، ص 15؛ کیوان حسینی ، ص 60؛ نیز رجوع کنید بهجنگ عراق با ایران * ). در فضای بین المللی پس از جنگ سرد، بویژه پس از اتمام جنگِ متحدان کویت با عراق ، امریکا برای تحقق الگوی نظم جدید بین المللی خود در منطقة خاورمیانه ، سیاست مهار ایران را که بخشی از «سیاست مهار دو جانبه » بر ضد دو کشور ایران و عراق بود، به اجرا درآورد (1372 ش / مه 1993). بر اساس این سیاست ، هدف از تحریم و مجازاتهای ایران فراتر از تحریمهای معمول تجاری و اقتصادی ، تضعیف قدرت ایران و پیشگیری از توسعة همه جانبة آن بود. امریکا به عنوان راهکار اجرایی از صدور فنّاوریهای خاص و کالاهای راهبردی دو منظوره (اقتصادی و نظامی ) به ایران جلوگیری نمود (سجادپور، ص 7ـ 8؛ کیوان حسینی ، ص 61ـ62؛ فرزین نیا، 1376 ش الف ، همانجا). به موجب قانون منع تولید و تکثیر سلاح ایران و عراق ، سیاهة بلندی از کالاها مشمول منع صادرات می شد، که به زعم دولتمردان امریکا صادرات این اقلام می توانست ایران را در به دست آوردن سلاحهای غیرمتعارف یا انواع پیشرفتة سلاحهای متعارف کمک کند. این قانون افزون بر تحریم اولیه ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی نیز بود، زیرا امریکا دولتهای ثالثی را که در تهیة اقلام مندرج در قانون مزبور به ایران یاری می رساندند، مجازات می کرد. این مجازات از طریق تحریم کمکهای حمایتی امریکا صورت می گرفت و مشتمل بود بر عدم صدور مهمات ، قطع کمکهای اقتصادی و تعلیق موافقتنامه هایی که به مبادلات فنّاوریهای دو منظوره منجر می شد (کلاوسون ، ص 16ـ17؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 95). در 1374 ش / 1995، برداشت غالب هیئت حاکمة امریکا این بود که سیاست مهار دو گانه علیه ایران و عراق آنچنانکه در ابتدا انتظار می رفت درخصوص ایران مؤثر نبود و موجب تغییر رفتار این کشور نشد. در واکنش به این دیدگاه غالب ، بیل کلینتون ، رئیس جمهور امریکا، در 1374 ش / مارس 1995 همة شرکتهای امریکایی را از سرمایه گذاری در توسعة منابع نفتی ایران در جزایر سیری منع کرد. وی همچنین در 16 اردیبهشت 1374/ 6 مه 1995 با امضای دستورالعمل اجرایی تقریباً تمامی معاملات تجاری با ایران و سرمایه گذاری در این کشور را ممنوع کرد («متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی ، شمارة 12957، در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، ص 123ـ125؛ «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی ، شمارة 12959، تحریم معاملات خاص در خصوص ایران »، ص 127ـ130). در 29 شهریور 1374/ 20 سپتامبر 1995، با تصویب طرح داماتو رئیس جمهور امریکا اجازه یافت شرکتهای غیرامریکایی را که فنّاوری صنعت نفت در اختیار ایران می گذارند تحریم کند. قانون داماتو پس از ادغام با طرح بنیامین گیلمن (رئیس کمیسیون روابط بین الملل مجلس نمایندگان ) که محتوایی مشابه قانون داماتو داشت ، در قالب قانون مجازات ایران و لیبی در 14 مرداد 1375/ 5 اوت 1996 در کنگرة امریکا تصویب شد و سپس به امضای کلینتون رسید (کلاوسون ، ص 24ـ26؛ «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص 131ـ144). هدف این قانون ، مجازات اشخاصی (حقیقی یا حقوقی ) است که مستقیماً در بخش نفت و گاز ایران سرمایه گذاریهای عمده (بیش از چهل میلیون دلار) می کنند. این قانون ، بنابر مُفاد آن ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی علیه ایران است . یک هفته پس از وضع این قانون ، تمام قدرتهای بزرگ صنعتی و نظامی جهان همراه با متحدان امریکا در خاورمیانه ، از جمله آلمان ، ژاپن ، فرانسه ، انگلیس ، چین ، ایتالیا، روسیه ، استرالیا، کانادا و هلند و برخی کشورهای اسلامی چون مصر، ترکیه ، عمان ، پاکستان ، امارات متحدة عربی و قطر، مخالفت خود را با این قانون ابراز داشتند («مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ص 225ـ 228؛ «قانون مجازات ایران و لیبی »، همانجا). قانون داماتو آخرین تحریم از مجموعه تحریمهای رسمی است که ایالات متحده در دو دهة اخیر علیه ایران وضع و اعمال کرده است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 94). این قانون که برای مدت پنج سال مقرر شده بود، در دوازدهم مرداد 1380 بار دیگر با تصویب کنگره و امضای رئیس جمهور امریکا، جرج دبلیو بوش ، برای پنج سال دیگر تمدید شد (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران ، خبر ش 235، مورخ 13/5/1380 ش ). گفته های مقامات رسمی امریکا در توجیه این اقدام ، اعمال نفوذ محافل سیاسی صهیونیست را در این امر تأیید می نماید. بنا بر اظهارنظر مقامات امریکایی ، ایران با حمایت از گروههای جهادی فلسطین در مبارزه با حکومت اسرائیل ، در برابر فرآیند سازش خاورمیانه مانع اساسی به وجود آورده است و تداوم این وضع به شکست سیاست خارجی امریکا در منطقه خواهد انجامید. افزون بر این ، از نظر مقامات امریکایی ، ایران همچنان برای گسترش تسلیحات غیرمتعارف و متعارف پیچیده برنامه های جدّی دارد (کلاوسون ، ص 26، 29؛ «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، ص 185) این نکته نیز در خور ذکر است که تحریمهای امریکا علیه ایران با منع ورود کالاهای غیرنفتی ایران به امریکا نیز همراه بود، هر چند در اردیبهشت 1379/ مارس 2000، در بیانیة رسمی دولت امریکا از کاهش این تحریم و اجازة واردات کالاهایی چون فرش و پستة ایران به امریکا خبر داده شد (گاری ، 2000). تحریمهای امریکا علیه ایران به سبب آنکه خصلتی یکجانبه و بعضاً فراسرزمینی دارد، اصول حقوق بین الملل عمومی ، مانند اصل حق توسعه و اصل دخالت نکردن در امور داخلی دیگر کشورها را نقض می کند و با تعهدات عهدنامه ای امریکا با ایران ، از جمله عهدنامة مودت در 1334 ش / 1955 و بیانیه های الجزایر نیز ناسازگار است . همچنین این تحریمها با اصل اقدام متقابلِ توجیه پذیر در حقوق بین الملل عمومی مغایر است و سبب محدود شدن حقوق دولتها و اشخاص حقیقی و حقوقی ثالث و بیطرف می شود (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 96ـ 104؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص 258، 261ـ 268). نشانه های شکست بین المللی مجازاتهای امریکا علیه ایران با موضع تردیدآمیز اتحادیه اروپا در قبال تلاشهای وسیع ایالات متحده ــ که برای جلب نظر متحدان اروپایی صورت گرفته بود ــ در 1372 ش / ژوئن 1993 آشکار شد و پس از آن ، شدت تردید و اعتراض اتحادیه اروپا افزایش یافت و این مخالفتها در 1376 ش / 1997 در مواضع اجلاس سران گروه هفت کشور صنعتی در فرانسه در به اوج رسید. اجلاس سران گروه هفت در حضور رئیس جمهور امریکا تحریم اقتصادی ایران از سوی ایالات متحده را مردود دانست . همچنین هشتمین اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در تهران ، در اعلامیة نهایی خود از همة کشورها خواست که قانون داماتو را بی اثر تلقی کنند. جنبش عدم تعهد و اجلاس وزیران گروه 77 نیز در 1375 ش / اکتبر 1996 در نیویورک وضع چنین تحریمهایی از سوی امریکا را محکوم کردند (کیوان حسینی ، ص 62؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص 104؛ مجتهدزاده ، ص 227ـ 228). نشانه های فایق آمدن ایران بر تنگناهای ناشی از تحریمهای همه جانبة امریکا و شکستن حلقة محاصرة راهبردی ایالات متحده عبارت است از: انعقاد و اجرای قرارداد دو میلیارد دلاری شرکت فرانسوی توتال و شرکای روسی و مالزیایی آن برای توسعه و استخراج گاز منطقة پارس جنوبی ایران در خلیج فارس ؛ تأسیس راه آهن مشهد ـ سرخس ـ تجن که صاحب نظران آن را زمینة مناسبی برای ایفای نقش ارتباطی و حیاتی ایران در مبادلات تجاری شرق و غرب ارزیابی کرده اند؛ انعقاد و اجرای قرارداد سه ونیم میلیارد دلاری سه جانبه میان ایران و ترکیه و ترکمنستان برای احداث طرح گازرسانی ترکمنستان به ترکیه از راه ایران ( رجوع کنید بهمجتهدزاده ، ص 230). تحریم عراق . پس از تجاوز عراق به کویت در یازدهم مرداد 1369/ دوم اوت 1990 ( رجوع کنید به جنگ عراق با کویت * )، شورای امنیت به رهبری ایالات متحده در پانزدهم مرداد 1369/ ششم اوت 1990 با تصویب قطعنامة 661، علیه عراق و کویتِ تحت اشغال ، تحریمی کامل و لازم الاجرا اعمال کرد. بر اساس این قطعنامه ، هرگونه ارتباط تجاری ، نظامی یا مالی دولتهای دیگر با دولت عراق و کویتِ تحت اشغال ممنوع شد. این ممنوعیتها در سه بخش بود: ممنوعیت کامل انتقال پول یا دیگر منابع مالی دولتها و اتباعشان به عراق و کویتِ تحت اشغال ، ممنوعیت کامل واردات و صادرات دولتها و اتباعشان به عراق و کویت تحت اشغال ، و درخواست از همة دولتها برای اجرای اقدامات مقتضی به منظور حفاظت از داراییهای قانونی کویت و مؤسسات آن دولت (یتیو ، ص 156ـ 158: متن قطعنامة 661؛ میرزایی ینگجه ، ص 438ـ440). پیرو درخواست دبیر کل سازمان ملل از کلیة وزرای خارجه کشورها مبنی بر ارائة گزارش اقدامات اجرایی خود، جمهوری اسلامی ایران نیز همراهی خود را با این قطعنامه اعلام داشت . همچنین دولتهای ترکیه و عربستان لوله های نفتی عراق را که از کشورشان می گذشت مسدود کردند. شورای امنیت با تصویب قطعنامة 670 در 3 مهر 1369/ 25 سپتامبر 1990، دامنة تحریم را تا حمل ونقل هوایی کالاها و مصنوعات به عراق و کویتِ تحت اشغال گسترش داد (میرزایی ینگجه ، ص 441). در 1370 ش / آوریل 1991، شورای امنیت قطعنامة 687 را درخصوص شرایط آتش بس و چگونگی لغو تحریمها به تصویب رساند که به گفتة پطرس غالی ، دبیرکل وقت سازمان ملل ، یکی از پیچیده ترین تصمیمات شورا و حاوی پیامدهای مهم و پردامنه برای عراق بود. بر اساس این قطعنامه ، لغو تحریمها منوط به تحقق این شرایط سه گانه بود: 1) شناسایی مرزهای تعیین شده بین عراق و کویت از سوی سازمان ملل ، 2) پرداخت سهمیة مقرر از سوی دولت عراق به صندوق پرداخت غرامت ، 3) نابودساختن سلاحهای کشتار جمعی و تأسیسات تولید تسلیحات شیمیایی و اتمی عراق . از نظر شورای امنیت ، بویژه دو عضو دایمی این شورا یعنی امریکا و انگلیس ، تاکنون فقط شرط اول تحقق یافته و دو شرط دیگر هنوز کاملاً اجرا نشده است (یتیو، ص 184ـ185: متن قطعنامة 687؛ میرزایی ینگجه ، ص 436). همچنین بر اساس قطعنامة 986 با نام «نفت در برابر غذا»، عراق در اواسط 1375 ش / اواخر 1996 اجازه یافت هر شش ماه یک بار نفت خود را (به ارزش دو میلیارد دلار) صادر کند و مقرر شد که درآمد حاصل از آن به حساب سازمان ملل متحد واریز شود و سازمان ملل نیز مستقیماً این وجوه را برای پرداخت غرامت به کویت و دیگر کشورهای زیان دیده از جنگ عراق و پرداخت هزینه های مربوط به خلع سلاح این کشور و تأمین موادغذایی و دیگر نیازمندیهای عمومی مردم عراق مصرف کند (نصراوی ، ص 211ـ212؛ میرزایی ینگجه ، ص 444؛ پلترو، ص 13؛ خلف ، ص 21). از آنجا که عراق برای تأمین درآمد ارزی خود و واردات اقلام اساسی مانند غذا و دارو و محصولات کشاورزی بشدت به درآمد نفت وابسته است ، این تحریمها برای اقتصاد این کشور مخرب بوده است . بنا بر گزارشهای موجود و تخمینهای آماری ، میزان مرگ ومیر نوزادان و کودکان در عراق افزایش یافته است . این تخمینها نشان می دهد که تحریمهای سازمان ملل متحد و امریکا نسبت به عراق موجب مرگ 000 ، 500 ، 1 تن شامل بیش از 000 ، 500 کودک شده است . طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی ، نظام بهداشتی جامعة عراق تنزل یافته و مشابه وضع نیم قرن گذشتة این کشور شده است . این پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تحریمها، ناشی از افت شدید تولید نفت و کاهش شدید تولید ناخالص داخلی بوده است (نصراوی ، ص 214). در حقیقت تحریمهای مزبور بیش از آنکه موجب تجدیدنظر حکومت عراق در رفتار سیاسی خود و انصراف این حکومت از برنامه های توسعه طلبانه نظامی شود، مردم غیرنظامی ، بویژه افراد کم بضاعت ، را قربانی تنگناهای اقتصادی و بهداشتی و اجتماعی کرده است ( رجوع کنید به کاردوزو ، ص 8 ـ9؛ یتیو، ص 107ـ 108؛ «سیاست دوگانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، ص 46). هرچند تحریمهای مزبور به شکل بین المللی و از جانب شورای امنیت سازمان ملل متحد اعمال می شود، اما در واقع ، ایالات متحده و انگلیس از آغاز رهبری و هدایت تصمیمات شورای امنیت را بر عهده داشته اند و در حال حاضر به اصرار این دو کشور، محاصرة سیاسی و اقتصادی و راهبردی عراق به سبب همکاری نکردن با بازرسان خلع سلاحهای کشتار جمعی سازمان ملل متحد ادامه دارد. از اوایل 1376 ش / اواسط 1997 به این سو، روسیه کوشیده است با اعمال فشار، تحریمهای امریکا بر ضد عراق را محدود کند. نزدیکی مواضع فرانسه و روسیه در شورای امنیت و اظهار مخالفت متحدان اروپایی امریکا (بجز انگلیس ) با تداوم تحریمهای عراق ، امید به رفع این تحریمها را تقویت کرده است (سیف زاده ، ص 258، 261ـ262). در نشست وزرای امورخارجة سازمان کنفرانس اسلامی در 1376 ش / مارس 1998 در دوحة قطر، پایان دادن به تحریمهای بین المللی علیه عراق مطرح شد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 1، ص 244). تحریم لیبی . متعاقب اقدام امریکا در ساقط کردن هواپیمای لیبیایی بر فراز خلیج سیرت ــ دولت لیبی ادعای مالکیت این خلیج را دارد ــ و اتهام بی اساس مقامات امریکایی به دولت لیبی مبنی بر طراحی نقشة ترور نافرجام رئیس جمهور وقت امریکا، رونالد ریگان ( رجوع کنید به شرابی ، ج 2، ص 1425)، روابط دو کشور بیش از پیش رو به وخامت گذاشت . در 1361 ش / 1982 به دستور ریگان ، همة مناسبات اقتصادی و بازرگانی امریکا با لیبی قطع و واردات نفت لیبی به بازار امریکا تحریم شد. این امر با هدف بی ثبات کردن رژیم معمّر قذافی و محدود ساختن منابعی که در اختیار آن کشور بود و کاهش مناسبات اقتصادی غرب با لیبی انجام گرفت . در 1364ش /1985 این ممنوعیت شامل فرآورده های نفتی لیبی نیز شد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2215؛ رادمن ، ص 230؛ شرابی ، ج 2، ص 1426ـ 1427). در 1365 ش / 1986، امریکا به بهانة دستیابی به اسناد و مدارکی مبنی بر دخالت لیبی در حمله به اهداف امریکا در خاورمیانه و اروپا، به مراکز غیرنظامی و نظامی این کشور حمله کرد و هم زمان تحریمهای تجاری گسترده و همه جانبه ای علیه لیبی اعمال کرد و به شرکتهای نفتی امریکایی شاغل در بخش صنعت نفت لیبی دستور داد لیبی را ترک کنند. با اعمال فشار فزایندة امریکا، شرکتهای نفتی داراییهای خود را نزد دولت لیبی به ودیعه نهادند و فعالیتهای خود را به حال تعلیق درآوردند و این کشور را ترک کردند ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2415؛ رادمن ، ص 230ـ231، 233، 235ـ236). در 1370 ش / نوامبر 1991، مقامات رسمی امریکا و انگلیس از دولت لیبی استرداد دو تبعة لیبیایی را درخواست کردند. آنان ادّعا می کردند که این دو تن در انفجار هواپیمای پان امریکن ورد ایر وی که در 30 دی 1377/ 21 دسامبر 1998 بر فراز اسکاتلند منفجر شد و در لاکربی سقوط کرد دخالت داشتند.مقامات لیبی این اتهام را رد و بر تحقیق بیطرفانه در بارة این حادثه تأکید کردند. همین امر سبب شد که شورای امنیت لیبی را تحریم اقتصادی کند. در 24 آذر 1371/ 15 دسامبر 1992، شورای امنیت سازمان ملل متحد با اعمال نفوذ امریکا و انگلیس بر اساس قطعنامة 748 و با استناد به قطعنامة 731 ــ کـه در آن استـرداد دو متهـم مـذکور از مقـامـات لیبـی درخواست شده بود ــ لیبی را تحریم اقتصادی کرد، این تحریم مشتمل بر قطع ارتباط هوایی بین المللی ، منع تجارت تسلیحات و کاهش نمایندگیهای خارجی در لیبی . امتناع لیبی از استرداد متهمان و شکست تلاشهای میانجیگرانة پطرس غالی در مذاکره با مقامات لیبی موجب شد بار دیگر شورای امنیت در اواخر آبان / اواسط نوامبر همان سال مطابق قطعنامة 883، تحریمهای سخت تری علیه این کشور اعمال کند. این تحریمها شامل بستن کلیة دفاتر خطوط هوایی عربی ـ لیبیایی در خارج از این کشور، تحریم فروش تجهیزات و خدمات به بخش هواپیمایی این کشور، مصادرة همة منابع مالی لیبی در خارج از کشور، ممنوعیت فروش کالاهای خارجیِ کاربردی در صنایع نفت و گاز به لیبی و کاهش سطح کارکنان نمایندگیهای خارجی در لیبی بود ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2215). در 1375 ش / ژوئیة 1996، امریکا با تصویب قانون داماتو حلقة محاصرة اقتصادی و راهبردی علیه لیبی را تنگتر کرد. مطابق این مصوبه ، شرکتهای فعال در بازار ایالات متحده که بیش از بیست میلیون دلار در بخش صنایع نفت و گاز لیبی سرمایه گذاری کنند، مشمول تحریمهای ایالات متحده خواهند شد ( رجوع کنید به «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص 131ـ144). در 1376 ش / ژوئیة 1997، اتحادیة عرب ــ که پیشتر قذافی از موضع گیری محافظه کارانة این اتحادیه در قبال مواضع خصمانة امریکا علیه لیبی انتقاد جدّی کرده بود ــ رسماً پیشنهاد کرد که قضات اسکاتلندی دو مظنون لیبیایی را بر اساس نظام حقوقی اسکاتلند در کشوری بیطرف محاکمه کنند. همچنین اتحادیة عرب در اواسط شهریور و اوایل مهر/ سپتامبر همان سال ، ضمن لغو تحریمهای هوایی لیبی در پروازهای زیارتی (حج )، بر کاستن حجم تحریمهای هوایی لیبی تأکید نمود. در 1377 ش / 1998 سازمان وحدت افریقا نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2216). سرانجام در 1377 ش / فوریه 1999 با تلاش کوفی عنان (دبیرکل سازمان ملل متحد) و میانجیگری عربستان سعودی ، امریکا و انگلیس با درخواست لیبی مبنی بر مجازات مظنونین در محکمه ای بیطرف موافقت کردند. با استرداد و محاکمة دو مظنون در دادگاهی در هلند، تحریمهای هفت سالة سازمان ملل متحد علیه لیبی در 18 فروردین 1378/ 6 آوریل 1999 رسماً لغو شد. با وجود این ، تحریمهای امریکا علیه لیبی ، کماکان از طریق قانون داماتو برقرار است ( > کتاب سال بریتانیکا 2000 < ، ص 457؛ > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، همانجا). تحریم سودان . اتهامات امریکا به حکومت سودان ، از جمله همکاری داشتن اتباع سودان در ماجرای بمب گذاری ساختمانها و تونلی در نیویورک و سوءقصد به حُسنی مبارک (رئیس جمهور مصر) سبب شد که در 1372ش /1993 در روابط امریکا و سودان تنش ایجاد شود و در 1376ش /اوت 1997 علیه سودان تحریمهایی صورت گیرد. در 1374 ش / ژانویة 1996، شورای امنیت با اعمال نفوذ امریکا قطعنامة 1044 را به تصویب رساند که در آن سودان به تروریست بودن متهم شده بود و از این کشور خواسته شده بود که سه تبعة سودانی را که در ترور نافرجام حسنی مبارک دست داشتند، تحویل دهد. در 8 اردیبهشت / 28 آوریل همان سال ، شورای امنیت قطعنامة 1045 را به علت سرپیچی سودان از مفاد قطعنامة 1044، به تصویب رساند که حاوی تحریمهای سیاسی علیه سودان بود ( > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 3681). در 1377 ش / 1998، به دنبال انفجار سفارتخانه های امریکا در تانزانیا و کنیا، امریکا مجدداً سودان را به دخالت در این حادثه متهم کرد و در اوایل شهریور/ اواخر اوت ، به کارخانة داروسازی خارطوم ، با این ادعا که از آن در ساخت تسلیحات شیمیایی بهره برداری می شده و اسامه بن لادن از عواید آن سود می برده است ، حملة موشکی کرد. سودان این اتهامات را رد کرد و سفیر خود را از امریکا فراخواند و به هواپیماهای امریکایی اجازة پرواز در آسمان کشور خود را نداد. درخواست سودان از شورای امنیت برای تحقیق و تفحص در بارة حملة امریکا، با آنکه از حمایت اتحادیة عرب و سازمان کنفرانس اسلامی برخوردار بود، از سوی شورای امنیت رد شد. پس از پیوستن سودان به معاهدة منع استفاده و تولید تسلیحات شیمیایی در اوایل خرداد 1379/ اواخر مه 2000، از حجم تحریمهای امریکا علیه این کشور کاسته شد (همان ، ج 2، ص 3685). تحریم افغانستان . از 1378 ش / ژوئیة 1999 امریکا به بهانة حمایت گروه طالبان از بن لادن ، این گروه را ــ که در آن زمان بر حدود 90% خاک افغانستان سیطره داشتند ــ تحریم مالی کرد. امریکا پیش از این ، در 1377 ش / اوت 1998، پایگاههای بن لادن را در خاک افغانستان به تلافی اقدامات تروریستی بن لادن بر ضد امریکا بمباران کرده بود. در 23 آبان 1378/ 14 نوامبر 1999 شورای امنیت به اصرار امریکا، و در پی امتناع گروه طالبان از استرداد بن لادن به مقامات امریکایی ، به موجب قطعنامة 1267 تحریمهای محدودی علیه افغانستان وضع کرد. بر اساس این قطعنامه داراییهای طالبان مسدود و پرواز هواپیماهای افغانستان به کشورهای دیگر ممنوع شد. طالبان در واکنش به این اقدام ، کالاهای امریکایی و روسی را تحریم کرد و با ادامة مذاکرات صلح ، با میانجیگری سازمان ملل متحد، برای پایان دادن به جنگ داخلی افغانستان مخالفت کرد. در 28 آذر 1379/ 19 دسامبر 2000، شورای امنیت به موجب قطعنامة 1323 و با هدف اعمال فشار بر این گروه برای تحویل دادن بن لادن ، تحریمهای دیگری علیه گروه طالبان معمول داشت و مجدداً در اواخر 1379 ش / ژانویة 2001 تحریمهای اقتصادی و تسلیحاتی آنان را تشدید کرد ( همشهری ، سال 9، ش 2542، 3 آبان 1380، ص 12؛ > کتاب سال بریتانیکا 2000 < ، ص 379؛ > گاهشمار سیاسی آسیای مرکزی ، جنوبی و شرقی < ، ص 14). تحریم سایر کشورهای اسلامی . علاوه بر کشورهای مزبور، پاکستان نیز در 1368ـ1369 ش / 1979ـ1980 به سبب تولید تسلیحات هسته ای ، در 1370ـ1374ش / 1991ـ 1995 به بهانة امتناع از امضای معاهدة منع تکثیر سلاحهای هسته ای و از اوایل 1377 تا اواسط 1380ش / مه 1998 ـ اواخر سپتامبر 2001 به اتهام انجام دادن آزمایشهای هسته ای نظامی ، مورد تحریم یکجانبة نظامی و اقتصادی امریکا و برخی متحدان آن قرار گرفت (هوفباور و الیوت ، ص 188؛ فرزین نیا،1376ش ب ، ص 212ـ214؛ > کتاب سال جهان اروپا 1999 < ، ج 2، ص 2736ـ 2737). بوسنی و هرزگوین نیز در جریان حملة نظامی صربها در نهم خرداد 1371، در کنار کشورهایی که در آن جنگ دخالت داشتند مورد تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد قرار گرفت . از همان آغاز، برخی کشورهای اسلامی از جمله ایران و سپس سازمان کنفرانس اسلامی در تیر 1374/ ژوئیة 1995 این تحریم را که در عمل ، یکجانبه و فقط بر ضد مسلمانان بود بی اعتبار خواندند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید بهبوسنی وهرزگوین * ). مصر نیز در جریان ملی شدن کانال سوئز و بحران ناشی از آن ، در 1335 ش / 1956 با تحریم مالی امریکا مواجه شد ( رجوع کنید بهسوئز * ). امریکا در 1353ـ1357 ش / 1974ـ 1978 نیز برای وادار کردن دولت ترکیه به خروج از قبرس ، این کشور را تحریم کرد. جامعة اروپا نیز در 1359ـ1361 ش / 1980ـ1982 ترکیه را به سبب نقض حقوق بشر در رفتار با کُردها و نقل و انتقال مواد مخدر، تحریم کرد (قاسمی ، ص 212ـ213؛ هوفباور و الیوت ، ص 188، 191). همچنین امریکا در 1345 ش / 1966 برای بی ثبات کردن دولت احمد سوکارنو، رئیس جمهور اندونزی ، این کشور را تحریم مالی کرد (هوفباور و الیوت ، ص 187). منابع : (1) یرواند آبراهامیان ، ایران بین دو انقلاب : درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر ، ترجمة احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی ، تهران 1377 ش ؛ (2) محمدمهدی آخوندزاده ، تجزیة شبه قارة هند و استقلال بنگلادش ، تهران 1365 ش ؛ (3) ژانت آفاری ، انقلاب مشروطة ایران : 1906ـ1911 ( 1285ـ1290 )، ترجمة رضا رضایی ، تهران 1379 ش ؛ (4) علی اکبر آقابخشی و مینو افشاری راد، فرهنگ علوم سیاسی : انگلیسی ـ فارسی ، فارسی ـ انگلیسی ، تهران 1375 ش ؛ (5) بهمن آقایی ، فرهنگ حقوقی بهمن : انگلیسی ـ فارسی ، تهران 1378 ش ؛ (6) احمد اشرف ، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران : دورة قاجاریه ، تهران 1359 ش ؛ (7) حامد الگار، دین و دولت در ایران : نقش عالمان در دورة قاجار ، ترجمة ابوالقاسم سرّی ، تهران 1369 ش ؛ (8) رابرت بلدسو و بولسلاف بوتسک ، فرهنگ حقوق بین الملل ، ترجمة بهمن آقائی ، تهران 1375 ش ؛ (9) رابرت پلترو، «سیاست تحریماتی آمریکا: آشفته یا صرفاً پیچیده ؟»، ترجمة ف . فرهمندفر، ترجمان اقتصادی ، سال 2، ش 9 (24 تیر 1378)؛ (10) حبل المتین ، سال 9، ش 3، 8 ذیقعدة 1309، سال 18، ش 41، 7 رجب 1318، سال 24، ش 33، 13 شعبان 1324؛ (11) خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران واحد اطلاع رسانی ( پایگاه اطلاعاتی پیام نگار ) . ( 1372 ش ـ ) ، «رئیس جمهور آمریکا قانون تحریم های ایران و لیبی را امضا کرد»، خبر ش 235، مورخ 13/5/1380 ش ؛ (12) همو، «گروههای اسلامی کویت هرگونه سازش در برابر رژیم صهیونیستی را محکوم کردند»، خبر ش 233، مورخ 6/1/1381 ش ؛ (13) همو، «فلسطین خواستار تحریم اقتصادی رژیم صهیونیستی شد»، خبر ش 35، مورخ 12/1/1381 ش ؛ (14) همو، «گروههای مدنی عرب کالای آمریکایی ـ صهیونیستی را تحریم می کنند»، خبر ش 168، مورخ 24ر3ر1381 ش ؛ (15) همو، «تحریم کالاهای آمریکایی از سوی عربستان ، موجب سقوط صادرات آمریکا شده است »، سند ش 304، مورخ 30/3/1381 ش ؛ (16) هادی خسروشاهی ، حرکت اسلامی فلسطین از آغاز تا انتفاضه ، تهران 1375 ش ؛ (17) رولا خلف ، «تأثیر تحریمهای سازمان ملل بر صنعت نفت عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال 1، ش 52 (23 اردیبهشت 1378)؛ (18) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، فلسطین از دیدگاه امام خمینی ( س )، ( تهران ) 1374 ش ؛ (19) همو، وصیتنامة امام ( س ) ، با توضیحات و 218 پرسش و پاسخ ، تدوین علیرضا اسماعیلی جمکرانی ، ( تهران ) 1378 ش ؛ (20) مارگارت داکسی ، «تحریمهای بین المللی : درسهایی از تجربیات گذشته »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امور خارجه ، 1376 ش ؛ (21) محمدجعفر دانش پور، «تحریم اعراب علیه اسرائیل »، مجلة سیاست خارجی ، سال 7، ش 4 (زمستان 1372)؛ (22) کنت رادمن ، «تحریم در بن بست ؟ افول استیلا، شرکتهای چند ملیتی و تحریمهای اقتصادی آمریکا از زمان قضیة خط لوله »، ترجمة محسن علی سبحانی و شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (23) حسین بن احمد زوزنی ، کتاب المصادر ، چاپ تقی بینش ، مشهد 1340ـ 1345 ش ؛ (24) مصطفی زهرانی ، «تحریم اقتصادی از نظر تا عمل »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (25) محمدکاظم سجادپور، «ارزیابی مهار دوگانه : چهار نگاه متفاوت »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛ (26) «سیاست دو گانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، صفحة اول ، سال 14، ش 33 و 34 (دی و بهمن 1373)؛ (27) حسین سیف زاده ، عراق : ساختارها و فرآیند گرایشهای سیاسی ، تهران 1379 ش ؛ (28) نظام شرابی ، آمریکا و اعراب ، ترجمة عباس عرب ، تهران 1375 ش ؛ (29) محمدجواد ظریف و سعید میرزایی ینگجه ، «تحریمهای یک جانبة آمریکا علیه ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (30) غلامرضا علی بابائی ، فرهنگ تاریخی ـ سیاسی ایران و خاورمیانه ، تهران 1374 ش ؛ (31) جلال الدین فارسی ، فرهنگ واژه های انقلاب اسلامی ، ( تهران ) 1374 ش ؛ (32) زیبا فرزین نیا، «از نفوذ تا سد نفوذ: پیش زمینه های قانون داماتو»، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376 الف )؛ (33) همو، پاکستان ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1376 ش ب ؛ (34) صابر قاسمی ، ترکیه ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، 1374 ش ؛ (35) «قانون مجازات ایران و لیبی »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (36) گیل کاردوزو، «تأثیر تحریم های اقتصادی سازمان ملل بر ساختار اجتماعی عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال 1، ش 52 (23 اردیبهشت 1378)؛ (37) پاتریک کلاوسون ، تحریم های آمریکا علیه ایران ، ترجمة حسین محمدی نجم ، تهران 1378 ش ؛ (38) «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، گزارش دفتر حفاظت منافع جمهوری اسلامی ایران ـ واشنگتن ، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (39) اصغر کیوان حسینی ، «آمریکا و استراتژی تحریم تکنولوژیک ایران »، سیاست دفاعی ، سال 7، ش 52 (زمستان 1377)؛ (40) خورخه لوپث و دیوید کارترایت ، «عصر تحریم : جایگزینی برای مداخلة نظامی »، ترجمة علی اکبر رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امورخارجه ، 1376 ش ؛ (41) چین ـ پین لی ، «کارآمدی ارتباطات تحریم : موضوعات و بازیگران »، ترجمة نبی سنبلی و محمدجواد رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (42) «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی (شمارة 12959) تحریم معاملات خاص درخصوص ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (43) «متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی (شمارة 12957) در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛ (44) پیروز مجتهدزاده ، ایده های ژئوپولیتیک و واقعیت های ایرانی : مطالعه روابط جغرافیا و سیاست در جهان دگرگون شده ، تهران 1378 ش ؛ (45) «مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ترجمة مرضیه ساقیان ، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 1 (بهار 1376)؛ (46) ژیل مِروم ، «دموکراسی ، وابستگی و بی ثبات سازی : متزلزل ساختن حکومت آلنده »، ترجمة اصغر صارمی شهاب ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (47) مشیرالحسن ، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمرة هند ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد 1367 ش ؛ (48) محمد معین ، فرهنگ فارسی ، تهران 1371 ش ؛ (49) رضا موسی زاده ، حقوق بین الملل عمومی ، تهران 1378 ش ؛ (50) سعید میرزایی ینگجه ، «اعمال تحریم توسط شورای امنیت علیه عراق »، مجلة سیاست خارجی ، سال 11، ش 2 (تابستان 1376)؛ (51) موسی نجفی ، اندیشة سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نوراللّه اصفهانی ، تهران 1378 ش ؛ (52) همو، حکم نافذ آقا نجفی : عرفان ، مرجعیت و سیاست و فتاوائی از تحریم سیاست غرب در ایران ، ( قم ) 1371 ش ؛ (53) استیون نف ، «جنگ اقتصادی در حقوق بین الملل معاصر: بررسی سه مکتب فکری بر اساس روش تاریخی »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (54) علی اکبر ولایتی ، ایران و مسئلة فلسطین بر اساس اسناد وزارت امور خارجه ( 1937ـ1897 م / 1317 ش ـ 1315 ق )، تهران 1378 ش ؛ (55) پیتر هاردی ، مسلمانان هند بریتانیا ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد 1369 ش ؛ (56) گری هوفباور و کیمبرلی الیوت ، «تحریمهای مالی و سیاست خارجی , موفقیت مشروط ، »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛ (57) The Concise Oxford dictionary of politics , ed. Iain McLean, Oxford 1996; (58) The Europa world year book 1999 , London: Europa Publications, 1999; Indiana Gary, "Easing U.S. sanctions against Iran will bolester the reform effort there", USA Engage, 31 Mar. 2000. [Online(. Available: http://www. usaengage. org / resources/ postribarticle. html. )3 Jul. 2002]; Abbas Nasrawi, "Iraq: economic sanctions and consequences, 1990-2000", Third world quarterly , vol. 22, no. 2 (Apr. 2001); The New Encyclopaedia Britannica , Chicago 1998, Micropaedia ; A Political chronology of Central, South and East Asia , ed. Ian Preston, London: Europa Publications, 2001; Thomas Stauffer, "The Arab oil embargo of 1973: a retrospective", Middle East insight , (Nov.-Dec. 1998); 2000 Britannica book of the year , Chicago 2000; Steven A. Yetiv, The Persian Gulf crisis , Westport. Conn. 1997. / جواد کریمی / ">
دانشنامه جهان اسلام
 
٠ ص
١ ص
٢ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
٥٨٨ ص
٥٨٩ ص
٥٩٠ ص
٥٩١ ص
٥٩٢ ص
٥٩٣ ص
٥٩٤ ص
٥٩٥ ص
٥٩٦ ص
٥٩٧ ص
٥٩٨ ص
٥٩٩ ص
٦٠٠ ص
٦٠١ ص
٦٠٢ ص
٦٠٣ ص
٦٠٤ ص
٦٠٥ ص
٦٠٦ ص
٦٠٧ ص
٦٠٨ ص
٦٠٩ ص
٦١٠ ص
٦١١ ص
٦١٢ ص
٦١٣ ص
٦١٤ ص
٦١٥ ص
٦١٦ ص
٦١٧ ص
٦١٨ ص
٦١٩ ص
٦٢٠ ص
٦٢١ ص
٦٢٢ ص
٦٢٣ ص
٦٢٤ ص
٦٢٥ ص
٦٢٦ ص
٦٢٧ ص
٦٢٨ ص
٦٢٩ ص
٦٣٠ ص
٦٣١ ص
٦٣٢ ص
٦٣٣ ص
٦٣٤ ص
٦٣٥ ص
٦٣٦ ص
٦٣٧ ص
٦٣٨ ص
٦٣٩ ص
٦٤٠ ص
٦٤١ ص
٦٤٢ ص
٦٤٣ ص
٦٤٤ ص
٦٤٥ ص
٦٤٦ ص
٦٤٧ ص
٦٤٨ ص
٦٤٩ ص
٦٥٠ ص
٦٥١ ص
٦٥٢ ص
٦٥٣ ص
٦٥٤ ص
٦٥٥ ص
٦٥٦ ص
٦٥٧ ص
٦٥٨ ص
٦٥٩ ص
٦٦٠ ص
٦٦١ ص
٦٦٢ ص
٦٦٣ ص
٦٦٤ ص
٦٦٥ ص
٦٦٦ ص
٦٦٧ ص
٦٦٨ ص
٦٦٩ ص
٦٧٠ ص
٦٧١ ص
٦٧٢ ص
٦٧٣ ص
٦٧٤ ص
٦٧٥ ص
٦٧٦ ص
٦٧٧ ص
٦٧٨ ص
٦٧٩ ص
٦٨٠ ص
٦٨١ ص
٦٨٢ ص
٦٨٣ ص
٦٨٤ ص
٦٨٥ ص
٦٨٦ ص
٦٨٧ ص
٦٨٨ ص
٦٨٩ ص
٦٩٠ ص
٦٩١ ص
٦٩٢ ص
٦٩٣ ص
٦٩٤ ص
٦٩٥ ص
٦٩٦ ص
٦٩٧ ص
٦٩٨ ص
٦٩٩ ص
٧٠٠ ص
٧٠١ ص
٧٠٢ ص
٧٠٣ ص
٧٠٤ ص
٧٠٥ ص
٧٠٦ ص
٧٠٧ ص
٧٠٨ ص
٧٠٩ ص
٧١٠ ص
٧١١ ص
٧١٢ ص
٧١٣ ص
٧١٤ ص
٧١٥ ص
٧١٦ ص
٧١٧ ص
٧١٨ ص
٧١٩ ص
٧٢٠ ص
٧٢١ ص
٧٢٢ ص
٧٢٣ ص
٧٢٤ ص
٧٢٥ ص
٧٢٦ ص
٧٢٧ ص
٧٢٨ ص
٧٢٩ ص
٧٣٠ ص
٧٣١ ص
٧٣٢ ص
٧٣٣ ص
٧٣٤ ص
٧٣٥ ص
٧٣٦ ص
٧٣٧ ص
٧٣٨ ص
٧٣٩ ص
٧٤٠ ص
٧٤١ ص
٧٤٢ ص
٧٤٣ ص
٧٤٤ ص
٧٤٥ ص
٧٤٦ ص
٧٤٧ ص
٧٤٨ ص
٧٤٩ ص
٧٥٠ ص
٧٥١ ص
٧٥٢ ص
٧٥٣ ص
٧٥٤ ص
٧٥٥ ص
٧٥٦ ص
٧٥٧ ص
٧٥٨ ص
٧٥٩ ص
٧٦٠ ص
٧٦١ ص
٧٦٢ ص
٧٦٣ ص
٧٦٤ ص
٧٦٥ ص
٧٦٦ ص
٧٦٧ ص
٧٦٨ ص
٧٦٩ ص
٧٧٠ ص
٧٧١ ص
٧٧٢ ص
٧٧٣ ص
٧٧٤ ص
٧٧٥ ص
٧٧٦ ص
٧٧٧ ص
٧٧٨ ص
٧٧٩ ص
٧٨٠ ص
٧٨١ ص
٧٨٢ ص
٧٨٣ ص
٧٨٤ ص
٧٨٥ ص
٧٨٦ ص
٧٨٧ ص
٧٨٨ ص
٧٨٩ ص
٧٩٠ ص
٧٩١ ص
٧٩٢ ص
٧٩٣ ص
٧٩٤ ص
٧٩٥ ص
٧٩٦ ص
٧٩٧ ص
٧٩٨ ص
٧٩٩ ص
٨٠٠ ص
٨٠١ ص
٨٠٢ ص
٨٠٣ ص
٨٠٤ ص
٨٠٥ ص
٨٠٦ ص
٨٠٧ ص
٨٠٨ ص
٨٠٩ ص
٨١٠ ص
٨١١ ص
٨١٢ ص
٨١٣ ص
٨١٤ ص
٨١٥ ص
٨١٦ ص
٨١٧ ص
٨١٨ ص
٨١٩ ص
٨٢٠ ص
٨٢١ ص
٨٢٢ ص
٨٢٣ ص
٨٢٤ ص
٨٢٥ ص
٨٢٦ ص
٨٢٧ ص
٨٢٨ ص
٨٢٩ ص
٨٣٠ ص
٨٣١ ص
٨٣٢ ص
٨٣٣ ص
٨٣٤ ص
٨٣٥ ص
٨٣٦ ص
٨٣٧ ص
٨٣٨ ص
٨٣٩ ص
٨٤٠ ص
٨٤١ ص
٨٤٢ ص
٨٤٣ ص
٨٤٤ ص
٨٤٥ ص
٨٤٦ ص
٨٤٧ ص
٨٤٨ ص
٨٤٩ ص
٨٥٠ ص
٨٥١ ص
٨٥٢ ص
٨٥٣ ص
٨٥٤ ص
٨٥٥ ص
٨٥٦ ص
٨٥٧ ص
٨٥٨ ص
٨٥٩ ص
٨٦٠ ص
٨٦١ ص
٨٦٢ ص
٨٦٣ ص
٨٦٤ ص
٨٦٥ ص
٨٦٦ ص
٨٦٧ ص
٨٦٨ ص
٨٦٩ ص
٨٧٠ ص
٨٧١ ص
٨٧٢ ص
٨٧٣ ص
٨٧٤ ص
٨٧٥ ص
٨٧٦ ص
٨٧٧ ص
٨٧٨ ص
٨٧٩ ص
٨٨٠ ص
٨٨١ ص
٨٨٢ ص
٨٨٣ ص
٨٨٤ ص
٨٨٥ ص
٨٨٦ ص
٨٨٧ ص
٨٨٨ ص
٨٨٩ ص
٨٩٠ ص
٨٩١ ص
٨٩٢ ص
٨٩٣ ص
٨٩٤ ص
٨٩٥ ص
٨٩٦ ص
٨٩٧ ص
٨٩٨ ص
٨٩٩ ص
٩٠٠ ص
٩٠١ ص
٩٠٢ ص
٩٠٣ ص
٩٠٤ ص
٩٠٥ ص
٩٠٦ ص
٩٠٧ ص
٩٠٨ ص
٩٠٩ ص
٩١٠ ص
٩١١ ص
٩١٢ ص
٩١٣ ص
٩١٤ ص
٩١٥ ص
٩١٦ ص
٩١٧ ص
٩١٨ ص
٩١٩ ص
٩٢٠ ص
٩٢١ ص
٩٢٢ ص
٩٢٣ ص
٩٢٤ ص
٩٢٥ ص
٩٢٦ ص
٩٢٧ ص
٩٢٨ ص
٩٢٩ ص
٩٣٠ ص
٩٣١ ص
٩٣٢ ص
٩٣٣ ص
٩٣٤ ص
٩٣٥ ص
٩٣٦ ص
٩٣٧ ص
٩٣٨ ص
٩٣٩ ص
٩٤٠ ص
٩٤١ ص
٩٤٢ ص
٩٤٣ ص
٩٤٤ ص
٩٤٥ ص
٩٤٦ ص
٩٤٧ ص
٩٤٨ ص
٩٤٩ ص
٩٥٠ ص
٩٥١ ص
٩٥٢ ص
٩٥٣ ص
٩٥٤ ص
٩٥٥ ص
٩٥٦ ص
٩٥٧ ص
٩٥٨ ص
٩٥٩ ص
٩٦٠ ص
٩٦١ ص
٩٦٢ ص
٩٦٣ ص
٩٦٤ ص
٩٦٥ ص
٩٦٦ ص
٩٦٧ ص
٩٦٨ ص
٩٦٩ ص
٩٧٠ ص
٩٧١ ص
٩٧٢ ص
٩٧٣ ص
٩٧٤ ص
٩٧٥ ص
٩٧٦ ص
٩٧٧ ص
٩٧٨ ص
٩٧٩ ص
٩٨٠ ص
٩٨١ ص
٩٨٢ ص
٩٨٣ ص
٩٨٤ ص
٩٨٥ ص
٩٨٦ ص
٩٨٧ ص
٩٨٨ ص
٩٨٩ ص
٩٩٠ ص
٩٩١ ص
٩٩٢ ص
٩٩٣ ص
٩٩٤ ص
٩٩٥ ص
٩٩٦ ص
٩٩٧ ص
٩٩٨ ص
٩٩٩ ص
١٠٠٠ ص
١٠٠١ ص
١٠٠٢ ص
١٠٠٣ ص
١٠٠٤ ص
١٠٠٥ ص
١٠٠٦ ص
١٠٠٧ ص
١٠٠٨ ص
١٠٠٩ ص
١٠١٠ ص
١٠١١ ص
١٠١٢ ص
١٠١٣ ص
١٠١٤ ص
١٠١٥ ص
١٠١٦ ص
١٠١٧ ص
١٠١٨ ص
١٠١٩ ص
١٠٢٠ ص
١٠٢١ ص
١٠٢٢ ص
١٠٢٣ ص
١٠٢٤ ص
١٠٢٥ ص
١٠٢٦ ص
١٠٢٧ ص
١٠٢٨ ص
١٠٢٩ ص
١٠٣٠ ص
١٠٣١ ص
١٠٣٢ ص
١٠٣٣ ص
١٠٣٤ ص
١٠٣٥ ص
١٠٣٦ ص
١٠٣٧ ص
١٠٣٨ ص
١٠٣٩ ص
١٠٤٠ ص
١٠٤١ ص
١٠٤٢ ص
١٠٤٣ ص
١٠٤٤ ص
١٠٤٥ ص
١٠٤٦ ص
١٠٤٧ ص
١٠٤٨ ص
١٠٤٩ ص
١٠٥٠ ص
١٠٥١ ص
١٠٥٢ ص
١٠٥٣ ص
١٠٥٤ ص
١٠٥٥ ص
١٠٥٦ ص
١٠٥٧ ص
١٠٥٨ ص
١٠٥٩ ص
١٠٦٠ ص
١٠٦١ ص
١٠٦٢ ص
١٠٦٣ ص
١٠٦٤ ص
١٠٦٥ ص
١٠٦٦ ص
١٠٦٧ ص
١٠٦٨ ص
١٠٦٩ ص
١٠٧٠ ص
١٠٧١ ص
١٠٧٢ ص
١٠٧٣ ص
١٠٧٤ ص
١٠٧٥ ص
١٠٧٦ ص
١٠٧٧ ص
١٠٧٨ ص
١٠٧٩ ص
١٠٨٠ ص
١٠٨١ ص
١٠٨٢ ص
١٠٨٣ ص
١٠٨٤ ص
١٠٨٥ ص
١٠٨٦ ص
١٠٨٧ ص
١٠٨٨ ص
١٠٨٩ ص
١٠٩٠ ص
١٠٩١ ص
١٠٩٢ ص
١٠٩٣ ص
١٠٩٤ ص
١٠٩٥ ص
١٠٩٦ ص
١٠٩٧ ص
١٠٩٨ ص
١٠٩٩ ص
١١٠٠ ص
١١٠١ ص
١١٠٢ ص
١١٠٣ ص
١١٠٤ ص
١١٠٥ ص
١١٠٦ ص
١١٠٧ ص
١١٠٨ ص
١١٠٩ ص
١١١٠ ص
١١١١ ص
١١١٢ ص
١١١٣ ص
١١١٤ ص
١١١٥ ص
١١١٦ ص
١١١٧ ص
١١١٨ ص
١١١٩ ص
١١٢٠ ص
١١٢١ ص
١١٢٢ ص
١١٢٣ ص
١١٢٤ ص
١١٢٥ ص
١١٢٦ ص
١١٢٧ ص
١١٢٨ ص
١١٢٩ ص
١١٣٠ ص
١١٣١ ص
١١٣٢ ص
١١٣٣ ص
١١٣٤ ص
١١٣٥ ص
١١٣٦ ص
١١٣٧ ص
١١٣٨ ص
١١٣٩ ص
١١٤٠ ص
١١٤١ ص
١١٤٢ ص
١١٤٣ ص
١١٤٤ ص
١١٤٥ ص
١١٤٦ ص
١١٤٧ ص
١١٤٨ ص
١١٤٩ ص
١١٥٠ ص
١١٥١ ص
١١٥٢ ص
١١٥٣ ص
١١٥٤ ص
١١٥٥ ص
١١٥٦ ص
١١٥٧ ص
١١٥٨ ص
١١٥٩ ص
١١٦٠ ص
١١٦١ ص
١١٦٢ ص
١١٦٣ ص
١١٦٤ ص
١١٦٥ ص
١١٦٦ ص
١١٦٧ ص
١١٦٨ ص
١١٦٩ ص
١١٧٠ ص
١١٧١ ص
١١٧٢ ص
١١٧٣ ص
١١٧٤ ص
١١٧٥ ص
١١٧٦ ص
١١٧٧ ص
١١٧٨ ص
١١٧٩ ص
١١٨٠ ص
١١٨١ ص
١١٨٢ ص
١١٨٣ ص
١١٨٤ ص
١١٨٥ ص
١١٨٦ ص
١١٨٧ ص
١١٨٨ ص
١١٨٩ ص
١١٩٠ ص
١١٩١ ص
١١٩٢ ص
١١٩٣ ص
١١٩٤ ص
١١٩٥ ص
١١٩٦ ص
١١٩٧ ص
١١٩٨ ص
١١٩٩ ص
١٢٠٠ ص
١٢٠١ ص
١٢٠٢ ص
١٢٠٣ ص
١٢٠٤ ص
١٢٠٥ ص
١٢٠٦ ص
١٢٠٧ ص
١٢٠٨ ص
١٢٠٩ ص
١٢١٠ ص
١٢١١ ص
١٢١٢ ص
١٢١٣ ص
١٢١٤ ص
١٢١٥ ص
١٢١٦ ص
١٢١٧ ص
١٢١٨ ص
١٢١٩ ص
١٢٢٠ ص
١٢٢١ ص
١٢٢٢ ص
١٢٢٣ ص
١٢٢٤ ص
١٢٢٥ ص
١٢٢٦ ص
١٢٢٧ ص
١٢٢٨ ص
١٢٢٩ ص
١٢٣٠ ص
١٢٣١ ص
١٢٣٢ ص
١٢٣٣ ص
١٢٣٤ ص
١٢٣٥ ص
١٢٣٦ ص
١٢٣٧ ص
١٢٣٨ ص
١٢٣٩ ص
١٢٤٠ ص
١٢٤١ ص
١٢٤٢ ص
١٢٤٣ ص
١٢٤٤ ص
١٢٤٥ ص
١٢٤٦ ص
١٢٤٧ ص
١٢٤٨ ص
١٢٤٩ ص
١٢٥٠ ص
١٢٥١ ص
١٢٥٢ ص
١٢٥٣ ص
١٢٥٤ ص
١٢٥٥ ص
١٢٥٦ ص
١٢٥٧ ص
١٢٥٨ ص
١٢٥٩ ص
١٢٦٠ ص
١٢٦١ ص
١٢٦٢ ص
١٢٦٣ ص
١٢٦٤ ص
١٢٦٥ ص
١٢٦٦ ص
١٢٦٧ ص
١٢٦٨ ص
١٢٦٩ ص
١٢٧٠ ص
١٢٧١ ص
١٢٧٢ ص
١٢٧٣ ص
١٢٧٤ ص
١٢٧٥ ص
١٢٧٦ ص
١٢٧٧ ص
١٢٧٨ ص
١٢٧٩ ص
١٢٨٠ ص
١٢٨١ ص
١٢٨٢ ص
١٢٨٣ ص
١٢٨٤ ص
١٢٨٥ ص
١٢٨٦ ص
١٢٨٧ ص
١٢٨٨ ص
١٢٨٩ ص
١٢٩٠ ص
١٢٩١ ص
١٢٩٢ ص
١٢٩٣ ص
١٢٩٤ ص
١٢٩٥ ص
١٢٩٦ ص
١٢٩٧ ص
١٢٩٨ ص
١٢٩٩ ص
١٣٠٠ ص
١٣٠١ ص
١٣٠٢ ص
١٣٠٣ ص
١٣٠٤ ص
١٣٠٥ ص
١٣٠٦ ص
١٣٠٧ ص
١٣٠٨ ص
١٣٠٩ ص
١٣١٠ ص
١٣١١ ص
١٣١٢ ص
١٣١٣ ص
١٣١٤ ص
١٣١٥ ص
١٣١٦ ص
١٣١٧ ص
١٣١٨ ص
١٣١٩ ص
١٣٢٠ ص
١٣٢١ ص
١٣٢٢ ص
١٣٢٣ ص
١٣٢٤ ص
١٣٢٥ ص
١٣٢٦ ص
١٣٢٧ ص
١٣٢٨ ص
١٣٢٩ ص
١٣٣٠ ص
١٣٣١ ص
١٣٣٢ ص
١٣٣٣ ص
١٣٣٤ ص
١٣٣٥ ص
١٣٣٦ ص
١٣٣٧ ص
١٣٣٨ ص
١٣٣٩ ص
١٣٤٠ ص
١٣٤١ ص
١٣٤٢ ص
١٣٤٣ ص
١٣٤٤ ص
١٣٤٥ ص
١٣٤٦ ص
١٣٤٧ ص
١٣٤٨ ص
١٣٤٩ ص
١٣٥٠ ص
١٣٥١ ص
١٣٥٢ ص
١٣٥٣ ص
١٣٥٤ ص
١٣٥٥ ص
١٣٥٦ ص
١٣٥٧ ص
١٣٥٨ ص
١٣٥٩ ص
١٣٦٠ ص
١٣٦١ ص
١٣٦٢ ص
١٣٦٣ ص
١٣٦٤ ص
١٣٦٥ ص
١٣٦٦ ص
١٣٦٧ ص
١٣٦٨ ص
١٣٦٩ ص
١٣٧٠ ص
١٣٧١ ص
١٣٧٢ ص
١٣٧٣ ص
١٣٧٤ ص
١٣٧٥ ص
١٣٧٦ ص
١٣٧٧ ص
١٣٧٨ ص
١٣٧٩ ص
١٣٨٠ ص
١٣٨١ ص
١٣٨٢ ص
١٣٨٣ ص
١٣٨٤ ص
١٣٨٥ ص
١٣٨٦ ص
١٣٨٧ ص
١٣٨٨ ص
١٣٨٩ ص
١٣٩٠ ص
١٣٩١ ص
١٣٩٢ ص
١٣٩٣ ص
١٣٩٤ ص
١٣٩٥ ص
١٣٩٦ ص
١٣٩٧ ص
١٣٩٨ ص
١٣٩٩ ص
١٤٠٠ ص
١٤٠١ ص
١٤٠٢ ص
١٤٠٣ ص
١٤٠٤ ص
١٤٠٥ ص
١٤٠٦ ص
١٤٠٧ ص
١٤٠٨ ص
١٤٠٩ ص
١٤١٠ ص
١٤١١ ص
١٤١٢ ص
١٤١٣ ص
١٤١٤ ص
١٤١٥ ص
١٤١٦ ص
١٤١٧ ص
١٤١٨ ص
١٤١٩ ص
١٤٢٠ ص
١٤٢١ ص
١٤٢٢ ص
١٤٢٣ ص
١٤٢٤ ص
١٤٢٥ ص
١٤٢٦ ص
١٤٢٧ ص
١٤٢٨ ص
١٤٢٩ ص
١٤٣٠ ص
١٤٣١ ص
١٤٣٢ ص
١٤٣٣ ص
١٤٣٤ ص
١٤٣٥ ص
١٤٣٦ ص
١٤٣٧ ص
١٤٣٨ ص
١٤٣٩ ص
١٤٤٠ ص
١٤٤١ ص
١٤٤٢ ص
١٤٤٣ ص
١٤٤٤ ص
١٤٤٥ ص
١٤٤٦ ص
١٤٤٧ ص
١٤٤٨ ص
١٤٤٩ ص
١٤٥٠ ص
١٤٥١ ص
١٤٥٢ ص
١٤٥٣ ص
١٤٥٤ ص
١٤٥٥ ص
١٤٥٦ ص
١٤٥٧ ص
١٤٥٨ ص
١٤٥٩ ص
١٤٦٠ ص
١٤٦١ ص
١٤٦٢ ص
١٤٦٣ ص
١٤٦٤ ص
١٤٦٥ ص
١٤٦٦ ص
١٤٦٧ ص
١٤٦٨ ص
١٤٦٩ ص
١٤٧٠ ص
١٤٧١ ص
١٤٧٢ ص
١٤٧٣ ص
١٤٧٤ ص
١٤٧٥ ص
١٤٧٦ ص
١٤٧٧ ص
١٤٧٨ ص
١٤٧٩ ص
١٤٨٠ ص
١٤٨١ ص
١٤٨٢ ص
١٤٨٣ ص
١٤٨٤ ص
١٤٨٥ ص
١٤٨٦ ص
١٤٨٧ ص
١٤٨٨ ص
١٤٨٩ ص
١٤٩٠ ص
١٤٩١ ص
١٤٩٢ ص
١٤٩٣ ص
١٤٩٤ ص
١٤٩٥ ص
١٤٩٦ ص
١٤٩٧ ص
١٤٩٨ ص
١٤٩٩ ص
١٥٠٠ ص
١٥٠١ ص
١٥٠٢ ص
١٥٠٣ ص
١٥٠٤ ص
١٥٠٥ ص
١٥٠٦ ص
١٥٠٧ ص
١٥٠٨ ص
١٥٠٩ ص
١٥١٠ ص
١٥١١ ص
١٥١٢ ص
١٥١٣ ص
١٥١٤ ص
١٥١٥ ص
١٥١٦ ص
١٥١٧ ص
١٥١٨ ص
١٥١٩ ص
١٥٢٠ ص
١٥٢١ ص
١٥٢٢ ص
١٥٢٣ ص
١٥٢٤ ص
١٥٢٥ ص
١٥٢٦ ص
١٥٢٧ ص
١٥٢٨ ص
١٥٢٩ ص
١٥٣٠ ص
١٥٣١ ص
١٥٣٢ ص
١٥٣٣ ص
١٥٣٤ ص
١٥٣٥ ص
١٥٣٦ ص
١٥٣٧ ص
١٥٣٨ ص
١٥٣٩ ص
١٥٤٠ ص
١٥٤١ ص
١٥٤٢ ص
١٥٤٣ ص
١٥٤٤ ص
١٥٤٥ ص
١٥٤٦ ص
١٥٤٧ ص
١٥٤٨ ص
١٥٤٩ ص
١٥٥٠ ص
١٥٥١ ص
١٥٥٢ ص
١٥٥٣ ص
١٥٥٤ ص
١٥٥٥ ص
١٥٥٦ ص
١٥٥٧ ص
١٥٥٨ ص
١٥٥٩ ص
١٥٦٠ ص
١٥٦١ ص
١٥٦٢ ص
١٥٦٣ ص
١٥٦٤ ص
١٥٦٥ ص
١٥٦٦ ص
١٥٦٧ ص
١٥٦٨ ص
١٥٦٩ ص
١٥٧٠ ص
١٥٧١ ص
١٥٧٢ ص
١٥٧٣ ص
١٥٧٤ ص
١٥٧٥ ص
١٥٧٦ ص
١٥٧٧ ص
١٥٧٨ ص
١٥٧٩ ص
١٥٨٠ ص
١٥٨١ ص
١٥٨٢ ص
١٥٨٣ ص
١٥٨٤ ص
١٥٨٥ ص
١٥٨٦ ص
١٥٨٧ ص
١٥٨٨ ص
١٥٨٩ ص
١٥٩٠ ص
١٥٩١ ص
١٥٩٢ ص
١٥٩٣ ص
١٥٩٤ ص
١٥٩٥ ص
١٥٩٦ ص
١٥٩٧ ص
١٥٩٨ ص
١٥٩٩ ص
١٦٠٠ ص
١٦٠١ ص
١٦٠٢ ص
١٦٠٣ ص
١٦٠٤ ص
١٦٠٥ ص
١٦٠٦ ص
١٦٠٧ ص
١٦٠٨ ص
١٦٠٩ ص
١٦١٠ ص
١٦١١ ص
١٦١٢ ص
١٦١٣ ص
١٦١٤ ص
١٦١٥ ص
١٦١٦ ص
١٦١٧ ص
١٦١٨ ص
١٦١٩ ص
١٦٢٠ ص
١٦٢١ ص
١٦٢٢ ص
١٦٢٣ ص
١٦٢٤ ص
١٦٢٥ ص
١٦٢٦ ص
١٦٢٧ ص
١٦٢٨ ص
١٦٢٩ ص
١٦٣٠ ص
١٦٣١ ص
١٦٣٢ ص
١٦٣٣ ص
١٦٣٤ ص
١٦٣٥ ص
١٦٣٦ ص
١٦٣٧ ص
١٦٣٨ ص
١٦٣٩ ص
١٦٤٠ ص
١٦٤١ ص
١٦٤٢ ص
١٦٤٣ ص
١٦٤٤ ص
١٦٤٥ ص
١٦٤٦ ص
١٦٤٧ ص
١٦٤٨ ص
١٦٤٩ ص
١٦٥٠ ص
١٦٥١ ص
١٦٥٢ ص
١٦٥٣ ص
١٦٥٤ ص
١٦٥٥ ص
١٦٥٦ ص
١٦٥٧ ص
١٦٥٨ ص
١٦٥٩ ص
١٦٦٠ ص
١٦٦١ ص
١٦٦٢ ص
١٦٦٣ ص
١٦٦٤ ص
١٦٦٥ ص
١٦٦٦ ص
١٦٦٧ ص
١٦٦٨ ص
١٦٦٩ ص
١٦٧٠ ص
١٦٧١ ص
١٦٧٢ ص
١٦٧٣ ص
١٦٧٤ ص
١٦٧٥ ص
١٦٧٦ ص
١٦٧٧ ص
١٦٧٨ ص
١٦٧٩ ص
١٦٨٠ ص
١٦٨١ ص
١٦٨٢ ص
١٦٨٣ ص
١٦٨٤ ص
١٦٨٥ ص
١٦٨٦ ص
١٦٨٧ ص
١٦٨٨ ص
١٦٨٩ ص
١٦٩٠ ص
١٦٩١ ص
١٦٩٢ ص
١٦٩٣ ص
١٦٩٤ ص
١٦٩٥ ص
١٦٩٦ ص
١٦٩٧ ص
١٦٩٨ ص
١٦٩٩ ص
١٧٠٠ ص
١٧٠١ ص
١٧٠٢ ص
١٧٠٣ ص
١٧٠٤ ص
١٧٠٥ ص
١٧٠٦ ص
١٧٠٧ ص
١٧٠٨ ص
١٧٠٩ ص
١٧١٠ ص
١٧١١ ص
١٧١٢ ص
١٧١٣ ص
١٧١٤ ص
١٧١٥ ص
١٧١٦ ص
١٧١٧ ص
١٧١٨ ص
١٧١٩ ص
١٧٢٠ ص
١٧٢١ ص
١٧٢٢ ص
١٧٢٣ ص
١٧٢٤ ص
١٧٢٥ ص
١٧٢٦ ص
١٧٢٧ ص
١٧٢٨ ص
١٧٢٩ ص
١٧٣٠ ص
١٧٣١ ص
١٧٣٢ ص
١٧٣٣ ص
١٧٣٤ ص
١٧٣٥ ص
١٧٣٦ ص
١٧٣٧ ص
١٧٣٨ ص
١٧٣٩ ص
١٧٤٠ ص
١٧٤١ ص
١٧٤٢ ص
١٧٤٣ ص
١٧٤٤ ص
١٧٤٥ ص
١٧٤٦ ص
١٧٤٧ ص
١٧٤٨ ص
١٧٤٩ ص
١٧٥٠ ص
١٧٥١ ص
١٧٥٢ ص
١٧٥٣ ص
١٧٥٤ ص
١٧٥٥ ص
١٧٥٦ ص
١٧٥٧ ص
١٧٥٨ ص
١٧٥٩ ص
١٧٦٠ ص
١٧٦١ ص
١٧٦٢ ص
١٧٦٣ ص
١٧٦٤ ص
١٧٦٥ ص
١٧٦٦ ص
١٧٦٧ ص
١٧٦٨ ص
١٧٦٩ ص
١٧٧٠ ص
١٧٧١ ص
١٧٧٢ ص
١٧٧٣ ص
١٧٧٤ ص
١٧٧٥ ص
١٧٧٦ ص
١٧٧٧ ص
١٧٧٨ ص
١٧٧٩ ص
١٧٨٠ ص
١٧٨١ ص
١٧٨٢ ص
١٧٨٣ ص
١٧٨٤ ص
١٧٨٥ ص
١٧٨٦ ص
١٧٨٧ ص
١٧٨٨ ص
١٧٨٩ ص
١٧٩٠ ص
١٧٩١ ص
١٧٩٢ ص
١٧٩٣ ص
١٧٩٤ ص
١٧٩٥ ص
١٧٩٦ ص
١٧٩٧ ص
١٧٩٨ ص
١٧٩٩ ص
١٨٠٠ ص
١٨٠١ ص
١٨٠٢ ص
١٨٠٣ ص
١٨٠٤ ص
١٨٠٥ ص
١٨٠٦ ص
١٨٠٧ ص
١٨٠٨ ص
١٨٠٩ ص
١٨١٠ ص
١٨١١ ص
١٨١٢ ص
١٨١٣ ص
١٨١٤ ص
١٨١٥ ص
١٨١٦ ص
١٨١٧ ص
١٨١٨ ص
١٨١٩ ص
١٨٢٠ ص
١٨٢١ ص
١٨٢٢ ص
١٨٢٣ ص
١٨٢٤ ص
١٨٢٥ ص
١٨٢٦ ص
١٨٢٧ ص
١٨٢٨ ص
١٨٢٩ ص
١٨٣٠ ص
١٨٣١ ص
١٨٣٢ ص
١٨٣٣ ص
١٨٣٤ ص
١٨٣٥ ص
١٨٣٦ ص
١٨٣٧ ص
١٨٣٨ ص
١٨٣٩ ص
١٨٤٠ ص
١٨٤١ ص
١٨٤٢ ص
١٨٤٣ ص
١٨٤٤ ص
١٨٤٥ ص
١٨٤٦ ص
١٨٤٧ ص
١٨٤٨ ص
١٨٤٩ ص
١٨٥٠ ص
١٨٥١ ص
١٨٥٢ ص
١٨٥٣ ص
١٨٥٤ ص
١٨٥٥ ص
١٨٥٦ ص
١٨٥٧ ص
١٨٥٨ ص
١٨٥٩ ص
١٨٦٠ ص
١٨٦١ ص
١٨٦٢ ص
١٨٦٣ ص
١٨٦٤ ص
١٨٦٥ ص
١٨٦٦ ص
١٨٦٧ ص
١٨٦٨ ص
١٨٦٩ ص
١٨٧٠ ص
١٨٧١ ص
١٨٧٢ ص
١٨٧٣ ص
١٨٧٤ ص
١٨٧٥ ص
١٨٧٦ ص
١٨٧٧ ص
١٨٧٨ ص
١٨٧٩ ص
١٨٨٠ ص
١٨٨١ ص
١٨٨٢ ص
١٨٨٣ ص
١٨٨٤ ص
١٨٨٥ ص
١٨٨٦ ص
١٨٨٧ ص
١٨٨٨ ص
١٨٨٩ ص
١٨٩٠ ص
١٨٩١ ص
١٨٩٢ ص
١٨٩٣ ص
١٨٩٤ ص
١٨٩٥ ص
١٨٩٦ ص
١٨٩٧ ص
١٨٩٨ ص
١٨٩٩ ص
١٩٠٠ ص
١٩٠١ ص
١٩٠٢ ص
١٩٠٣ ص
١٩٠٤ ص
١٩٠٥ ص
١٩٠٦ ص
١٩٠٧ ص
١٩٠٨ ص
١٩٠٩ ص
١٩١٠ ص
١٩١١ ص
١٩١٢ ص
١٩١٣ ص
١٩١٤ ص
١٩١٥ ص
١٩١٦ ص
١٩١٧ ص
١٩١٨ ص
١٩١٩ ص
١٩٢٠ ص
١٩٢١ ص
١٩٢٢ ص
١٩٢٣ ص
١٩٢٤ ص
١٩٢٥ ص
١٩٢٦ ص
١٩٢٧ ص
١٩٢٨ ص
١٩٢٩ ص
١٩٣٠ ص
١٩٣١ ص
١٩٣٢ ص
١٩٣٣ ص
١٩٣٤ ص
١٩٣٥ ص
١٩٣٦ ص
١٩٣٧ ص
١٩٣٨ ص
١٩٣٩ ص
١٩٤٠ ص
١٩٤١ ص
١٩٤٢ ص
١٩٤٣ ص
١٩٤٤ ص
١٩٤٥ ص
١٩٤٦ ص
١٩٤٧ ص
١٩٤٨ ص
١٩٤٩ ص
١٩٥٠ ص
١٩٥١ ص
١٩٥٢ ص
١٩٥٣ ص
١٩٥٤ ص
١٩٥٥ ص
١٩٥٦ ص
١٩٥٧ ص
١٩٥٨ ص
١٩٥٩ ص
١٩٦٠ ص
١٩٦١ ص
١٩٦٢ ص
١٩٦٣ ص
١٩٦٤ ص
١٩٦٥ ص
١٩٦٦ ص
١٩٦٧ ص
١٩٦٨ ص
١٩٦٩ ص
١٩٧٠ ص
١٩٧١ ص
١٩٧٢ ص
١٩٧٣ ص
١٩٧٤ ص
١٩٧٥ ص
١٩٧٦ ص
١٩٧٧ ص
١٩٧٨ ص
١٩٧٩ ص
١٩٨٠ ص
١٩٨١ ص
١٩٨٢ ص
١٩٨٣ ص
١٩٨٤ ص
١٩٨٥ ص
١٩٨٦ ص
١٩٨٧ ص
١٩٨٨ ص
١٩٨٩ ص
١٩٩٠ ص
١٩٩١ ص
١٩٩٢ ص
١٩٩٣ ص
١٩٩٤ ص
١٩٩٥ ص
١٩٩٦ ص
١٩٩٧ ص
١٩٩٨ ص
١٩٩٩ ص
٢٠٠٠ ص
٢٠٠١ ص
٢٠٠٢ ص
٢٠٠٣ ص
٢٠٠٤ ص
٢٠٠٥ ص
٢٠٠٦ ص
٢٠٠٧ ص
٢٠٠٨ ص
٢٠٠٩ ص
٢٠١٠ ص
٢٠١١ ص
٢٠١٢ ص
٢٠١٣ ص
٢٠١٤ ص
٢٠١٥ ص
٢٠١٦ ص
٢٠١٧ ص
٢٠١٨ ص
٢٠١٩ ص
٢٠٢٠ ص
٢٠٢١ ص
٢٠٢٢ ص
٢٠٢٣ ص
٢٠٢٤ ص
٢٠٢٥ ص
٢٠٢٦ ص
٢٠٢٧ ص
٢٠٢٨ ص
٢٠٢٩ ص
٢٠٣٠ ص
٢٠٣١ ص
٢٠٣٢ ص
٢٠٣٣ ص
٢٠٣٤ ص
٢٠٣٥ ص
٢٠٣٦ ص
٢٠٣٧ ص
٢٠٣٨ ص
٢٠٣٩ ص
٢٠٤٠ ص
٢٠٤١ ص
٢٠٤٢ ص
٢٠٤٣ ص
٢٠٤٤ ص
٢٠٤٥ ص
٢٠٤٦ ص
٢٠٤٧ ص
٢٠٤٨ ص
٢٠٤٩ ص
٢٠٥٠ ص
٢٠٥١ ص
٢٠٥٢ ص
٢٠٥٣ ص
٢٠٥٤ ص
٢٠٥٥ ص
٢٠٥٦ ص
٢٠٥٧ ص
٢٠٥٨ ص
٢٠٥٩ ص
٢٠٦٠ ص
٢٠٦١ ص
٢٠٦٢ ص
٢٠٦٣ ص
٢٠٦٤ ص
٢٠٦٥ ص
٢٠٦٦ ص
٢٠٦٧ ص
٢٠٦٨ ص
٢٠٦٩ ص
٢٠٧٠ ص
٢٠٧١ ص
٢٠٧٢ ص
٢٠٧٣ ص
٢٠٧٤ ص
٢٠٧٥ ص
٢٠٧٦ ص
٢٠٧٧ ص
٢٠٧٨ ص
٢٠٧٩ ص
٢٠٨٠ ص
٢٠٨١ ص
٢٠٨٢ ص
٢٠٨٣ ص
٢٠٨٤ ص
٢٠٨٥ ص
٢٠٨٦ ص
٢٠٨٧ ص
٢٠٨٨ ص
٢٠٨٩ ص
٢٠٩٠ ص
٢٠٩١ ص
٢٠٩٢ ص
٢٠٩٣ ص
٢٠٩٤ ص
٢٠٩٥ ص
٢٠٩٦ ص
٢٠٩٧ ص
٢٠٩٨ ص
٢٠٩٩ ص
٢١٠٠ ص
٢١٠١ ص
٢١٠٢ ص
٢١٠٣ ص
٢١٠٤ ص
٢١٠٥ ص
٢١٠٦ ص
٢١٠٧ ص
٢١٠٨ ص
٢١٠٩ ص
٢١١٠ ص
٢١١١ ص
٢١١٢ ص
٢١١٣ ص
٢١١٤ ص
٢١١٥ ص
٢١١٦ ص
٢١١٧ ص
٢١١٨ ص
٢١١٩ ص
٢١٢٠ ص
٢١٢١ ص
٢١٢٢ ص
٢١٢٣ ص
٢١٢٤ ص
٢١٢٥ ص
٢١٢٦ ص
٢١٢٧ ص
٢١٢٨ ص
٢١٢٩ ص
٢١٣٠ ص
٢١٣١ ص
٢١٣٢ ص
٢١٣٣ ص
٢١٣٤ ص
٢١٣٥ ص
٢١٣٦ ص
٢١٣٧ ص
٢١٣٨ ص
٢١٣٩ ص
٢١٤٠ ص
٢١٤١ ص
٢١٤٢ ص
٢١٤٣ ص
٢١٤٤ ص
٢١٤٥ ص
٢١٤٦ ص
٢١٤٧ ص
٢١٤٨ ص
٢١٤٩ ص
٢١٥٠ ص
٢١٥١ ص
٢١٥٢ ص
٢١٥٣ ص
٢١٥٤ ص
٢١٥٥ ص
٢١٥٦ ص
٢١٥٧ ص
٢١٥٨ ص
٢١٥٩ ص
٢١٦٠ ص
٢١٦١ ص
٢١٦٢ ص
٢١٦٣ ص
٢١٦٤ ص
٢١٦٥ ص
٢١٦٦ ص
٢١٦٧ ص
٢١٦٨ ص
٢١٦٩ ص
٢١٧٠ ص
٢١٧١ ص
٢١٧٢ ص
٢١٧٣ ص
٢١٧٤ ص
٢١٧٥ ص
٢١٧٦ ص
٢١٧٧ ص
٢١٧٨ ص
٢١٧٩ ص
٢١٨٠ ص
٢١٨١ ص
٢١٨٢ ص
٢١٨٣ ص
٢١٨٤ ص
٢١٨٥ ص
٢١٨٦ ص
٢١٨٧ ص
٢١٨٨ ص
٢١٨٩ ص
٢١٩٠ ص
٢١٩١ ص
٢١٩٢ ص
٢١٩٣ ص
٢١٩٤ ص
٢١٩٥ ص
٢١٩٦ ص
٢١٩٧ ص
٢١٩٨ ص
٢١٩٩ ص
٢٢٠٠ ص
٢٢٠١ ص
٢٢٠٢ ص
٢٢٠٣ ص
٢٢٠٤ ص
٢٢٠٥ ص
٢٢٠٦ ص
٢٢٠٧ ص
٢٢٠٨ ص
٢٢٠٩ ص
٢٢١٠ ص
٢٢١١ ص
٢٢١٢ ص
٢٢١٣ ص
٢٢١٤ ص
٢٢١٥ ص
٢٢١٦ ص
٢٢١٧ ص
٢٢١٨ ص
٢٢١٩ ص
٢٢٢٠ ص
٢٢٢١ ص
٢٢٢٢ ص
٢٢٢٣ ص
٢٢٢٤ ص
٢٢٢٥ ص
٢٢٢٦ ص
٢٢٢٧ ص
٢٢٢٨ ص
٢٢٢٩ ص
٢٢٣٠ ص
٢٢٣١ ص
٢٢٣٢ ص
٢٢٣٣ ص
٢٢٣٤ ص
٢٢٣٥ ص
٢٢٣٦ ص
٢٢٣٧ ص
٢٢٣٨ ص
٢٢٣٩ ص
٢٢٤٠ ص
٢٢٤١ ص
٢٢٤٢ ص
٢٢٤٣ ص
٢٢٤٤ ص
٢٢٤٥ ص
٢٢٤٦ ص
٢٢٤٧ ص
٢٢٤٨ ص
٢٢٤٩ ص
٢٢٥٠ ص
٢٢٥١ ص
٢٢٥٢ ص
٢٢٥٣ ص
٢٢٥٤ ص
٢٢٥٥ ص
٢٢٥٦ ص
٢٢٥٧ ص
٢٢٥٨ ص
٢٢٥٩ ص
٢٢٦٠ ص
٢٢٦١ ص
٢٢٦٢ ص
٢٢٦٣ ص
٢٢٦٤ ص
٢٢٦٥ ص
٢٢٦٦ ص
٢٢٦٧ ص
٢٢٦٨ ص
٢٢٦٩ ص
٢٢٧٠ ص
٢٢٧١ ص
٢٢٧٢ ص
٢٢٧٣ ص
٢٢٧٤ ص
٢٢٧٥ ص
٢٢٧٦ ص
٢٢٧٧ ص
٢٢٧٨ ص
٢٢٧٩ ص
٢٢٨٠ ص
٢٢٨١ ص
٢٢٨٢ ص
٢٢٨٣ ص
٢٢٨٤ ص
٢٢٨٥ ص
٢٢٨٦ ص
٢٢٨٧ ص
٢٢٨٨ ص
٢٢٨٩ ص
٢٢٩٠ ص
٢٢٩١ ص
٢٢٩٢ ص
٢٢٩٣ ص
٢٢٩٤ ص
٢٢٩٥ ص
٢٢٩٦ ص
٢٢٩٧ ص
٢٢٩٨ ص
٢٢٩٩ ص
٢٣٠٠ ص
٢٣٠١ ص
٢٣٠٢ ص
٢٣٠٣ ص
٢٣٠٤ ص
٢٣٠٥ ص
٢٣٠٦ ص
٢٣٠٧ ص
٢٣٠٨ ص
٢٣٠٩ ص
٢٣١٠ ص
٢٣١١ ص
٢٣١٢ ص
٢٣١٣ ص
٢٣١٤ ص
٢٣١٥ ص
٢٣١٦ ص
٢٣١٧ ص
٢٣١٨ ص
٢٣١٩ ص
٢٣٢٠ ص
٢٣٢١ ص
٢٣٢٢ ص
٢٣٢٣ ص
٢٣٢٤ ص
٢٣٢٥ ص
٢٣٢٦ ص
٢٣٢٧ ص
٢٣٢٨ ص
٢٣٢٩ ص
٢٣٣٠ ص
٢٣٣١ ص
٢٣٣٢ ص
٢٣٣٣ ص
٢٣٣٤ ص
٢٣٣٥ ص
٢٣٣٦ ص
٢٣٣٧ ص
٢٣٣٨ ص
٢٣٣٩ ص
٢٣٤٠ ص
٢٣٤١ ص
٢٣٤٢ ص
٢٣٤٣ ص
٢٣٤٤ ص
٢٣٤٥ ص
٢٣٤٦ ص
٢٣٤٧ ص
٢٣٤٨ ص
٢٣٤٩ ص
٢٣٥٠ ص
٢٣٥١ ص
٢٣٥٢ ص
٢٣٥٣ ص
٢٣٥٤ ص
٢٣٥٥ ص
٢٣٥٦ ص
٢٣٥٧ ص
٢٣٥٨ ص
٢٣٥٩ ص
٢٣٦٠ ص
٢٣٦١ ص
٢٣٦٢ ص
٢٣٦٣ ص
٢٣٦٤ ص
٢٣٦٥ ص
٢٣٦٦ ص
٢٣٦٧ ص
٢٣٦٨ ص
٢٣٦٩ ص
٢٣٧٠ ص
٢٣٧١ ص
٢٣٧٢ ص
٢٣٧٣ ص
٢٣٧٤ ص
٢٣٧٥ ص
٢٣٧٦ ص
٢٣٧٧ ص
٢٣٧٨ ص
٢٣٧٩ ص
٢٣٨٠ ص
٢٣٨١ ص
٢٣٨٢ ص
٢٣٨٣ ص
٢٣٨٤ ص
٢٣٨٥ ص
٢٣٨٦ ص
٢٣٨٧ ص
٢٣٨٨ ص
٢٣٨٩ ص
٢٣٩٠ ص
٢٣٩١ ص
٢٣٩٢ ص
٢٣٩٣ ص
٢٣٩٤ ص
٢٣٩٥ ص
٢٣٩٦ ص
٢٣٩٧ ص
٢٣٩٨ ص
٢٣٩٩ ص
٢٤٠٠ ص
٢٤٠١ ص
٢٤٠٢ ص
٢٤٠٣ ص
٢٤٠٤ ص
٢٤٠٥ ص
٢٤٠٦ ص
٢٤٠٧ ص
٢٤٠٨ ص
٢٤٠٩ ص
٢٤١٠ ص
٢٤١١ ص
٢٤١٢ ص
٢٤١٣ ص
٢٤١٤ ص
٢٤١٥ ص
٢٤١٦ ص
٢٤١٧ ص
٢٤١٨ ص
٢٤١٩ ص
٢٤٢٠ ص
٢٤٢١ ص
٢٤٢٢ ص
٢٤٢٣ ص
٢٤٢٤ ص
٢٤٢٥ ص
٢٤٢٦ ص
٢٤٢٧ ص
٢٤٢٨ ص
٢٤٢٩ ص
٢٤٣٠ ص
٢٤٣١ ص
٢٤٣٢ ص
٢٤٣٣ ص
٢٤٣٤ ص
٢٤٣٥ ص
٢٤٣٦ ص
٢٤٣٧ ص
٢٤٣٨ ص
٢٤٣٩ ص
٢٤٤٠ ص
٢٤٤١ ص
٢٤٤٢ ص
٢٤٤٣ ص
٢٤٤٤ ص
٢٤٤٥ ص
٢٤٤٦ ص
٢٤٤٧ ص
٢٤٤٨ ص
٢٤٤٩ ص
٢٤٥٠ ص
٢٤٥١ ص
٢٤٥٢ ص
٢٤٥٣ ص
٢٤٥٤ ص
٢٤٥٥ ص
٢٤٥٦ ص
٢٤٥٧ ص
٢٤٥٨ ص
٢٤٥٩ ص
٢٤٦٠ ص
٢٤٦١ ص
٢٤٦٢ ص
٢٤٦٣ ص
٢٤٦٤ ص
٢٤٦٥ ص
٢٤٦٦ ص
٢٤٦٧ ص
٢٤٦٨ ص
٢٤٦٩ ص
٢٤٧٠ ص
٢٤٧١ ص
٢٤٧٢ ص
٢٤٧٣ ص
٢٤٧٤ ص
٢٤٧٥ ص
٢٤٧٦ ص
٢٤٧٧ ص
٢٤٧٨ ص
٢٤٧٩ ص
٢٤٨٠ ص
٢٤٨١ ص
٢٤٨٢ ص
٢٤٨٣ ص
٢٤٨٤ ص
٢٤٨٥ ص
٢٤٨٦ ص
٢٤٨٧ ص
٢٤٨٨ ص
٢٤٨٩ ص
٢٤٩٠ ص
٢٤٩١ ص
٢٤٩٢ ص
٢٤٩٣ ص
٢٤٩٤ ص
٢٤٩٥ ص
٢٤٩٦ ص
٢٤٩٧ ص
٢٤٩٨ ص
٢٤٩٩ ص
٢٥٠٠ ص
٢٥٠١ ص
٢٥٠٢ ص
٢٥٠٣ ص
٢٥٠٤ ص
٢٥٠٥ ص
٢٥٠٦ ص
٢٥٠٧ ص
٢٥٠٨ ص
٢٥٠٩ ص
٢٥١٠ ص
٢٥١١ ص
٢٥١٢ ص
٢٥١٣ ص
٢٥١٤ ص
٢٥١٥ ص
٢٥١٦ ص
٢٥١٧ ص
٢٥١٨ ص
٢٥١٩ ص
٢٥٢٠ ص
٢٥٢١ ص
٢٥٢٢ ص
٢٥٢٣ ص
٢٥٢٤ ص
٢٥٢٥ ص
٢٥٢٦ ص
٢٥٢٧ ص
٢٥٢٨ ص
٢٥٢٩ ص
٢٥٣٠ ص
٢٥٣١ ص
٢٥٣٢ ص
٢٥٣٣ ص
٢٥٣٤ ص
٢٥٣٥ ص
٢٥٣٦ ص
٢٥٣٧ ص
٢٥٣٨ ص
٢٥٣٩ ص
٢٥٤٠ ص
٢٥٤١ ص
٢٥٤٢ ص
٢٥٤٣ ص
٢٥٤٤ ص
٢٥٤٥ ص
٢٥٤٦ ص
٢٥٤٧ ص
٢٥٤٨ ص
٢٥٤٩ ص
٢٥٥٠ ص
٢٥٥١ ص
٢٥٥٢ ص
٢٥٥٣ ص
٢٥٥٤ ص
٢٥٥٥ ص
٢٥٥٦ ص
٢٥٥٧ ص
٢٥٥٨ ص
٢٥٥٩ ص
٢٥٦٠ ص
٢٥٦١ ص
٢٥٦٢ ص
٢٥٦٣ ص
٢٥٦٤ ص
٢٥٦٥ ص
٢٥٦٦ ص
٢٥٦٧ ص
٢٥٦٨ ص
٢٥٦٩ ص
٢٥٧٠ ص
٢٥٧١ ص
٢٥٧٢ ص
٢٥٧٣ ص
٢٥٧٤ ص
٢٥٧٥ ص
٢٥٧٦ ص
٢٥٧٧ ص
٢٥٧٨ ص
٢٥٧٩ ص
٢٥٨٠ ص
٢٥٨١ ص
٢٥٨٢ ص
٢٥٨٣ ص
٢٥٨٤ ص
٢٥٨٥ ص
٢٥٨٦ ص
٢٥٨٧ ص
٢٥٨٨ ص
٢٥٨٩ ص
٢٥٩٠ ص
٢٥٩١ ص
٢٥٩٢ ص
٢٥٩٣ ص
٢٥٩٤ ص
٢٥٩٥ ص
٢٥٩٦ ص
٢٥٩٧ ص
٢٥٩٨ ص
٢٥٩٩ ص
٢٦٠٠ ص
٢٦٠١ ص
٢٦٠٢ ص
٢٦٠٣ ص
٢٦٠٤ ص
٢٦٠٥ ص
٢٦٠٦ ص
٢٦٠٧ ص
٢٦٠٨ ص
٢٦٠٩ ص
٢٦١٠ ص
٢٦١١ ص
٢٦١٢ ص
٢٦١٣ ص
٢٦١٤ ص
٢٦١٥ ص
٢٦١٦ ص
٢٦١٧ ص
٢٦١٨ ص
٢٦١٩ ص
٢٦٢٠ ص
٢٦٢١ ص
٢٦٢٢ ص
٢٦٢٣ ص
٢٦٢٤ ص
٢٦٢٥ ص
٢٦٢٦ ص
٢٦٢٧ ص
٢٦٢٨ ص
٢٦٢٩ ص
٢٦٣٠ ص
٢٦٣١ ص
٢٦٣٢ ص
٢٦٣٣ ص
٢٦٣٤ ص
٢٦٣٥ ص
٢٦٣٦ ص
٢٦٣٧ ص
٢٦٣٨ ص
٢٦٣٩ ص
٢٦٤٠ ص
٢٦٤١ ص
٢٦٤٢ ص
٢٦٤٣ ص
٢٦٤٤ ص
٢٦٤٥ ص
٢٦٤٦ ص
٢٦٤٧ ص
٢٦٤٨ ص
٢٦٤٩ ص
٢٦٥٠ ص
٢٦٥١ ص
٢٦٥٢ ص
٢٦٥٣ ص
٢٦٥٤ ص
٢٦٥٥ ص
٢٦٥٦ ص
٢٦٥٧ ص
٢٦٥٨ ص
٢٦٥٩ ص
٢٦٦٠ ص
٢٦٦١ ص
٢٦٦٢ ص
٢٦٦٣ ص
٢٦٦٤ ص
٢٦٦٥ ص
٢٦٦٦ ص
٢٦٦٧ ص
٢٦٦٨ ص
٢٦٦٩ ص
٢٦٧٠ ص
٢٦٧١ ص
٢٦٧٢ ص
٢٦٧٣ ص
٢٦٧٤ ص
٢٦٧٥ ص
٢٦٧٦ ص
٢٦٧٧ ص
٢٦٧٨ ص
٢٦٧٩ ص
٢٦٨٠ ص
٢٦٨١ ص
٢٦٨٢ ص
٢٦٨٣ ص
٢٦٨٤ ص
٢٦٨٥ ص
٢٦٨٦ ص
٢٦٨٧ ص
٢٦٨٨ ص
٢٦٨٩ ص
٢٦٩٠ ص
٢٦٩١ ص
٢٦٩٢ ص
٢٦٩٣ ص
٢٦٩٤ ص
٢٦٩٥ ص
٢٦٩٦ ص
٢٦٩٧ ص
٢٦٩٨ ص
٢٦٩٩ ص
٢٧٠٠ ص
٢٧٠١ ص
٢٧٠٢ ص
٢٧٠٣ ص
٢٧٠٤ ص
٢٧٠٥ ص
٢٧٠٦ ص
٢٧٠٧ ص
٢٧٠٨ ص
٢٧٠٩ ص
٢٧١٠ ص
٢٧١١ ص
٢٧١٢ ص
٢٧١٣ ص
٢٧١٤ ص
٢٧١٥ ص
٢٧١٦ ص
٢٧١٧ ص
٢٧١٨ ص
٢٧١٩ ص
٢٧٢٠ ص
٢٧٢١ ص
٢٧٢٢ ص
٢٧٢٣ ص
٢٧٢٤ ص
٢٧٢٥ ص
٢٧٢٦ ص
٢٧٢٧ ص
٢٧٢٨ ص
٢٧٢٩ ص
٢٧٣٠ ص
٢٧٣١ ص
٢٧٣٢ ص
٢٧٣٣ ص
٢٧٣٤ ص
٢٧٣٥ ص
٢٧٣٦ ص
٢٧٣٧ ص
٢٧٣٨ ص
٢٧٣٩ ص
٢٧٤٠ ص
٢٧٤١ ص
٢٧٤٢ ص
٢٧٤٣ ص
٢٧٤٤ ص
٢٧٤٥ ص
٢٧٤٦ ص
٢٧٤٧ ص
٢٧٤٨ ص
٢٧٤٩ ص
٢٧٥٠ ص
٢٧٥١ ص
٢٧٥٢ ص
٢٧٥٣ ص
٢٧٥٤ ص
٢٧٥٥ ص
٢٧٥٦ ص
٢٧٥٧ ص
٢٧٥٨ ص
٢٧٥٩ ص
٢٧٦٠ ص
٢٧٦١ ص
٢٧٦٢ ص
٢٧٦٣ ص
٢٧٦٤ ص
٢٧٦٥ ص
٢٧٦٦ ص
٢٧٦٧ ص
٢٧٦٨ ص
٢٧٦٩ ص
٢٧٧٠ ص
٢٧٧١ ص
٢٧٧٢ ص
٢٧٧٣ ص
٢٧٧٤ ص
٢٧٧٥ ص
٢٧٧٦ ص
٢٧٧٧ ص
٢٧٧٨ ص
٢٧٧٩ ص
٢٧٨٠ ص
٢٧٨١ ص
٢٧٨٢ ص
٢٧٨٣ ص
٢٧٨٤ ص
٢٧٨٥ ص
٢٧٨٦ ص
٢٧٨٧ ص
٢٧٨٨ ص
٢٧٨٩ ص
٢٧٩٠ ص
٢٧٩١ ص
٢٧٩٢ ص
٢٧٩٣ ص
٢٧٩٤ ص
٢٧٩٥ ص
٢٧٩٦ ص
٢٧٩٧ ص
٢٧٩٨ ص
٢٧٩٩ ص
٢٨٠٠ ص
٢٨٠١ ص
٢٨٠٢ ص
٢٨٠٣ ص
٢٨٠٤ ص
٢٨٠٥ ص
٢٨٠٦ ص
٢٨٠٧ ص
٢٨٠٨ ص
٢٨٠٩ ص
٢٨١٠ ص
٢٨١١ ص
٢٨١٢ ص
٢٨١٣ ص
٢٨١٤ ص
٢٨١٥ ص
٢٨١٦ ص
٢٨١٧ ص
٢٨١٨ ص
٢٨١٩ ص
٢٨٢٠ ص
٢٨٢١ ص
٢٨٢٢ ص
٢٨٢٣ ص
٢٨٢٤ ص
٢٨٢٥ ص
٢٨٢٦ ص
٢٨٢٧ ص
٢٨٢٨ ص
٢٨٢٩ ص
٢٨٣٠ ص
٢٨٣١ ص
٢٨٣٢ ص
٢٨٣٣ ص
٢٨٣٤ ص
٢٨٣٥ ص
٢٨٣٦ ص
٢٨٣٧ ص
٢٨٣٨ ص
٢٨٣٩ ص
٢٨٤٠ ص
٢٨٤١ ص
٢٨٤٢ ص
٢٨٤٣ ص
٢٨٤٤ ص
٢٨٤٥ ص
٢٨٤٦ ص
٢٨٤٧ ص
٢٨٤٨ ص
٢٨٤٩ ص
٢٨٥٠ ص
٢٨٥١ ص
٢٨٥٢ ص
٢٨٥٣ ص
٢٨٥٤ ص
٢٨٥٥ ص
٢٨٥٦ ص
٢٨٥٧ ص
٢٨٥٨ ص
٢٨٥٩ ص
٢٨٦٠ ص
٢٨٦١ ص
٢٨٦٢ ص
٢٨٦٣ ص
٢٨٦٤ ص
٢٨٦٥ ص
٢٨٦٦ ص
٢٨٦٧ ص
٢٨٦٨ ص
٢٨٦٩ ص
٢٨٧٠ ص
٢٨٧١ ص
٢٨٧٢ ص
٢٨٧٣ ص
٢٨٧٤ ص
٢٨٧٥ ص
٢٨٧٦ ص
٢٨٧٧ ص
٢٨٧٨ ص
٢٨٧٩ ص
٢٨٨٠ ص
٢٨٨١ ص
٢٨٨٢ ص
٢٨٨٣ ص
٢٨٨٤ ص
٢٨٨٥ ص
٢٨٨٦ ص
٢٨٨٧ ص
٢٨٨٨ ص
٢٨٨٩ ص
٢٨٩٠ ص
٢٨٩١ ص
٢٨٩٢ ص
٢٨٩٣ ص
٢٨٩٤ ص
٢٨٩٥ ص
٢٨٩٦ ص
٢٨٩٧ ص
٢٨٩٨ ص
٢٨٩٩ ص
٢٩٠٠ ص
٢٩٠١ ص
٢٩٠٢ ص
٢٩٠٣ ص
٢٩٠٤ ص
٢٩٠٥ ص
٢٩٠٦ ص
٢٩٠٧ ص
٢٩٠٨ ص
٢٩٠٩ ص
٢٩١٠ ص
٢٩١١ ص
٢٩١٢ ص
٢٩١٣ ص
٢٩١٤ ص
٢٩١٥ ص
٢٩١٦ ص
٢٩١٧ ص
٢٩١٨ ص
٢٩١٩ ص
٢٩٢٠ ص
٢٩٢١ ص
٢٩٢٢ ص
٢٩٢٣ ص
٢٩٢٤ ص
٢٩٢٥ ص
٢٩٢٦ ص
٢٩٢٧ ص
٢٩٢٨ ص
٢٩٢٩ ص
٢٩٣٠ ص
٢٩٣١ ص
٢٩٣٢ ص
٢٩٣٣ ص
٢٩٣٤ ص
٢٩٣٥ ص
٢٩٣٦ ص
٢٩٣٧ ص
٢٩٣٨ ص
٢٩٣٩ ص
٢٩٤٠ ص
٢٩٤١ ص
٢٩٤٢ ص
٢٩٤٣ ص
٢٩٤٤ ص
٢٩٤٥ ص
٢٩٤٦ ص
٢٩٤٧ ص
٢٩٤٨ ص
٢٩٤٩ ص
٢٩٥٠ ص
٢٩٥١ ص
٢٩٥٢ ص
٢٩٥٣ ص
٢٩٥٤ ص
٢٩٥٥ ص
٢٩٥٦ ص
٢٩٥٧ ص
٢٩٥٨ ص
٢٩٥٩ ص
٢٩٦٠ ص
٢٩٦١ ص
٢٩٦٢ ص
٢٩٦٣ ص
٢٩٦٤ ص
٢٩٦٥ ص
٢٩٦٦ ص
٢٩٦٧ ص
٢٩٦٨ ص
٢٩٦٩ ص
٢٩٧٠ ص
٢٩٧١ ص
٢٩٧٢ ص
٢٩٧٣ ص
٢٩٧٤ ص
٢٩٧٥ ص
٢٩٧٦ ص
٢٩٧٧ ص
٢٩٧٨ ص
٢٩٧٩ ص
٢٩٨٠ ص
٢٩٨١ ص
٢٩٨٢ ص
٢٩٨٣ ص
٢٩٨٤ ص
٢٩٨٥ ص
٢٩٨٦ ص
٢٩٨٧ ص
٢٩٨٨ ص
٢٩٨٩ ص
٢٩٩٠ ص
٢٩٩١ ص
٢٩٩٢ ص
٢٩٩٣ ص
٢٩٩٤ ص
٢٩٩٥ ص
٢٩٩٦ ص
٢٩٩٧ ص
٢٩٩٨ ص
٢٩٩٩ ص
٣٠٠٠ ص
٣٠٠١ ص
٣٠٠٢ ص
٣٠٠٣ ص
٣٠٠٤ ص
٣٠٠٥ ص
٣٠٠٦ ص
٣٠٠٧ ص
٣٠٠٨ ص
٣٠٠٩ ص
٣٠١٠ ص
٣٠١١ ص
٣٠١٢ ص
٣٠١٣ ص
٣٠١٤ ص
٣٠١٥ ص
٣٠١٦ ص
٣٠١٧ ص
٣٠١٨ ص
٣٠١٩ ص
٣٠٢٠ ص
٣٠٢١ ص
٣٠٢٢ ص
٣٠٢٣ ص
٣٠٢٤ ص
٣٠٢٥ ص
٣٠٢٦ ص
٣٠٢٧ ص
٣٠٢٨ ص
٣٠٢٩ ص
٣٠٣٠ ص
٣٠٣١ ص
٣٠٣٢ ص
٣٠٣٣ ص
٣٠٣٤ ص
٣٠٣٥ ص
٣٠٣٦ ص
٣٠٣٧ ص
٣٠٣٨ ص
٣٠٣٩ ص
٣٠٤٠ ص
٣٠٤١ ص
٣٠٤٢ ص
٣٠٤٣ ص
٣٠٤٤ ص
٣٠٤٥ ص
٣٠٤٦ ص
٣٠٤٧ ص
٣٠٤٨ ص
٣٠٤٩ ص
٣٠٥٠ ص
٣٠٥١ ص
٣٠٥٢ ص
٣٠٥٣ ص
٣٠٥٤ ص
٣٠٥٥ ص
٣٠٥٦ ص
٣٠٥٧ ص
٣٠٥٨ ص
٣٠٥٩ ص
٣٠٦٠ ص
٣٠٦١ ص
٣٠٦٢ ص
٣٠٦٣ ص
٣٠٦٤ ص
٣٠٦٥ ص
٣٠٦٦ ص
٣٠٦٧ ص
٣٠٦٨ ص
٣٠٦٩ ص
٣٠٧٠ ص
٣٠٧١ ص
٣٠٧٢ ص
٣٠٧٣ ص
٣٠٧٤ ص
٣٠٧٥ ص
٣٠٧٦ ص
٣٠٧٧ ص
٣٠٧٨ ص
٣٠٧٩ ص
٣٠٨٠ ص
٣٠٨١ ص
٣٠٨٢ ص
٣٠٨٣ ص
٣٠٨٤ ص
٣٠٨٥ ص
٣٠٨٦ ص
٣٠٨٧ ص
٣٠٨٨ ص
٣٠٨٩ ص
٣٠٩٠ ص
٣٠٩١ ص
٣٠٩٢ ص
٣٠٩٣ ص
٣٠٩٤ ص
٣٠٩٥ ص
٣٠٩٦ ص
٣٠٩٧ ص
٣٠٩٨ ص
٣٠٩٩ ص
٣١٠٠ ص
٣١٠١ ص
٣١٠٢ ص
٣١٠٣ ص
٣١٠٤ ص
٣١٠٥ ص
٣١٠٦ ص
٣١٠٧ ص
٣١٠٨ ص
٣١٠٩ ص
٣١١٠ ص
٣١١١ ص
٣١١٢ ص
٣١١٣ ص
٣١١٤ ص
٣١١٥ ص
٣١١٦ ص
٣١١٧ ص
٣١١٨ ص
٣١١٩ ص
٣١٢٠ ص
٣١٢١ ص
٣١٢٢ ص
٣١٢٣ ص
٣١٢٤ ص
٣١٢٥ ص
٣١٢٦ ص
٣١٢٧ ص
٣١٢٨ ص
٣١٢٩ ص
٣١٣٠ ص
٣١٣١ ص
٣١٣٢ ص
٣١٣٣ ص
٣١٣٤ ص
٣١٣٥ ص
٣١٣٦ ص
٣١٣٧ ص
٣١٣٨ ص
٣١٣٩ ص
٣١٤٠ ص
٣١٤١ ص
٣١٤٢ ص
٣١٤٣ ص
٣١٤٤ ص
٣١٤٥ ص
٣١٤٦ ص
٣١٤٧ ص
٣١٤٨ ص
٣١٤٩ ص
٣١٥٠ ص
٣١٥١ ص
٣١٥٢ ص
٣١٥٣ ص
٣١٥٤ ص
٣١٥٥ ص
٣١٥٦ ص
٣١٥٧ ص
٣١٥٨ ص
٣١٥٩ ص
٣١٦٠ ص
٣١٦١ ص
٣١٦٢ ص
٣١٦٣ ص
٣١٦٤ ص
٣١٦٥ ص
٣١٦٦ ص
٣١٦٧ ص
٣١٦٨ ص
٣١٦٩ ص
٣١٧٠ ص
٣١٧١ ص
٣١٧٢ ص
٣١٧٣ ص
٣١٧٤ ص
٣١٧٥ ص
٣١٧٦ ص
٣١٧٧ ص
٣١٧٨ ص
٣١٧٩ ص
٣١٨٠ ص
٣١٨١ ص
٣١٨٢ ص
٣١٨٣ ص
٣١٨٤ ص
٣١٨٥ ص
٣١٨٦ ص
٣١٨٧ ص
٣١٨٨ ص
٣١٨٩ ص
٣١٩٠ ص
٣١٩١ ص
٣١٩٢ ص
٣١٩٣ ص
٣١٩٤ ص
٣١٩٥ ص
٣١٩٦ ص
٣١٩٧ ص
٣١٩٨ ص
٣١٩٩ ص
٣٢٠٠ ص
٣٢٠١ ص
٣٢٠٢ ص
٣٢٠٣ ص
٣٢٠٤ ص
٣٢٠٥ ص
٣٢٠٦ ص
٣٢٠٧ ص
٣٢٠٨ ص
٣٢٠٩ ص
٣٢١٠ ص
٣٢١١ ص
٣٢١٢ ص
٣٢١٣ ص
٣٢١٤ ص
٣٢١٥ ص
٣٢١٦ ص
٣٢١٧ ص
٣٢١٨ ص
٣٢١٩ ص
٣٢٢٠ ص
٣٢٢١ ص
٣٢٢٢ ص
٣٢٢٣ ص
٣٢٢٤ ص
٣٢٢٥ ص
٣٢٢٦ ص
٣٢٢٧ ص
٣٢٢٨ ص
٣٢٢٩ ص
٣٢٣٠ ص
٣٢٣١ ص
٣٢٣٢ ص
٣٢٣٣ ص
٣٢٣٤ ص
٣٢٣٥ ص
٣٢٣٦ ص
٣٢٣٧ ص
٣٢٣٨ ص
٣٢٣٩ ص
٣٢٤٠ ص
٣٢٤١ ص
٣٢٤٢ ص
٣٢٤٣ ص
٣٢٤٤ ص
٣٢٤٥ ص
٣٢٤٦ ص
٣٢٤٧ ص
٣٢٤٨ ص
٣٢٤٩ ص
٣٢٥٠ ص
٣٢٥١ ص
٣٢٥٢ ص
٣٢٥٣ ص
٣٢٥٤ ص
٣٢٥٥ ص
٣٢٥٦ ص
٣٢٥٧ ص
٣٢٥٨ ص
٣٢٥٩ ص
٣٢٦٠ ص
٣٢٦١ ص
٣٢٦٢ ص
٣٢٦٣ ص
٣٢٦٤ ص
٣٢٦٥ ص
٣٢٦٦ ص
٣٢٦٧ ص
٣٢٦٨ ص
٣٢٦٩ ص
٣٢٧٠ ص
٣٢٧١ ص
٣٢٧٢ ص
٣٢٧٣ ص
٣٢٧٤ ص
٣٢٧٥ ص
٣٢٧٦ ص
٣٢٧٧ ص
٣٢٧٨ ص
٣٢٧٩ ص
٣٢٨٠ ص
٣٢٨١ ص
٣٢٨٢ ص
٣٢٨٣ ص
٣٢٨٤ ص
٣٢٨٥ ص
٣٢٨٦ ص
٣٢٨٧ ص
٣٢٨٨ ص
٣٢٨٩ ص
٣٢٩٠ ص
٣٢٩١ ص
٣٢٩٢ ص
٣٢٩٣ ص
٣٢٩٤ ص
٣٢٩٥ ص
٣٢٩٦ ص
٣٢٩٧ ص
٣٢٩٨ ص
٣٢٩٩ ص
٣٣٠٠ ص
٣٣٠١ ص
٣٣٠٢ ص
٣٣٠٣ ص
٣٣٠٤ ص
٣٣٠٥ ص
٣٣٠٦ ص
٣٣٠٧ ص
٣٣٠٨ ص
٣٣٠٩ ص
٣٣١٠ ص
٣٣١١ ص
٣٣١٢ ص
٣٣١٣ ص
٣٣١٤ ص
٣٣١٥ ص
٣٣١٦ ص
٣٣١٧ ص
٣٣١٨ ص
٣٣١٩ ص
٣٣٢٠ ص
٣٣٢١ ص
٣٣٢٢ ص
٣٣٢٣ ص
٣٣٢٤ ص
٣٣٢٥ ص
٣٣٢٦ ص
٣٣٢٧ ص
٣٣٢٨ ص
٣٣٢٩ ص
٣٣٣٠ ص
٣٣٣١ ص
٣٣٣٢ ص
٣٣٣٣ ص
٣٣٣٤ ص
٣٣٣٥ ص
٣٣٣٦ ص
٣٣٣٧ ص
٣٣٣٨ ص
٣٣٣٩ ص
٣٣٤٠ ص
٣٣٤١ ص
٣٣٤٢ ص
٣٣٤٣ ص
٣٣٤٤ ص
٣٣٤٥ ص
٣٣٤٦ ص
٣٣٤٧ ص
٣٣٤٨ ص
٣٣٤٩ ص
٣٣٥٠ ص
٣٣٥١ ص
٣٣٥٢ ص
٣٣٥٣ ص
٣٣٥٤ ص
٣٣٥٥ ص
٣٣٥٦ ص
٣٣٥٧ ص
٣٣٥٨ ص
٣٣٥٩ ص
٣٣٦٠ ص
٣٣٦١ ص
٣٣٦٢ ص
٣٣٦٣ ص
٣٣٦٤ ص
٣٣٦٥ ص
٣٣٦٦ ص
٣٣٦٧ ص
٣٣٦٨ ص
٣٣٦٩ ص
٣٣٧٠ ص
٣٣٧١ ص
٣٣٧٢ ص
٣٣٧٣ ص
٣٣٧٤ ص
٣٣٧٥ ص
٣٣٧٦ ص
٣٣٧٧ ص
٣٣٧٨ ص
٣٣٧٩ ص
٣٣٨٠ ص
٣٣٨١ ص
٣٣٨٢ ص
٣٣٨٣ ص
٣٣٨٤ ص
٣٣٨٥ ص
٣٣٨٦ ص
٣٣٨٧ ص
٣٣٨٨ ص
٣٣٨٩ ص
٣٣٩٠ ص
٣٣٩١ ص
٣٣٩٢ ص
٣٣٩٣ ص
٣٣٩٤ ص
٣٣٩٥ ص
٣٣٩٦ ص
٣٣٩٧ ص
٣٣٩٨ ص
٣٣٩٩ ص
٣٤٠٠ ص
٣٤٠١ ص
٣٤٠٢ ص
٣٤٠٣ ص
٣٤٠٤ ص
٣٤٠٥ ص
٣٤٠٦ ص
٣٤٠٧ ص
٣٤٠٨ ص
٣٤٠٩ ص
٣٤١٠ ص
٣٤١١ ص
٣٤١٢ ص
٣٤١٣ ص
٣٤١٤ ص
٣٤١٥ ص
٣٤١٦ ص
٣٤١٧ ص
٣٤١٨ ص
٣٤١٩ ص
٣٤٢٠ ص
٣٤٢١ ص
٣٤٢٢ ص
٣٤٢٣ ص
٣٤٢٤ ص
٣٤٢٥ ص
٣٤٢٦ ص
٣٤٢٧ ص
٣٤٢٨ ص
٣٤٢٩ ص
٣٤٣٠ ص
٣٤٣١ ص
٣٤٣٢ ص
٣٤٣٣ ص
٣٤٣٤ ص
٣٤٣٥ ص
٣٤٣٦ ص
٣٤٣٧ ص
٣٤٣٨ ص
٣٤٣٩ ص
٣٤٤٠ ص
٣٤٤١ ص
٣٤٤٢ ص
٣٤٤٣ ص
٣٤٤٤ ص
٣٤٤٥ ص
٣٤٤٦ ص
٣٤٤٧ ص
٣٤٤٨ ص
٣٤٤٩ ص
٣٤٥٠ ص
٣٤٥١ ص
٣٤٥٢ ص
٣٤٥٣ ص
٣٤٥٤ ص
٣٤٥٥ ص
٣٤٥٦ ص
٣٤٥٧ ص
٣٤٥٨ ص
٣٤٥٩ ص
٣٤٦٠ ص
٣٤٦١ ص
٣٤٦٢ ص
٣٤٦٣ ص
٣٤٦٤ ص
٣٤٦٥ ص
٣٤٦٦ ص
٣٤٦٧ ص
٣٤٦٨ ص
٣٤٦٩ ص
٣٤٧٠ ص
٣٤٧١ ص
٣٤٧٢ ص
٣٤٧٣ ص
٣٤٧٤ ص
٣٤٧٥ ص
٣٤٧٦ ص
٣٤٧٧ ص
٣٤٧٨ ص
٣٤٧٩ ص
٣٤٨٠ ص
٣٤٨١ ص
٣٤٨٢ ص
٣٤٨٣ ص
٣٤٨٤ ص
٣٤٨٥ ص
٣٤٨٦ ص
٣٤٨٧ ص
٣٤٨٨ ص
٣٤٨٩ ص
٣٤٩٠ ص
٣٤٩١ ص
٣٤٩٢ ص
٣٤٩٣ ص
٣٤٩٤ ص
٣٤٩٥ ص
٣٤٩٦ ص
٣٤٩٧ ص
٣٤٩٨ ص
٣٤٩٩ ص
٣٥٠٠ ص
٣٥٠١ ص
٣٥٠٢ ص
٣٥٠٣ ص
٣٥٠٤ ص
٣٥٠٥ ص
٣٥٠٦ ص
٣٥٠٧ ص
٣٥٠٨ ص
٣٥٠٩ ص
٣٥١٠ ص
٣٥١١ ص
٣٥١٢ ص
٣٥١٣ ص
٣٥١٤ ص
٣٥١٥ ص
٣٥١٦ ص
٣٥١٧ ص
٣٥١٨ ص
٣٥١٩ ص
٣٥٢٠ ص
٣٥٢١ ص
٣٥٢٢ ص
٣٥٢٣ ص
٣٥٢٤ ص
٣٥٢٥ ص
٣٥٢٦ ص
٣٥٢٧ ص
٣٥٢٨ ص
٣٥٢٩ ص
٣٥٣٠ ص
٣٥٣١ ص
٣٥٣٢ ص
٣٥٣٣ ص
٣٥٣٤ ص
٣٥٣٥ ص
٣٥٣٦ ص
٣٥٣٧ ص
٣٥٣٨ ص
٣٥٣٩ ص
٣٥٤٠ ص
٣٥٤١ ص
٣٥٤٢ ص
٣٥٤٣ ص
٣٥٤٤ ص
٣٥٤٥ ص
٣٥٤٦ ص
٣٥٤٧ ص
٣٥٤٨ ص
٣٥٤٩ ص
٣٥٥٠ ص
٣٥٥١ ص
٣٥٥٢ ص
٣٥٥٣ ص
٣٥٥٤ ص
٣٥٥٥ ص
٣٥٥٦ ص
٣٥٥٧ ص
٣٥٥٨ ص
٣٥٥٩ ص
٣٥٦٠ ص
٣٥٦١ ص
٣٥٦٢ ص
٣٥٦٣ ص
٣٥٦٤ ص
٣٥٦٥ ص
٣٥٦٦ ص
٣٥٦٧ ص
٣٥٦٨ ص
٣٥٦٩ ص
٣٥٧٠ ص
٣٥٧١ ص
٣٥٧٢ ص
٣٥٧٣ ص
٣٥٧٤ ص
٣٥٧٥ ص
٣٥٧٦ ص
٣٥٧٧ ص
٣٥٧٨ ص
٣٥٧٩ ص
٣٥٨٠ ص
٣٥٨١ ص
٣٥٨٢ ص
٣٥٨٣ ص
٣٥٨٤ ص
٣٥٨٥ ص
٣٥٨٦ ص
٣٥٨٧ ص
٣٥٨٨ ص
٣٥٨٩ ص
٣٥٩٠ ص
٣٥٩١ ص
٣٥٩٢ ص
٣٥٩٣ ص
٣٥٩٤ ص
٣٥٩٥ ص
٣٥٩٦ ص
٣٥٩٧ ص
٣٥٩٨ ص
٣٥٩٩ ص
٣٦٠٠ ص
٣٦٠١ ص
٣٦٠٢ ص
٣٦٠٣ ص
٣٦٠٤ ص
٣٦٠٥ ص
٣٦٠٦ ص
٣٦٠٧ ص
٣٦٠٨ ص
٣٦٠٩ ص
٣٦١٠ ص
٣٦١١ ص
٣٦١٢ ص
٣٦١٣ ص
٣٦١٤ ص
٣٦١٥ ص
٣٦١٦ ص
٣٦١٧ ص
٣٦١٨ ص
٣٦١٩ ص
٣٦٢٠ ص
٣٦٢١ ص
٣٦٢٢ ص
٣٦٢٣ ص
٣٦٢٤ ص
٣٦٢٥ ص
٣٦٢٦ ص
٣٦٢٧ ص
٣٦٢٨ ص
٣٦٢٩ ص
٣٦٣٠ ص
٣٦٣١ ص
٣٦٣٢ ص
٣٦٣٣ ص
٣٦٣٤ ص
٣٦٣٥ ص
٣٦٣٦ ص
٣٦٣٧ ص
٣٦٣٨ ص
٣٦٣٩ ص
٣٦٤٠ ص
٣٦٤١ ص
٣٦٤٢ ص
٣٦٤٣ ص
٣٦٤٤ ص
٣٦٤٥ ص
٣٦٤٦ ص
٣٦٤٧ ص
٣٦٤٨ ص
٣٦٤٩ ص
٣٦٥٠ ص
٣٦٥١ ص
٣٦٥٢ ص
٣٦٥٣ ص
٣٦٥٤ ص
٣٦٥٥ ص
٣٦٥٦ ص
٣٦٥٧ ص
٣٦٥٨ ص
٣٦٥٩ ص
٣٦٦٠ ص
٣٦٦١ ص
٣٦٦٢ ص
٣٦٦٣ ص
٣٦٦٤ ص
٣٦٦٥ ص
٣٦٦٦ ص
٣٦٦٧ ص
٣٦٦٨ ص
٣٦٦٩ ص
٣٦٧٠ ص
٣٦٧١ ص
٣٦٧٢ ص
٣٦٧٣ ص
٣٦٧٤ ص
٣٦٧٥ ص
٣٦٧٦ ص
٣٦٧٧ ص
٣٦٧٨ ص
٣٦٧٩ ص
٣٦٨٠ ص
٣٦٨١ ص
٣٦٨٢ ص
٣٦٨٣ ص
٣٦٨٤ ص
٣٦٨٥ ص
٣٦٨٦ ص
٣٦٨٧ ص
٣٦٨٨ ص
٣٦٨٩ ص
٣٦٩٠ ص
٣٦٩١ ص
٣٦٩٢ ص
٣٦٩٣ ص
٣٦٩٤ ص
٣٦٩٥ ص
٣٦٩٦ ص
٣٦٩٧ ص
٣٦٩٨ ص
٣٦٩٩ ص
٣٧٠٠ ص
٣٧٠١ ص
٣٧٠٢ ص
٣٧٠٣ ص
٣٧٠٤ ص
٣٧٠٥ ص
٣٧٠٦ ص
٣٧٠٧ ص
٣٧٠٨ ص
٣٧٠٩ ص
٣٧١٠ ص
٣٧١١ ص
٣٧١٢ ص
٣٧١٣ ص
٣٧١٤ ص
٣٧١٥ ص
٣٧١٦ ص
٣٧١٧ ص
٣٧١٨ ص
٣٧١٩ ص
٣٧٢٠ ص
٣٧٢١ ص
٣٧٢٢ ص
٣٧٢٣ ص
٣٧٢٤ ص
٣٧٢٥ ص
٣٧٢٦ ص
٣٧٢٧ ص
٣٧٢٨ ص
٣٧٢٩ ص
٣٧٣٠ ص
٣٧٣١ ص
٣٧٣٢ ص
٣٧٣٣ ص
٣٧٣٤ ص
٣٧٣٥ ص
٣٧٣٦ ص
٣٧٣٧ ص
٣٧٣٨ ص
٣٧٣٩ ص
٣٧٤٠ ص
٣٧٤١ ص
٣٧٤٢ ص
٣٧٤٣ ص
٣٧٤٤ ص
٣٧٤٥ ص
٣٧٤٦ ص
٣٧٤٧ ص
٣٧٤٨ ص
٣٧٤٩ ص
٣٧٥٠ ص
٣٧٥١ ص
٣٧٥٢ ص
٣٧٥٣ ص
٣٧٥٤ ص
٣٧٥٥ ص
٣٧٥٦ ص
٣٧٥٧ ص
٣٧٥٨ ص
٣٧٥٩ ص
٣٧٦٠ ص
٣٧٦١ ص
٣٧٦٢ ص
٣٧٦٣ ص
٣٧٦٤ ص
٣٧٦٥ ص
٣٧٦٦ ص
٣٧٦٧ ص
٣٧٦٨ ص
٣٧٦٩ ص
٣٧٧٠ ص
٣٧٧١ ص
٣٧٧٢ ص
٣٧٧٣ ص
٣٧٧٤ ص
٣٧٧٥ ص
٣٧٧٦ ص
٣٧٧٧ ص
٣٧٧٨ ص
٣٧٧٩ ص
٣٧٨٠ ص
٣٧٨١ ص
٣٧٨٢ ص
٣٧٨٣ ص
٣٧٨٤ ص
٣٧٨٥ ص
٣٧٨٦ ص
٣٧٨٧ ص
٣٧٨٨ ص
٣٧٨٩ ص
٣٧٩٠ ص
٣٧٩١ ص
٣٧٩٢ ص
٣٧٩٣ ص
٣٧٩٤ ص
٣٧٩٥ ص
٣٧٩٦ ص
٣٧٩٧ ص
٣٧٩٨ ص
٣٧٩٩ ص
٣٨٠٠ ص
٣٨٠١ ص
٣٨٠٢ ص
٣٨٠٣ ص
٣٨٠٤ ص
٣٨٠٥ ص
٣٨٠٦ ص
٣٨٠٧ ص
٣٨٠٨ ص
٣٨٠٩ ص
٣٨١٠ ص
٣٨١١ ص
٣٨١٢ ص
٣٨١٣ ص
٣٨١٤ ص
٣٨١٥ ص
٣٨١٦ ص
٣٨١٧ ص
٣٨١٨ ص
٣٨١٩ ص
٣٨٢٠ ص
٣٨٢١ ص
٣٨٢٢ ص
٣٨٢٣ ص
٣٨٢٤ ص
٣٨٢٥ ص
٣٨٢٦ ص
٣٨٢٧ ص
٣٨٢٨ ص
٣٨٢٩ ص
٣٨٣٠ ص
٣٨٣١ ص
٣٨٣٢ ص
٣٨٣٣ ص
٣٨٣٤ ص
٣٨٣٥ ص
٣٨٣٦ ص
٣٨٣٧ ص
٣٨٣٨ ص
٣٨٣٩ ص
٣٨٤٠ ص
٣٨٤١ ص
٣٨٤٢ ص
٣٨٤٣ ص
٣٨٤٤ ص
٣٨٤٥ ص
٣٨٤٦ ص
٣٨٤٧ ص
٣٨٤٨ ص
٣٨٤٩ ص
٣٨٥٠ ص
٣٨٥١ ص
٣٨٥٢ ص
٣٨٥٣ ص
٣٨٥٤ ص
٣٨٥٥ ص
٣٨٥٦ ص
٣٨٥٧ ص
٣٨٥٨ ص
٣٨٥٩ ص
٣٨٦٠ ص
٣٨٦١ ص
٣٨٦٢ ص
٣٨٦٣ ص
٣٨٦٤ ص
٣٨٦٥ ص
٣٨٦٦ ص
٣٨٦٧ ص
٣٨٦٨ ص
٣٨٦٩ ص
٣٨٧٠ ص
٣٨٧١ ص
٣٨٧٢ ص
٣٨٧٣ ص
٣٨٧٤ ص
٣٨٧٥ ص
٣٨٧٦ ص
٣٨٧٧ ص
٣٨٧٨ ص
٣٨٧٩ ص
٣٨٨٠ ص
٣٨٨١ ص
٣٨٨٢ ص
٣٨٨٣ ص
٣٨٨٤ ص
٣٨٨٥ ص
٣٨٨٦ ص
٣٨٨٧ ص
٣٨٨٨ ص
٣٨٨٩ ص
٣٨٩٠ ص
٣٨٩١ ص
٣٨٩٢ ص
٣٨٩٣ ص
٣٨٩٤ ص
٣٨٩٥ ص
٣٨٩٦ ص
٣٨٩٧ ص
٣٨٩٨ ص
٣٨٩٩ ص
٣٩٠٠ ص
٣٩٠١ ص
٣٩٠٢ ص
٣٩٠٣ ص
٣٩٠٤ ص
٣٩٠٥ ص
٣٩٠٦ ص
٣٩٠٧ ص
٣٩٠٨ ص
٣٩٠٩ ص
٣٩١٠ ص
٣٩١١ ص
٣٩١٢ ص
٣٩١٣ ص
٣٩١٤ ص
٣٩١٥ ص
٣٩١٦ ص
٣٩١٧ ص
٣٩١٨ ص
٣٩١٩ ص
٣٩٢٠ ص
٣٩٢١ ص
٣٩٢٢ ص
٣٩٢٣ ص
٣٩٢٤ ص
٣٩٢٥ ص
٣٩٢٦ ص
٣٩٢٧ ص
٣٩٢٨ ص
٣٩٢٩ ص
٣٩٣٠ ص
٣٩٣١ ص
٣٩٣٢ ص
٣٩٣٣ ص
٣٩٣٤ ص
٣٩٣٥ ص
٣٩٣٦ ص
٣٩٣٧ ص
٣٩٣٨ ص
٣٩٣٩ ص
٣٩٤٠ ص
٣٩٤١ ص
٣٩٤٢ ص
٣٩٤٣ ص
٣٩٤٤ ص
٣٩٤٥ ص
٣٩٤٦ ص
٣٩٤٧ ص
٣٩٤٨ ص
٣٩٤٩ ص
٣٩٥٠ ص
٣٩٥١ ص
٣٩٥٢ ص
٣٩٥٣ ص
٣٩٥٤ ص
٣٩٥٥ ص
٣٩٥٦ ص
٣٩٥٧ ص
٣٩٥٨ ص
٣٩٥٩ ص
٣٩٦٠ ص
٣٩٦١ ص
٣٩٦٢ ص
٣٩٦٣ ص
٣٩٦٤ ص
٣٩٦٥ ص
٣٩٦٦ ص
٣٩٦٧ ص
٣٩٦٨ ص
٣٩٦٩ ص
٣٩٧٠ ص
٣٩٧١ ص
٣٩٧٢ ص
٣٩٧٣ ص
٣٩٧٤ ص
٣٩٧٥ ص
٣٩٧٦ ص
٣٩٧٧ ص
٣٩٧٨ ص
٣٩٧٩ ص
٣٩٨٠ ص
٣٩٨١ ص
٣٩٨٢ ص
٣٩٨٣ ص
٣٩٨٤ ص
٣٩٨٥ ص
٣٩٨٦ ص
٣٩٨٧ ص
٣٩٨٨ ص
٣٩٨٩ ص
٣٩٩٠ ص
٣٩٩١ ص
٣٩٩٢ ص
٣٩٩٣ ص
٣٩٩٤ ص
٣٩٩٥ ص
٣٩٩٦ ص
٣٩٩٧ ص
٣٩٩٨ ص
٣٩٩٩ ص
٤٠٠٠ ص
٤٠٠١ ص
٤٠٠٢ ص
٤٠٠٣ ص
٤٠٠٤ ص
٤٠٠٥ ص
٤٠٠٦ ص
٤٠٠٧ ص
٤٠٠٨ ص
٤٠٠٩ ص
٤٠١٠ ص
٤٠١١ ص
٤٠١٢ ص
٤٠١٣ ص
٤٠١٤ ص
٤٠١٥ ص
٤٠١٦ ص
٤٠١٧ ص
٤٠١٨ ص
٤٠١٩ ص
٤٠٢٠ ص
٤٠٢١ ص
٤٠٢٢ ص
٤٠٢٣ ص
٤٠٢٤ ص
٤٠٢٥ ص
٤٠٢٦ ص
٤٠٢٧ ص
٤٠٢٨ ص
٤٠٢٩ ص
٤٠٣٠ ص
٤٠٣١ ص
٤٠٣٢ ص
٤٠٣٣ ص
٤٠٣٤ ص
٤٠٣٥ ص
٤٠٣٦ ص
٤٠٣٧ ص
٤٠٣٨ ص
٤٠٣٩ ص
٤٠٤٠ ص
٤٠٤١ ص
٤٠٤٢ ص
٤٠٤٣ ص
٤٠٤٤ ص
٤٠٤٥ ص
٤٠٤٦ ص
٤٠٤٧ ص
٤٠٤٨ ص
٤٠٤٩ ص
٤٠٥٠ ص
٤٠٥١ ص
٤٠٥٢ ص
٤٠٥٣ ص
٤٠٥٤ ص
٤٠٥٥ ص
٤٠٥٦ ص
٤٠٥٧ ص
٤٠٥٨ ص
٤٠٥٩ ص
٤٠٦٠ ص
٤٠٦١ ص
٤٠٦٢ ص
٤٠٦٣ ص
٤٠٦٤ ص
٤٠٦٥ ص
٤٠٦٦ ص
٤٠٦٧ ص
٤٠٦٨ ص
٤٠٦٩ ص
٤٠٧٠ ص
٤٠٧١ ص
٤٠٧٢ ص
٤٠٧٣ ص
٤٠٧٤ ص
٤٠٧٥ ص
٤٠٧٦ ص
٤٠٧٧ ص
٤٠٧٨ ص
٤٠٧٩ ص
٤٠٨٠ ص
٤٠٨١ ص
٤٠٨٢ ص
٤٠٨٣ ص
٤٠٨٤ ص
٤٠٨٥ ص
٤٠٨٦ ص
٤٠٨٧ ص
٤٠٨٨ ص
٤٠٨٩ ص
٤٠٩٠ ص
٤٠٩١ ص
٤٠٩٢ ص
٤٠٩٣ ص
٤٠٩٤ ص
٤٠٩٥ ص
٤٠٩٦ ص
٤٠٩٧ ص
٤٠٩٨ ص
٤٠٩٩ ص
٤١٠٠ ص
٤١٠١ ص
٤١٠٢ ص
٤١٠٣ ص
٤١٠٤ ص
٤١٠٥ ص
٤١٠٦ ص
٤١٠٧ ص
٤١٠٨ ص
٤١٠٩ ص
٤١١٠ ص
٤١١١ ص
٤١١٢ ص
٤١١٣ ص
٤١١٤ ص
٤١١٥ ص
٤١١٦ ص
٤١١٧ ص
٤١١٨ ص
٤١١٩ ص
٤١٢٠ ص
٤١٢١ ص
٤١٢٢ ص
٤١٢٣ ص
٤١٢٤ ص
٤١٢٥ ص
٤١٢٦ ص
٤١٢٧ ص
٤١٢٨ ص
٤١٢٩ ص
٤١٣٠ ص
٤١٣١ ص
٤١٣٢ ص
٤١٣٣ ص
٤١٣٤ ص
٤١٣٥ ص
٤١٣٦ ص
٤١٣٧ ص
٤١٣٨ ص
٤١٣٩ ص
٤١٤٠ ص
٤١٤١ ص
٤١٤٢ ص
٤١٤٣ ص
٤١٤٤ ص
٤١٤٥ ص
٤١٤٦ ص
٤١٤٧ ص
٤١٤٨ ص
٤١٤٩ ص
٤١٥٠ ص
٤١٥١ ص
٤١٥٢ ص
٤١٥٣ ص
٤١٥٤ ص
٤١٥٥ ص
٤١٥٦ ص
٤١٥٧ ص
٤١٥٨ ص
٤١٥٩ ص
٤١٦٠ ص
٤١٦١ ص
٤١٦٢ ص
٤١٦٣ ص
٤١٦٤ ص
٤١٦٥ ص
٤١٦٦ ص
٤١٦٧ ص
٤١٦٨ ص
٤١٦٩ ص
٤١٧٠ ص
٤١٧١ ص
٤١٧٢ ص
٤١٧٣ ص
٤١٧٤ ص
٤١٧٥ ص
٤١٧٦ ص
٤١٧٧ ص
٤١٧٨ ص
٤١٧٩ ص
٤١٨٠ ص
٤١٨١ ص
٤١٨٢ ص
٤١٨٣ ص
٤١٨٤ ص
٤١٨٥ ص
٤١٨٦ ص
٤١٨٧ ص
٤١٨٨ ص
٤١٨٩ ص
٤١٩٠ ص
٤١٩١ ص
٤١٩٢ ص
٤١٩٣ ص
٤١٩٤ ص
٤١٩٥ ص
٤١٩٦ ص
٤١٩٧ ص
٤١٩٨ ص
٤١٩٩ ص
٤٢٠٠ ص
٤٢٠١ ص
٤٢٠٢ ص
٤٢٠٣ ص
٤٢٠٤ ص
٤٢٠٥ ص
٤٢٠٦ ص
٤٢٠٧ ص
٤٢٠٨ ص
٤٢٠٩ ص
٤٢١٠ ص
٤٢١١ ص
٤٢١٢ ص
٤٢١٣ ص
٤٢١٤ ص
٤٢١٥ ص
٤٢١٦ ص
٤٢١٧ ص
٤٢١٨ ص
٤٢١٩ ص
٤٢٢٠ ص
٤٢٢١ ص
٤٢٢٢ ص
٤٢٢٣ ص
٤٢٢٤ ص
٤٢٢٥ ص
٤٢٢٦ ص
٤٢٢٧ ص
٤٢٢٨ ص
٤٢٢٩ ص
٤٢٣٠ ص
٤٢٣١ ص
٤٢٣٢ ص
٤٢٣٣ ص
٤٢٣٤ ص
٤٢٣٥ ص
٤٢٣٦ ص
٤٢٣٧ ص
٤٢٣٨ ص
٤٢٣٩ ص
٤٢٤٠ ص
٤٢٤١ ص
٤٢٤٢ ص
٤٢٤٣ ص
٤٢٤٤ ص
٤٢٤٥ ص
٤٢٤٦ ص
٤٢٤٧ ص
٤٢٤٨ ص
٤٢٤٩ ص
٤٢٥٠ ص
٤٢٥١ ص
٤٢٥٢ ص
٤٢٥٣ ص
٤٢٥٤ ص
٤٢٥٥ ص
٤٢٥٦ ص
٤٢٥٧ ص
٤٢٥٨ ص
٤٢٥٩ ص
٤٢٦٠ ص
٤٢٦١ ص
٤٢٦٢ ص
٤٢٦٣ ص
٤٢٦٤ ص
٤٢٦٥ ص
٤٢٦٦ ص
٤٢٦٧ ص
٤٢٦٨ ص
٤٢٦٩ ص
٤٢٧٠ ص
٤٢٧١ ص
٤٢٧٢ ص
٤٢٧٣ ص
٤٢٧٤ ص
٤٢٧٥ ص
٤٢٧٦ ص
٤٢٧٧ ص
٤٢٧٨ ص
٤٢٧٩ ص
٤٢٨٠ ص
٤٢٨١ ص
٤٢٨٢ ص
٤٢٨٣ ص
٤٢٨٤ ص
٤٢٨٥ ص
٤٢٨٦ ص
٤٢٨٧ ص
٤٢٨٨ ص
٤٢٨٩ ص
٤٢٩٠ ص
٤٢٩١ ص
٤٢٩٢ ص
٤٢٩٣ ص
٤٢٩٤ ص
٤٢٩٥ ص
٤٢٩٦ ص
٤٢٩٧ ص
٤٢٩٨ ص
٤٢٩٩ ص
٤٣٠٠ ص
٤٣٠١ ص
٤٣٠٢ ص
٤٣٠٣ ص
٤٣٠٤ ص
٤٣٠٥ ص
٤٣٠٦ ص
٤٣٠٧ ص
٤٣٠٨ ص
٤٣٠٩ ص
٤٣١٠ ص
٤٣١١ ص
٤٣١٢ ص
٤٣١٣ ص
٤٣١٤ ص
٤٣١٥ ص
٤٣١٦ ص
٤٣١٧ ص
٤٣١٨ ص
٤٣١٩ ص
٤٣٢٠ ص
٤٣٢١ ص
٤٣٢٢ ص
٤٣٢٣ ص
٤٣٢٤ ص
٤٣٢٥ ص
٤٣٢٦ ص
٤٣٢٧ ص
٤٣٢٨ ص
٤٣٢٩ ص
٤٣٣٠ ص
٤٣٣١ ص
٤٣٣٢ ص
٤٣٣٣ ص
٤٣٣٤ ص
٤٣٣٥ ص
٤٣٣٦ ص
٤٣٣٧ ص
٤٣٣٨ ص
٤٣٣٩ ص
٤٣٤٠ ص
٤٣٤١ ص
٤٣٤٢ ص
٤٣٤٣ ص
٤٣٤٤ ص
٤٣٤٥ ص
٤٣٤٦ ص
٤٣٤٧ ص
٤٣٤٨ ص
٤٣٤٩ ص
٤٣٥٠ ص
٤٣٥١ ص
٤٣٥٢ ص
٤٣٥٣ ص
٤٣٥٤ ص
٤٣٥٥ ص
٤٣٥٦ ص
٤٣٥٧ ص
٤٣٥٨ ص
٤٣٥٩ ص
٤٣٦٠ ص
٤٣٦١ ص
٤٣٦٢ ص
٤٣٦٣ ص
٤٣٦٤ ص
٤٣٦٥ ص
٤٣٦٦ ص
٤٣٦٧ ص
٤٣٦٨ ص
٤٣٦٩ ص
٤٣٧٠ ص
٤٣٧١ ص
٤٣٧٢ ص
٤٣٧٣ ص
٤٣٧٤ ص
٤٣٧٥ ص
٤٣٧٦ ص
٤٣٧٧ ص
٤٣٧٨ ص
٤٣٧٩ ص
٤٣٨٠ ص
٤٣٨١ ص
٤٣٨٢ ص
٤٣٨٣ ص
٤٣٨٤ ص
٤٣٨٥ ص
٤٣٨٦ ص
٤٣٨٧ ص
٤٣٨٨ ص
٤٣٨٩ ص
٤٣٩٠ ص
٤٣٩١ ص
٤٣٩٢ ص
٤٣٩٣ ص
٤٣٩٤ ص
٤٣٩٥ ص
٤٣٩٦ ص
٤٣٩٧ ص
٤٣٩٨ ص
٤٣٩٩ ص
٤٤٠٠ ص
٤٤٠١ ص
٤٤٠٢ ص
٤٤٠٣ ص
٤٤٠٤ ص
٤٤٠٥ ص
٤٤٠٦ ص
٤٤٠٧ ص
٤٤٠٨ ص
٤٤٠٩ ص
٤٤١٠ ص
٤٤١١ ص
٤٤١٢ ص
٤٤١٣ ص
٤٤١٤ ص
٤٤١٥ ص
٤٤١٦ ص
٤٤١٧ ص
٤٤١٨ ص
٤٤١٩ ص
٤٤٢٠ ص
٤٤٢١ ص
٤٤٢٢ ص
٤٤٢٣ ص
٤٤٢٤ ص
٤٤٢٥ ص
٤٤٢٦ ص
٤٤٢٧ ص
٤٤٢٨ ص
٤٤٢٩ ص
٤٤٣٠ ص
٤٤٣١ ص
٤٤٣٢ ص
٤٤٣٣ ص
٤٤٣٤ ص
٤٤٣٥ ص
٤٤٣٦ ص
٤٤٣٧ ص
٤٤٣٨ ص
٤٤٣٩ ص
٤٤٤٠ ص
٤٤٤١ ص
٤٤٤٢ ص
٤٤٤٣ ص
٤٤٤٤ ص
٤٤٤٥ ص
٤٤٤٦ ص
٤٤٤٧ ص
٤٤٤٨ ص
٤٤٤٩ ص
٤٤٥٠ ص
٤٤٥١ ص
٤٤٥٢ ص
٤٤٥٣ ص
٤٤٥٤ ص
٤٤٥٥ ص
٤٤٥٦ ص
٤٤٥٧ ص
٤٤٥٨ ص
٤٤٥٩ ص
٤٤٦٠ ص
٤٤٦١ ص
٤٤٦٢ ص
٤٤٦٣ ص
٤٤٦٤ ص
٤٤٦٥ ص
٤٤٦٦ ص
٤٤٦٧ ص
٤٤٦٨ ص
٤٤٦٩ ص
٤٤٧٠ ص
٤٤٧١ ص
٤٤٧٢ ص
٤٤٧٣ ص
٤٤٧٤ ص
٤٤٧٥ ص
٤٤٧٦ ص
٤٤٧٧ ص
٤٤٧٨ ص
٤٤٧٩ ص
٤٤٨٠ ص
٤٤٨١ ص
٤٤٨٢ ص
٤٤٨٣ ص
٤٤٨٤ ص
٤٤٨٥ ص
٤٤٨٦ ص
٤٤٨٧ ص
٤٤٨٨ ص
٤٤٨٩ ص
٤٤٩٠ ص
٤٤٩١ ص
٤٤٩٢ ص
٤٤٩٣ ص
٤٤٩٤ ص
٤٤٩٥ ص
٤٤٩٦ ص
٤٤٩٧ ص
٤٤٩٨ ص
٤٤٩٩ ص
٤٥٠٠ ص
٤٥٠١ ص
٤٥٠٢ ص
٤٥٠٣ ص
٤٥٠٤ ص
٤٥٠٥ ص
٤٥٠٦ ص
٤٥٠٧ ص
٤٥٠٨ ص
٤٥٠٩ ص
٤٥١٠ ص
٤٥١١ ص
٤٥١٢ ص
٤٥١٣ ص
٤٥١٤ ص
٤٥١٥ ص
٤٥١٦ ص
٤٥١٧ ص
٤٥١٨ ص
٤٥١٩ ص
٤٥٢٠ ص
٤٥٢١ ص
٤٥٢٢ ص
٤٥٢٣ ص
٤٥٢٤ ص
٤٥٢٥ ص
٤٥٢٦ ص
٤٥٢٧ ص
٤٥٢٨ ص
٤٥٢٩ ص
٤٥٣٠ ص
٤٥٣١ ص
٤٥٣٢ ص
٤٥٣٣ ص
٤٥٣٤ ص
٤٥٣٥ ص
٤٥٣٦ ص
٤٥٣٧ ص
٤٥٣٨ ص
٤٥٣٩ ص
٤٥٤٠ ص
٤٥٤١ ص
٤٥٤٢ ص
٤٥٤٣ ص
٤٥٤٤ ص
٤٥٤٥ ص
٤٥٤٦ ص
٤٥٤٧ ص
٤٥٤٨ ص
٤٥٤٩ ص
٤٥٥٠ ص
٤٥٥١ ص
٤٥٥٢ ص
٤٥٥٣ ص
٤٥٥٤ ص
٤٥٥٥ ص
٤٥٥٦ ص
٤٥٥٧ ص
٤٥٥٨ ص
٤٥٥٩ ص
٤٥٦٠ ص
٤٥٦١ ص
٤٥٦٢ ص
٤٥٦٣ ص
٤٥٦٤ ص
٤٥٦٥ ص
٤٥٦٦ ص
٤٥٦٧ ص
٤٥٦٨ ص
٤٥٦٩ ص
٤٥٧٠ ص
٤٥٧١ ص
٤٥٧٢ ص
٤٥٧٣ ص
٤٥٧٤ ص
٤٥٧٥ ص
٤٥٧٦ ص
٤٥٧٧ ص
٤٥٧٨ ص
٤٥٧٩ ص
٤٥٨٠ ص
٤٥٨١ ص
٤٥٨٢ ص
٤٥٨٣ ص
٤٥٨٤ ص
٤٥٨٥ ص
٤٥٨٦ ص
٤٥٨٧ ص
٤٥٨٨ ص
٤٥٨٩ ص
٤٥٩٠ ص
٤٥٩١ ص
٤٥٩٢ ص
٤٥٩٣ ص
٤٥٩٤ ص
٤٥٩٥ ص
٤٥٩٦ ص
٤٥٩٧ ص
٤٥٩٨ ص
٤٥٩٩ ص
٤٦٠٠ ص
٤٦٠١ ص
٤٦٠٢ ص
٤٦٠٣ ص
٤٦٠٤ ص
٤٦٠٥ ص
٤٦٠٦ ص
٤٦٠٧ ص
٤٦٠٨ ص
٤٦٠٩ ص
٤٦١٠ ص
٤٦١١ ص
٤٦١٢ ص
٤٦١٣ ص
٤٦١٤ ص
٤٦١٥ ص
٤٦١٦ ص
٤٦١٧ ص
٤٦١٨ ص
٤٦١٩ ص
٤٦٢٠ ص
٤٦٢١ ص
٤٦٢٢ ص
٤٦٢٣ ص
٤٦٢٤ ص
٤٦٢٥ ص
٤٦٢٦ ص
٤٦٢٧ ص
٤٦٢٨ ص
٤٦٢٩ ص
٤٦٣٠ ص
٤٦٣١ ص
٤٦٣٢ ص
٤٦٣٣ ص
٤٦٣٤ ص
٤٦٣٥ ص
٤٦٣٦ ص
٤٦٣٧ ص
٤٦٣٨ ص
٤٦٣٩ ص
٤٦٤٠ ص
٤٦٤١ ص
٤٦٤٢ ص
٤٦٤٣ ص
٤٦٤٤ ص
٤٦٤٥ ص
٤٦٤٦ ص
٤٦٤٧ ص
٤٦٤٨ ص
٤٦٤٩ ص
٤٦٥٠ ص
٤٦٥١ ص
٤٦٥٢ ص
٤٦٥٣ ص
٤٦٥٤ ص
٤٦٥٥ ص
٤٦٥٦ ص
٤٦٥٧ ص
٤٦٥٨ ص
٤٦٥٩ ص
٤٦٦٠ ص
٤٦٦١ ص
٤٦٦٢ ص
٤٦٦٣ ص
٤٦٦٤ ص
٤٦٦٥ ص
٤٦٦٦ ص
٤٦٦٧ ص
٤٦٦٨ ص
٤٦٦٩ ص
٤٦٧٠ ص
٤٦٧١ ص
٤٦٧٢ ص
٤٦٧٣ ص
٤٦٧٤ ص
٤٦٧٥ ص
٤٦٧٦ ص
٤٦٧٧ ص
٤٦٧٨ ص
٤٦٧٩ ص
٤٦٨٠ ص
٤٦٨١ ص
٤٦٨٢ ص
٤٦٨٣ ص
٤٦٨٤ ص
٤٦٨٥ ص
٤٦٨٦ ص
٤٦٨٧ ص
٤٦٨٨ ص
٤٦٨٩ ص
٤٦٩٠ ص
٤٦٩١ ص
٤٦٩٢ ص
٤٦٩٣ ص
٤٦٩٤ ص
٤٦٩٥ ص
٤٦٩٦ ص
٤٦٩٧ ص
٤٦٩٨ ص
٤٦٩٩ ص
٤٧٠٠ ص
٤٧٠١ ص
٤٧٠٢ ص
٤٧٠٣ ص
٤٧٠٤ ص
٤٧٠٥ ص
٤٧٠٦ ص
٤٧٠٧ ص
٤٧٠٨ ص
٤٧٠٩ ص
٤٧١٠ ص
٤٧١١ ص
٤٧١٢ ص
٤٧١٣ ص
٤٧١٤ ص
٤٧١٥ ص
٤٧١٦ ص
٤٧١٧ ص
٤٧١٨ ص
٤٧١٩ ص
٤٧٢٠ ص
٤٧٢١ ص
٤٧٢٢ ص
٤٧٢٣ ص
٤٧٢٤ ص
٤٧٢٥ ص
٤٧٢٦ ص
٤٧٢٧ ص
٤٧٢٨ ص
٤٧٢٩ ص
٤٧٣٠ ص
٤٧٣١ ص
٤٧٣٢ ص
٤٧٣٣ ص
٤٧٣٤ ص
٤٧٣٥ ص
٤٧٣٦ ص
٤٧٣٧ ص
٤٧٣٨ ص
٤٧٣٩ ص
٤٧٤٠ ص
٤٧٤١ ص
٤٧٤٢ ص
٤٧٤٣ ص
٤٧٤٤ ص
٤٧٤٥ ص
٤٧٤٦ ص
٤٧٤٧ ص
٤٧٤٨ ص
٤٧٤٩ ص
٤٧٥٠ ص
٤٧٥١ ص
٤٧٥٢ ص
٤٧٥٣ ص
٤٧٥٤ ص
٤٧٥٥ ص
٤٧٥٦ ص
٤٧٥٧ ص
٤٧٥٨ ص
٤٧٥٩ ص
٤٧٦٠ ص
٤٧٦١ ص
٤٧٦٢ ص
٤٧٦٣ ص
٤٧٦٤ ص
٤٧٦٥ ص
٤٧٦٦ ص
٤٧٦٧ ص
٤٧٦٨ ص
٤٧٦٩ ص
٤٧٧٠ ص
٤٧٧١ ص
٤٧٧٢ ص
٤٧٧٣ ص
٤٧٧٤ ص
٤٧٧٥ ص
٤٧٧٦ ص
٤٧٧٧ ص
٤٧٧٨ ص
٤٧٧٩ ص
٤٧٨٠ ص
٤٧٨١ ص
٤٧٨٢ ص
٤٧٨٣ ص
٤٧٨٤ ص
٤٧٨٥ ص
٤٧٨٦ ص
٤٧٨٧ ص
٤٧٨٨ ص
٤٧٨٩ ص
٤٧٩٠ ص
٤٧٩١ ص
٤٧٩٢ ص
٤٧٩٣ ص
٤٧٩٤ ص
٤٧٩٥ ص
٤٧٩٦ ص
٤٧٩٧ ص
٤٧٩٨ ص
٤٧٩٩ ص
٤٨٠٠ ص
٤٨٠١ ص
٤٨٠٢ ص
٤٨٠٣ ص
٤٨٠٤ ص
٤٨٠٥ ص
٤٨٠٦ ص
٤٨٠٧ ص
٤٨٠٨ ص
٤٨٠٩ ص
٤٨١٠ ص
٤٨١١ ص
٤٨١٢ ص
٤٨١٣ ص
٤٨١٤ ص
٤٨١٥ ص
٤٨١٦ ص
٤٨١٧ ص
٤٨١٨ ص
٤٨١٩ ص
٤٨٢٠ ص
٤٨٢١ ص
٤٨٢٢ ص
٤٨٢٣ ص
٤٨٢٤ ص
٤٨٢٥ ص
٤٨٢٦ ص
٤٨٢٧ ص
٤٨٢٨ ص
٤٨٢٩ ص
٤٨٣٠ ص
٤٨٣١ ص
٤٨٣٢ ص
٤٨٣٣ ص
٤٨٣٤ ص
٤٨٣٥ ص
٤٨٣٦ ص
٤٨٣٧ ص
٤٨٣٨ ص
٤٨٣٩ ص
٤٨٤٠ ص
٤٨٤١ ص
٤٨٤٢ ص
٤٨٤٣ ص
٤٨٤٤ ص
٤٨٤٥ ص
٤٨٤٦ ص
٤٨٤٧ ص
٤٨٤٨ ص
٤٨٤٩ ص
٤٨٥٠ ص
٤٨٥١ ص
٤٨٥٢ ص
٤٨٥٣ ص
٤٨٥٤ ص
٤٨٥٥ ص
٤٨٥٦ ص
٤٨٥٧ ص
٤٨٥٨ ص
٤٨٥٩ ص
٤٨٦٠ ص
٤٨٦١ ص
٤٨٦٢ ص
٤٨٦٣ ص
٤٨٦٤ ص
٤٨٦٥ ص
٤٨٦٦ ص
٤٨٦٧ ص
٤٨٦٨ ص
٤٨٦٩ ص
٤٨٧٠ ص
٤٨٧١ ص
٤٨٧٢ ص
٤٨٧٣ ص
٤٨٧٤ ص
٤٨٧٥ ص
٤٨٧٦ ص
٤٨٧٧ ص
٤٨٧٨ ص
٤٨٧٩ ص
٤٨٨٠ ص
٤٨٨١ ص
٤٨٨٢ ص
٤٨٨٣ ص
٤٨٨٤ ص
٤٨٨٥ ص
٤٨٨٦ ص
٤٨٨٧ ص
٤٨٨٨ ص
٤٨٨٩ ص
٤٨٩٠ ص
٤٨٩١ ص
٤٨٩٢ ص
٤٨٩٣ ص
٤٨٩٤ ص
٤٨٩٥ ص
٤٨٩٦ ص
٤٨٩٧ ص
٤٨٩٨ ص
٤٨٩٩ ص
٤٩٠٠ ص
٤٩٠١ ص
٤٩٠٢ ص
٤٩٠٣ ص
٤٩٠٤ ص
٤٩٠٥ ص
٤٩٠٦ ص
٤٩٠٧ ص
٤٩٠٨ ص
٤٩٠٩ ص
٤٩١٠ ص
٤٩١١ ص
٤٩١٢ ص
٤٩١٣ ص
٤٩١٤ ص
٤٩١٥ ص
٤٩١٦ ص
٤٩١٧ ص
٤٩١٨ ص
٤٩١٩ ص
٤٩٢٠ ص
٤٩٢١ ص
٤٩٢٢ ص
٤٩٢٣ ص
٤٩٢٤ ص
٤٩٢٥ ص
٤٩٢٦ ص
٤٩٢٧ ص
٤٩٢٨ ص
٤٩٢٩ ص
٤٩٣٠ ص
٤٩٣١ ص
٤٩٣٢ ص
٤٩٣٣ ص
٤٩٣٤ ص
٤٩٣٥ ص
٤٩٣٦ ص
٤٩٣٧ ص
٤٩٣٨ ص
٤٩٣٩ ص
٤٩٤٠ ص
٤٩٤١ ص
٤٩٤٢ ص
٤٩٤٣ ص
٤٩٤٤ ص
٤٩٤٥ ص
٤٩٤٦ ص
٤٩٤٧ ص
٤٩٤٨ ص
٤٩٤٩ ص
٤٩٥٠ ص
٤٩٥١ ص
٤٩٥٢ ص
٤٩٥٣ ص
٤٩٥٤ ص
٤٩٥٥ ص
٤٩٥٦ ص
٤٩٥٧ ص
٤٩٥٨ ص
٤٩٥٩ ص
٤٩٦٠ ص
٤٩٦١ ص
٤٩٦٢ ص
٤٩٦٣ ص
٤٩٦٤ ص
٤٩٦٥ ص
٤٩٦٦ ص
٤٩٦٧ ص
٤٩٦٨ ص
٤٩٦٩ ص
٤٩٧٠ ص
٤٩٧١ ص
٤٩٧٢ ص
٤٩٧٣ ص
٤٩٧٤ ص
٤٩٧٥ ص
٤٩٧٦ ص
٤٩٧٧ ص
٤٩٧٨ ص
٤٩٧٩ ص
٤٩٨٠ ص
٤٩٨١ ص
٤٩٨٢ ص
٤٩٨٣ ص
٤٩٨٤ ص
٤٩٨٥ ص
٤٩٨٦ ص
٤٩٨٧ ص
٤٩٨٨ ص
٤٩٨٩ ص
٤٩٩٠ ص
٤٩٩١ ص
٤٩٩٢ ص
٤٩٩٣ ص
٤٩٩٤ ص
٤٩٩٥ ص
٤٩٩٦ ص
٤٩٩٧ ص
٤٩٩٨ ص
٤٩٩٩ ص
٥٠٠٠ ص
٥٠٠١ ص
٥٠٠٢ ص
٥٠٠٣ ص
٥٠٠٤ ص
٥٠٠٥ ص
٥٠٠٦ ص
٥٠٠٧ ص
٥٠٠٨ ص
٥٠٠٩ ص
٥٠١٠ ص
٥٠١١ ص
٥٠١٢ ص
٥٠١٣ ص
٥٠١٤ ص
٥٠١٥ ص
٥٠١٦ ص
٥٠١٧ ص
٥٠١٨ ص
٥٠١٩ ص
٥٠٢٠ ص
٥٠٢١ ص
٥٠٢٢ ص
٥٠٢٣ ص
٥٠٢٤ ص
٥٠٢٥ ص
٥٠٢٦ ص
٥٠٢٧ ص
٥٠٢٨ ص
٥٠٢٩ ص
٥٠٣٠ ص
٥٠٣١ ص
٥٠٣٢ ص
٥٠٣٣ ص
٥٠٣٤ ص
٥٠٣٥ ص
٥٠٣٦ ص
٥٠٣٧ ص
٥٠٣٨ ص
٥٠٣٩ ص
٥٠٤٠ ص
٥٠٤١ ص
٥٠٤٢ ص
٥٠٤٣ ص
٥٠٤٤ ص
٥٠٤٥ ص
٥٠٤٦ ص
٥٠٤٧ ص
٥٠٤٨ ص
٥٠٤٩ ص
٥٠٥٠ ص
٥٠٥١ ص
٥٠٥٢ ص
٥٠٥٣ ص
٥٠٥٤ ص
٥٠٥٥ ص
٥٠٥٦ ص
٥٠٥٧ ص
٥٠٥٨ ص
٥٠٥٩ ص
٥٠٦٠ ص
٥٠٦١ ص
٥٠٦٢ ص
٥٠٦٣ ص
٥٠٦٤ ص
٥٠٦٥ ص
٥٠٦٦ ص
٥٠٦٧ ص
٥٠٦٨ ص
٥٠٦٩ ص
٥٠٧٠ ص
٥٠٧١ ص
٥٠٧٢ ص
٥٠٧٣ ص
٥٠٧٤ ص
٥٠٧٥ ص
٥٠٧٦ ص
٥٠٧٧ ص
٥٠٧٨ ص
٥٠٧٩ ص
٥٠٨٠ ص
٥٠٨١ ص
٥٠٨٢ ص
٥٠٨٣ ص
٥٠٨٤ ص
٥٠٨٥ ص
٥٠٨٦ ص
٥٠٨٧ ص
٥٠٨٨ ص
٥٠٨٩ ص
٥٠٩٠ ص
٥٠٩١ ص
٥٠٩٢ ص
٥٠٩٣ ص
٥٠٩٤ ص
٥٠٩٥ ص
٥٠٩٦ ص
٥٠٩٧ ص
٥٠٩٨ ص
٥٠٩٩ ص
٥١٠٠ ص
٥١٠١ ص
٥١٠٢ ص
٥١٠٣ ص
٥١٠٤ ص
٥١٠٥ ص
٥١٠٦ ص
٥١٠٧ ص
٥١٠٨ ص
٥١٠٩ ص
٥١١٠ ص
٥١١١ ص
٥١١٢ ص
٥١١٣ ص
٥١١٤ ص
٥١١٥ ص
٥١١٦ ص
٥١١٧ ص
٥١١٨ ص
٥١١٩ ص
٥١٢٠ ص
٥١٢١ ص
٥١٢٢ ص
٥١٢٣ ص
٥١٢٤ ص
٥١٢٥ ص
٥١٢٦ ص
٥١٢٧ ص
٥١٢٨ ص
٥١٢٩ ص
٥١٣٠ ص
٥١٣١ ص
٥١٣٢ ص
٥١٣٣ ص
٥١٣٤ ص
٥١٣٥ ص
٥١٣٦ ص
٥١٣٧ ص
٥١٣٨ ص
٥١٣٩ ص
٥١٤٠ ص
٥١٤١ ص
٥١٤٢ ص
٥١٤٣ ص
٥١٤٤ ص
٥١٤٥ ص
٥١٤٦ ص
٥١٤٧ ص
٥١٤٨ ص
٥١٤٩ ص
٥١٥٠ ص
٥١٥١ ص
٥١٥٢ ص
٥١٥٣ ص
٥١٥٤ ص
٥١٥٥ ص
٥١٥٦ ص
٥١٥٧ ص
٥١٥٨ ص
٥١٥٩ ص
٥١٦٠ ص
٥١٦١ ص
٥١٦٢ ص
٥١٦٣ ص
٥١٦٤ ص
٥١٦٥ ص
٥١٦٦ ص
٥١٦٧ ص
٥١٦٨ ص
٥١٦٩ ص
٥١٧٠ ص
٥١٧١ ص
٥١٧٢ ص
٥١٧٣ ص
٥١٧٤ ص
٥١٧٥ ص
٥١٧٦ ص
٥١٧٧ ص
٥١٧٨ ص
٥١٧٩ ص
٥١٨٠ ص
٥١٨١ ص
٥١٨٢ ص
٥١٨٣ ص
٥١٨٤ ص
٥١٨٥ ص
٥١٨٦ ص
٥١٨٧ ص
٥١٨٨ ص
٥١٨٩ ص
٥١٩٠ ص
٥١٩١ ص
٥١٩٢ ص
٥١٩٣ ص
٥١٩٤ ص
٥١٩٥ ص
٥١٩٦ ص
٥١٩٧ ص
٥١٩٨ ص
٥١٩٩ ص
٥٢٠٠ ص
٥٢٠١ ص
٥٢٠٢ ص
٥٢٠٣ ص
٥٢٠٤ ص
٥٢٠٥ ص
٥٢٠٦ ص
٥٢٠٧ ص
٥٢٠٨ ص
٥٢٠٩ ص
٥٢١٠ ص
٥٢١١ ص
٥٢١٢ ص
٥٢١٣ ص
٥٢١٤ ص
٥٢١٥ ص
٥٢١٦ ص
٥٢١٧ ص
٥٢١٨ ص
٥٢١٩ ص
٥٢٢٠ ص
٥٢٢١ ص
٥٢٢٢ ص
٥٢٢٣ ص
٥٢٢٤ ص
٥٢٢٥ ص
٥٢٢٦ ص
٥٢٢٧ ص
٥٢٢٨ ص
٥٢٢٩ ص
٥٢٣٠ ص
٥٢٣١ ص
٥٢٣٢ ص
٥٢٣٣ ص
٥٢٣٤ ص
٥٢٣٥ ص
٥٢٣٦ ص
٥٢٣٧ ص
٥٢٣٨ ص
٥٢٣٩ ص
٥٢٤٠ ص
٥٢٤١ ص
٥٢٤٢ ص
٥٢٤٣ ص
٥٢٤٤ ص
٥٢٤٥ ص
٥٢٤٦ ص
٥٢٤٧ ص
٥٢٤٨ ص
٥٢٤٩ ص
٥٢٥٠ ص
٥٢٥١ ص
٥٢٥٢ ص
٥٢٥٣ ص
٥٢٥٤ ص
٥٢٥٥ ص
٥٢٥٦ ص
٥٢٥٧ ص
٥٢٥٨ ص
٥٢٥٩ ص
٥٢٦٠ ص
٥٢٦١ ص
٥٢٦٢ ص
٥٢٦٣ ص
٥٢٦٤ ص
٥٢٦٥ ص
٥٢٦٦ ص
٥٢٦٧ ص
٥٢٦٨ ص
٥٢٦٩ ص
٥٢٧٠ ص
٥٢٧١ ص
٥٢٧٢ ص
٥٢٧٣ ص
٥٢٧٤ ص
٥٢٧٥ ص
٥٢٧٦ ص
٥٢٧٧ ص
٥٢٧٨ ص
٥٢٧٩ ص
٥٢٨٠ ص
٥٢٨١ ص
٥٢٨٢ ص
٥٢٨٣ ص
٥٢٨٤ ص
٥٢٨٥ ص
٥٢٨٦ ص
٥٢٨٧ ص
٥٢٨٨ ص
٥٢٨٩ ص
٥٢٩٠ ص
٥٢٩١ ص
٥٢٩٢ ص
٥٢٩٣ ص
٥٢٩٤ ص
٥٢٩٥ ص
٥٢٩٦ ص
٥٢٩٧ ص
٥٢٩٨ ص
٥٢٩٩ ص
٥٣٠٠ ص
٥٣٠١ ص
٥٣٠٢ ص
٥٣٠٣ ص
٥٣٠٤ ص
٥٣٠٥ ص
٥٣٠٦ ص
٥٣٠٧ ص
٥٣٠٨ ص
٥٣٠٩ ص
٥٣١٠ ص
٥٣١١ ص
٥٣١٢ ص
٥٣١٣ ص
٥٣١٤ ص
٥٣١٥ ص
٥٣١٦ ص
٥٣١٧ ص
٥٣١٨ ص
٥٣١٩ ص
٥٣٢٠ ص
٥٣٢١ ص
٥٣٢٢ ص
٥٣٢٣ ص
٥٣٢٤ ص
٥٣٢٥ ص
٥٣٢٦ ص
٥٣٢٧ ص
٥٣٢٨ ص
٥٣٢٩ ص
٥٣٣٠ ص
٥٣٣١ ص
٥٣٣٢ ص
٥٣٣٣ ص
٥٣٣٤ ص
٥٣٣٥ ص
٥٣٣٦ ص
٥٣٣٧ ص
٥٣٣٨ ص
٥٣٣٩ ص
٥٣٤٠ ص
٥٣٤١ ص
٥٣٤٢ ص
٥٣٤٣ ص
٥٣٤٤ ص
٥٣٤٥ ص
٥٣٤٦ ص
٥٣٤٧ ص
٥٣٤٨ ص
٥٣٤٩ ص
٥٣٥٠ ص
٥٣٥١ ص
٥٣٥٢ ص
٥٣٥٣ ص
٥٣٥٤ ص
٥٣٥٥ ص
٥٣٥٦ ص
٥٣٥٧ ص
٥٣٥٨ ص
٥٣٥٩ ص
٥٣٦٠ ص
٥٣٦١ ص
٥٣٦٢ ص
٥٣٦٣ ص
٥٣٦٤ ص
٥٣٦٥ ص
٥٣٦٦ ص
٥٣٦٧ ص
٥٣٦٨ ص
٥٣٦٩ ص
٥٣٧٠ ص
٥٣٧١ ص
٥٣٧٢ ص
٥٣٧٣ ص
٥٣٧٤ ص
٥٣٧٥ ص
٥٣٧٦ ص
٥٣٧٧ ص
٥٣٧٨ ص
٥٣٧٩ ص
٥٣٨٠ ص
٥٣٨١ ص
٥٣٨٢ ص
٥٣٨٣ ص
٥٣٨٤ ص
٥٣٨٥ ص
٥٣٨٦ ص
٥٣٨٧ ص
٥٣٨٨ ص
٥٣٨٩ ص
٥٣٩٠ ص
٥٣٩١ ص
٥٣٩٢ ص
٥٣٩٣ ص
٥٣٩٤ ص
٥٣٩٥ ص
٥٣٩٦ ص
٥٣٩٧ ص
٥٣٩٨ ص
٥٣٩٩ ص
٥٤٠٠ ص
٥٤٠١ ص
٥٤٠٢ ص
٥٤٠٣ ص
٥٤٠٤ ص
٥٤٠٥ ص
٥٤٠٦ ص
٥٤٠٧ ص
٥٤٠٨ ص
٥٤٠٩ ص
٥٤١٠ ص
٥٤١١ ص
٥٤١٢ ص
٥٤١٣ ص
٥٤١٤ ص
٥٤١٥ ص
٥٤١٦ ص
٥٤١٧ ص
٥٤١٨ ص
٥٤١٩ ص
٥٤٢٠ ص
٥٤٢١ ص
٥٤٢٢ ص
٥٤٢٣ ص
٥٤٢٤ ص
٥٤٢٥ ص
٥٤٢٦ ص
٥٤٢٧ ص
٥٤٢٨ ص
٥٤٢٩ ص
٥٤٣٠ ص
٥٤٣١ ص
٥٤٣٢ ص
٥٤٣٣ ص
٥٤٣٤ ص
٥٤٣٥ ص
٥٤٣٦ ص
٥٤٣٧ ص
٥٤٣٨ ص
٥٤٣٩ ص
٥٤٤٠ ص
٥٤٤١ ص
٥٤٤٢ ص
٥٤٤٣ ص
٥٤٤٤ ص
٥٤٤٥ ص
٥٤٤٦ ص
٥٤٤٧ ص
٥٤٤٨ ص
٥٤٤٩ ص
٥٤٥٠ ص
٥٤٥١ ص
٥٤٥٢ ص
٥٤٥٣ ص
٥٤٥٤ ص
٥٤٥٥ ص
٥٤٥٦ ص
٥٤٥٧ ص
٥٤٥٨ ص
٥٤٥٩ ص
٥٤٦٠ ص
٥٤٦١ ص
٥٤٦٢ ص
٥٤٦٣ ص
٥٤٦٤ ص
٥٤٦٥ ص
٥٤٦٦ ص
٥٤٦٧ ص
٥٤٦٨ ص
٥٤٦٩ ص
٥٤٧٠ ص
٥٤٧١ ص
٥٤٧٢ ص
٥٤٧٣ ص
٥٤٧٤ ص
٥٤٧٥ ص
٥٤٧٦ ص
٥٤٧٧ ص
٥٤٧٨ ص
٥٤٧٩ ص
٥٤٨٠ ص
٥٤٨١ ص
٥٤٨٢ ص
٥٤٨٣ ص
٥٤٨٤ ص
٥٤٨٥ ص
٥٤٨٦ ص
٥٤٨٧ ص
٥٤٨٨ ص
٥٤٨٩ ص
٥٤٩٠ ص
٥٤٩١ ص
٥٤٩٢ ص
٥٤٩٣ ص
٥٤٩٤ ص
٥٤٩٥ ص
٥٤٩٦ ص
٥٤٩٧ ص
٥٤٩٨ ص
٥٤٩٩ ص
٥٥٠٠ ص
٥٥٠١ ص
٥٥٠٢ ص
٥٥٠٣ ص
٥٥٠٤ ص
٥٥٠٥ ص
٥٥٠٦ ص
٥٥٠٧ ص
٥٥٠٨ ص
٥٥٠٩ ص
٥٥١٠ ص
٥٥١١ ص
٥٥١٢ ص
٥٥١٣ ص
٥٥١٤ ص
٥٥١٥ ص
٥٥١٦ ص
٥٥١٧ ص
٥٥١٨ ص
٥٥١٩ ص
٥٥٢٠ ص
٥٥٢١ ص
٥٥٢٢ ص
٥٥٢٣ ص
٥٥٢٤ ص
٥٥٢٥ ص
٥٥٢٦ ص
٥٥٢٧ ص
٥٥٢٨ ص
٥٥٢٩ ص
٥٥٣٠ ص
٥٥٣١ ص
٥٥٣٢ ص
٥٥٣٣ ص
٥٥٣٤ ص
٥٥٣٥ ص
٥٥٣٦ ص
٥٥٣٧ ص
٥٥٣٨ ص
٥٥٣٩ ص
٥٥٤٠ ص
٥٥٤١ ص
٥٥٤٢ ص
٥٥٤٣ ص
٥٥٤٤ ص
٥٥٤٥ ص
٥٥٤٦ ص
٥٥٤٧ ص
٥٥٤٨ ص
٥٥٤٩ ص
٥٥٥٠ ص
٥٥٥١ ص
٥٥٥٢ ص
٥٥٥٣ ص
٥٥٥٤ ص
٥٥٥٥ ص
٥٥٥٦ ص
٥٥٥٧ ص
٥٥٥٨ ص
٥٥٥٩ ص
٥٥٦٠ ص
٥٥٦١ ص
٥٥٦٢ ص
٥٥٦٣ ص
٥٥٦٤ ص
٥٥٦٥ ص
٥٥٦٦ ص
٥٥٦٧ ص
٥٥٦٨ ص
٥٥٦٩ ص
٥٥٧٠ ص
٥٥٧١ ص
٥٥٧٢ ص
٥٥٧٣ ص
٥٥٧٤ ص
٥٥٧٥ ص
٥٥٧٦ ص
٥٥٧٧ ص
٥٥٧٨ ص
٥٥٧٩ ص
٥٥٨٠ ص
٥٥٨١ ص
٥٥٨٢ ص
٥٥٨٣ ص
٥٥٨٤ ص
٥٥٨٥ ص
٥٥٨٦ ص
٥٥٨٧ ص
٥٥٨٨ ص
٥٥٨٩ ص
٥٥٩٠ ص
٥٥٩١ ص
٥٥٩٢ ص
٥٥٩٣ ص
٥٥٩٤ ص
٥٥٩٥ ص
٥٥٩٦ ص
٥٥٩٧ ص
٥٥٩٨ ص
٥٥٩٩ ص
٥٦٠٠ ص
٥٦٠١ ص
٥٦٠٢ ص
٥٦٠٣ ص
٥٦٠٤ ص
٥٦٠٥ ص
٥٦٠٦ ص
٥٦٠٧ ص
٥٦٠٨ ص
٥٦٠٩ ص
٥٦١٠ ص
٥٦١١ ص
٥٦١٢ ص
٥٦١٣ ص
٥٦١٤ ص
٥٦١٥ ص
٥٦١٦ ص
٥٦١٧ ص
٥٦١٨ ص
٥٦١٩ ص
٥٦٢٠ ص
٥٦٢١ ص
٥٦٢٢ ص
٥٦٢٣ ص
٥٦٢٤ ص
٥٦٢٥ ص
٥٦٢٦ ص
٥٦٢٧ ص
٥٦٢٨ ص
٥٦٢٩ ص
٥٦٣٠ ص
٥٦٣١ ص
٥٦٣٢ ص
٥٦٣٣ ص
٥٦٣٤ ص
٥٦٣٥ ص
٥٦٣٦ ص
٥٦٣٧ ص
٥٦٣٨ ص
٥٦٣٩ ص
٥٦٤٠ ص
٥٦٤١ ص
٥٦٤٢ ص
٥٦٤٣ ص
٥٦٤٤ ص
٥٦٤٥ ص
٥٦٤٦ ص
٥٦٤٧ ص
٥٦٤٨ ص
٥٦٤٩ ص
٥٦٥٠ ص
٥٦٥١ ص
٥٦٥٢ ص
٥٦٥٣ ص
٥٦٥٤ ص
٥٦٥٥ ص
٥٦٥٦ ص
٥٦٥٧ ص
٥٦٥٨ ص
٥٦٥٩ ص
٥٦٦٠ ص
٥٦٦١ ص
٥٦٦٢ ص
٥٦٦٣ ص
٥٦٦٤ ص
٥٦٦٥ ص
٥٦٦٦ ص
٥٦٦٧ ص
٥٦٦٨ ص
٥٦٦٩ ص
٥٦٧٠ ص
٥٦٧١ ص
٥٦٧٢ ص
٥٦٧٣ ص
٥٦٧٤ ص
٥٦٧٥ ص
٥٦٧٦ ص
٥٦٧٧ ص
٥٦٧٨ ص
٥٦٧٩ ص
٥٦٨٠ ص
٥٦٨١ ص
٥٦٨٢ ص
٥٦٨٣ ص
٥٦٨٤ ص
٥٦٨٥ ص
٥٦٨٦ ص
٥٦٨٧ ص
٥٦٨٨ ص
٥٦٨٩ ص
٥٦٩٠ ص
٥٦٩١ ص
٥٦٩٢ ص
٥٦٩٣ ص
٥٦٩٤ ص
٥٦٩٥ ص
٥٦٩٦ ص
٥٦٩٧ ص
٥٦٩٨ ص
٥٦٩٩ ص
٥٧٠٠ ص
٥٧٠١ ص
٥٧٠٢ ص
٥٧٠٣ ص
٥٧٠٤ ص
٥٧٠٥ ص
٥٧٠٦ ص
٥٧٠٧ ص
٥٧٠٨ ص
٥٧٠٩ ص
٥٧١٠ ص
٥٧١١ ص
٥٧١٢ ص
٥٧١٣ ص
٥٧١٤ ص
٥٧١٥ ص
٥٧١٦ ص
٥٧١٧ ص
٥٧١٨ ص
٥٧١٩ ص
٥٧٢٠ ص
٥٧٢١ ص
٥٧٢٢ ص
٥٧٢٣ ص
٥٧٢٤ ص
٥٧٢٥ ص
٥٧٢٦ ص
٥٧٢٧ ص
٥٧٢٨ ص
٥٧٢٩ ص
٥٧٣٠ ص
٥٧٣١ ص
٥٧٣٢ ص
٥٧٣٣ ص
٥٧٣٤ ص
٥٧٣٥ ص
٥٧٣٦ ص
٥٧٣٧ ص
٥٧٣٨ ص
٥٧٣٩ ص
٥٧٤٠ ص
٥٧٤١ ص
٥٧٤٢ ص
٥٧٤٣ ص
٥٧٤٤ ص
٥٧٤٥ ص
٥٧٤٦ ص
٥٧٤٧ ص
٥٧٤٨ ص
٥٧٤٩ ص
٥٧٥٠ ص
٥٧٥١ ص
٥٧٥٢ ص
٥٧٥٣ ص
٥٧٥٤ ص
٥٧٥٥ ص
٥٧٥٦ ص
٥٧٥٧ ص
٥٧٥٨ ص
٥٧٥٩ ص
٥٧٦٠ ص
٥٧٦١ ص
٥٧٦٢ ص
٥٧٦٣ ص
٥٧٦٤ ص
٥٧٦٥ ص
٥٧٦٦ ص
٥٧٦٧ ص
٥٧٦٨ ص
٥٧٦٩ ص
٥٧٧٠ ص
٥٧٧١ ص
٥٧٧٢ ص
٥٧٧٣ ص
٥٧٧٤ ص
٥٧٧٥ ص
٥٧٧٦ ص
٥٧٧٧ ص
٥٧٧٨ ص
٥٧٧٩ ص
٥٧٨٠ ص
٥٧٨١ ص
٥٧٨٢ ص
٥٧٨٣ ص
٥٧٨٤ ص
٥٧٨٥ ص
٥٧٨٦ ص
٥٧٨٧ ص
٥٧٨٨ ص
٥٧٨٩ ص
٥٧٩٠ ص
٥٧٩١ ص
٥٧٩٢ ص
٥٧٩٣ ص
٥٧٩٤ ص
٥٧٩٥ ص
٥٧٩٦ ص
٥٧٩٧ ص
٥٧٩٨ ص
٥٧٩٩ ص
٥٨٠٠ ص
٥٨٠١ ص
٥٨٠٢ ص
٥٨٠٣ ص
٥٨٠٤ ص
٥٨٠٥ ص
٥٨٠٦ ص
٥٨٠٧ ص
٥٨٠٨ ص
٥٨٠٩ ص
٥٨١٠ ص
٥٨١١ ص
٥٨١٢ ص
٥٨١٣ ص
٥٨١٤ ص
٥٨١٥ ص
٥٨١٦ ص
٥٨١٧ ص
٥٨١٨ ص
٥٨١٩ ص
٥٨٢٠ ص
٥٨٢١ ص
٥٨٢٢ ص
٥٨٢٣ ص
٥٨٢٤ ص
٥٨٢٥ ص
٥٨٢٦ ص
٥٨٢٧ ص
٥٨٢٨ ص
٥٨٢٩ ص
٥٨٣٠ ص
٥٨٣١ ص
٥٨٣٢ ص
٥٨٣٣ ص
٥٨٣٤ ص
٥٨٣٥ ص
٥٨٣٦ ص
٥٨٣٧ ص
٥٨٣٨ ص
٥٨٣٩ ص
٥٨٤٠ ص
٥٨٤١ ص
٥٨٤٢ ص
٥٨٤٣ ص
٥٨٤٤ ص
٥٨٤٥ ص
٥٨٤٦ ص
٥٨٤٧ ص
٥٨٤٨ ص
٥٨٤٩ ص
٥٨٥٠ ص
٥٨٥١ ص
٥٨٥٢ ص
٥٨٥٣ ص
٥٨٥٤ ص
٥٨٥٥ ص
٥٨٥٦ ص
٥٨٥٧ ص
٥٨٥٨ ص
٥٨٥٩ ص
٥٨٦٠ ص
٥٨٦١ ص
٥٨٦٢ ص
٥٨٦٣ ص
٥٨٦٤ ص
٥٨٦٥ ص
٥٨٦٦ ص
٥٨٦٧ ص
٥٨٦٨ ص
٥٨٦٩ ص
٥٨٧٠ ص
٥٨٧١ ص
٥٨٧٢ ص
٥٨٧٣ ص
٥٨٧٤ ص
٥٨٧٥ ص
٥٨٧٦ ص
٥٨٧٧ ص
٥٨٧٨ ص
٥٨٧٩ ص
٥٨٨٠ ص
٥٨٨١ ص
٥٨٨٢ ص
٥٨٨٣ ص
٥٨٨٤ ص
٥٨٨٥ ص
٥٨٨٦ ص
٥٨٨٧ ص
٥٨٨٨ ص
٥٨٨٩ ص
٥٨٩٠ ص
٥٨٩١ ص
٥٨٩٢ ص
٥٨٩٣ ص
٥٨٩٤ ص
٥٨٩٥ ص
٥٨٩٦ ص
٥٨٩٧ ص
٥٨٩٨ ص
٥٨٩٩ ص
٥٩٠٠ ص
٥٩٠١ ص
٥٩٠٢ ص
٥٩٠٣ ص
٥٩٠٤ ص
٥٩٠٥ ص
٥٩٠٦ ص
٥٩٠٧ ص
٥٩٠٨ ص
٥٩٠٩ ص
٥٩١٠ ص
٥٩١١ ص
٥٩١٢ ص
٥٩١٣ ص
٥٩١٤ ص
٥٩١٥ ص
٥٩١٦ ص
٥٩١٧ ص
٥٩١٨ ص
٥٩١٩ ص
٥٩٢٠ ص
٥٩٢١ ص
٥٩٢٢ ص
٥٩٢٣ ص
٥٩٢٤ ص
٥٩٢٥ ص
٥٩٢٦ ص
٥٩٢٧ ص
٥٩٢٨ ص
٥٩٢٩ ص
٥٩٣٠ ص
٥٩٣١ ص
٥٩٣٢ ص
٥٩٣٣ ص
٥٩٣٤ ص
٥٩٣٥ ص
٥٩٣٦ ص
٥٩٣٧ ص
٥٩٣٨ ص
٥٩٣٩ ص
٥٩٤٠ ص
٥٩٤١ ص
٥٩٤٢ ص
٥٩٤٣ ص
٥٩٤٤ ص
٥٩٤٥ ص
٥٩٤٦ ص
٥٩٤٧ ص
٥٩٤٨ ص
٥٩٤٩ ص
٥٩٥٠ ص
٥٩٥١ ص
٥٩٥٢ ص
٥٩٥٣ ص
٥٩٥٤ ص
٥٩٥٥ ص
٥٩٥٦ ص
٥٩٥٧ ص
٥٩٥٨ ص
٥٩٥٩ ص
٥٩٦٠ ص
٥٩٦١ ص
٥٩٦٢ ص
٥٩٦٣ ص
٥٩٦٤ ص
٥٩٦٥ ص
٥٩٦٦ ص
٥٩٦٧ ص
٥٩٦٨ ص
٥٩٦٩ ص
٥٩٧٠ ص
٥٩٧١ ص
٥٩٧٢ ص
٥٩٧٣ ص
٥٩٧٤ ص
٥٩٧٥ ص
٥٩٧٦ ص
٥٩٧٧ ص
٥٩٧٨ ص
٥٩٧٩ ص
٥٩٨٠ ص
٥٩٨١ ص
٥٩٨٢ ص
٥٩٨٣ ص
٥٩٨٤ ص
٥٩٨٥ ص
٥٩٨٦ ص
٥٩٨٧ ص
٥٩٨٨ ص
٥٩٨٩ ص
٥٩٩٠ ص
٥٩٩١ ص
٥٩٩٢ ص
٥٩٩٣ ص
٥٩٩٤ ص
٥٩٩٥ ص
٥٩٩٦ ص
٥٩٩٧ ص
٥٩٩٨ ص
٥٩٩٩ ص
٦٠٠٠ ص
٦٠٠١ ص
٦٠٠٢ ص
٦٠٠٣ ص
٦٠٠٤ ص
٦٠٠٥ ص
٦٠٠٦ ص
٦٠٠٧ ص
٦٠٠٨ ص
٦٠٠٩ ص
٦٠١٠ ص
٦٠١١ ص
٦٠١٢ ص
٦٠١٣ ص
٦٠١٤ ص
٦٠١٥ ص
٦٠١٦ ص
٦٠١٧ ص
٦٠١٨ ص
٦٠١٩ ص
٦٠٢٠ ص
٦٠٢١ ص
٦٠٢٢ ص
٦٠٢٣ ص
٦٠٢٤ ص
٦٠٢٥ ص
٦٠٢٦ ص
٦٠٢٧ ص
٦٠٢٨ ص
٦٠٢٩ ص
٦٠٣٠ ص
٦٠٣١ ص
٦٠٣٢ ص
٦٠٣٣ ص
٦٠٣٤ ص
٦٠٣٥ ص
٦٠٣٦ ص
٦٠٣٧ ص
٦٠٣٨ ص
٦٠٣٩ ص
٦٠٤٠ ص
٦٠٤١ ص
٦٠٤٢ ص
٦٠٤٣ ص
٦٠٤٤ ص
٦٠٤٥ ص
٦٠٤٦ ص
٦٠٤٧ ص
٦٠٤٨ ص
٦٠٤٩ ص
٦٠٥٠ ص
٦٠٥١ ص
٦٠٥٢ ص
٦٠٥٣ ص
٦٠٥٤ ص
٦٠٥٥ ص
٦٠٥٦ ص
٦٠٥٧ ص
٦٠٥٨ ص
٦٠٥٩ ص
٦٠٦٠ ص
٦٠٦١ ص
٦٠٦٢ ص
٦٠٦٣ ص
٦٠٦٤ ص
٦٠٦٥ ص
٦٠٦٦ ص
٦٠٦٧ ص
٦٠٦٨ ص
٦٠٦٩ ص
٦٠٧٠ ص
٦٠٧١ ص
٦٠٧٢ ص
٦٠٧٣ ص
٦٠٧٤ ص
٦٠٧٥ ص
٦٠٧٦ ص
٦٠٧٧ ص
٦٠٧٨ ص
٦٠٧٩ ص
٦٠٨٠ ص
٦٠٨١ ص
٦٠٨٢ ص
٦٠٨٣ ص
٦٠٨٤ ص
٦٠٨٥ ص
٦٠٨٦ ص
٦٠٨٧ ص
٦٠٨٨ ص
٦٠٨٩ ص
٦٠٩٠ ص
٦٠٩١ ص
٦٠٩٢ ص
٦٠٩٣ ص
٦٠٩٤ ص
٦٠٩٥ ص
٦٠٩٦ ص
٦٠٩٧ ص
٦٠٩٨ ص
٦٠٩٩ ص
٦١٠٠ ص
٦١٠١ ص
٦١٠٢ ص
٦١٠٣ ص
٦١٠٤ ص
٦١٠٥ ص
٦١٠٦ ص
٦١٠٧ ص
٦١٠٨ ص
٦١٠٩ ص
٦١١٠ ص
٦١١١ ص
٦١١٢ ص
٦١١٣ ص
٦١١٤ ص
٦١١٥ ص
٦١١٦ ص
٦١١٧ ص
٦١١٨ ص
٦١١٩ ص
٦١٢٠ ص
٦١٢١ ص
٦١٢٢ ص
٦١٢٣ ص
٦١٢٤ ص
٦١٢٥ ص
٦١٢٦ ص
٦١٢٧ ص
٦١٢٨ ص
٦١٢٩ ص
٦١٣٠ ص
٦١٣١ ص
٦١٣٢ ص
٦١٣٣ ص
٦١٣٤ ص
٦١٣٥ ص
٦١٣٦ ص
٦١٣٧ ص
٦١٣٨ ص
٦١٣٩ ص
٦١٤٠ ص
٦١٤١ ص
٦١٤٢ ص
٦١٤٣ ص
٦١٤٤ ص
٦١٤٥ ص
٦١٤٦ ص
٦١٤٧ ص
٦١٤٨ ص
٦١٤٩ ص
٦١٥٠ ص
٦١٥١ ص
٦١٥٢ ص
٦١٥٣ ص
٦١٥٤ ص
٦١٥٥ ص
٦١٥٦ ص
٦١٥٧ ص
٦١٥٨ ص
٦١٥٩ ص
٦١٦٠ ص
٦١٦١ ص
٦١٦٢ ص
٦١٦٣ ص
٦١٦٤ ص
٦١٦٥ ص
٦١٦٦ ص
٦١٦٧ ص
٦١٦٨ ص
٦١٦٩ ص
٦١٧٠ ص
٦١٧١ ص
٦١٧٢ ص
٦١٧٣ ص
٦١٧٤ ص
٦١٧٥ ص
٦١٧٦ ص
٦١٧٧ ص
٦١٧٨ ص
٦١٧٩ ص
٦١٨٠ ص
٦١٨١ ص
٦١٨٢ ص
٦١٨٣ ص
٦١٨٤ ص
٦١٨٥ ص
٦١٨٦ ص
٦١٨٧ ص
٦١٨٨ ص
٦١٨٩ ص
٦١٩٠ ص
٦١٩١ ص
٦١٩٢ ص
٦١٩٣ ص
٦١٩٤ ص
٦١٩٥ ص
٦١٩٦ ص
٦١٩٧ ص
٦١٩٨ ص
٦١٩٩ ص
٦٢٠٠ ص
٦٢٠١ ص
٦٢٠٢ ص
٦٢٠٣ ص
٦٢٠٤ ص
٦٢٠٥ ص
٦٢٠٦ ص
٦٢٠٧ ص
٦٢٠٨ ص
٦٢٠٩ ص
٦٢١٠ ص
٦٢١١ ص
٦٢١٢ ص
٦٢١٣ ص
٦٢١٤ ص
٦٢١٥ ص
٦٢١٦ ص
٦٢١٧ ص
٦٢١٨ ص
٦٢١٩ ص
٦٢٢٠ ص
٦٢٢١ ص
٦٢٢٢ ص
٦٢٢٣ ص
٦٢٢٤ ص
٦٢٢٥ ص
٦٢٢٦ ص
٦٢٢٧ ص
٦٢٢٨ ص
٦٢٢٩ ص
٦٢٣٠ ص
٦٢٣١ ص
٦٢٣٢ ص
٦٢٣٣ ص
٦٢٣٤ ص
٦٢٣٥ ص
٦٢٣٦ ص
٦٢٣٧ ص
٦٢٣٨ ص
٦٢٣٩ ص
٦٢٤٠ ص
٦٢٤١ ص
٦٢٤٢ ص
٦٢٤٣ ص
٦٢٤٤ ص
٦٢٤٥ ص
٦٢٤٦ ص
٦٢٤٧ ص
٦٢٤٨ ص
٦٢٤٩ ص
٦٢٥٠ ص
٦٢٥١ ص
٦٢٥٢ ص
٦٢٥٣ ص
٦٢٥٤ ص
٦٢٥٥ ص
٦٢٥٦ ص
٦٢٥٧ ص
٦٢٥٨ ص
٦٢٥٩ ص
٦٢٦٠ ص
٦٢٦١ ص
٦٢٦٢ ص
٦٢٦٣ ص
٦٢٦٤ ص
٦٢٦٥ ص
٦٢٦٦ ص
٦٢٦٧ ص
٦٢٦٨ ص
٦٢٦٩ ص
٦٢٧٠ ص
٦٢٧١ ص
٦٢٧٢ ص
٦٢٧٣ ص
٦٢٧٤ ص
٦٢٧٥ ص
٦٢٧٦ ص
٦٢٧٧ ص
٦٢٧٨ ص
٦٢٧٩ ص
٦٢٨٠ ص
٦٢٨١ ص
٦٢٨٢ ص
٦٢٨٣ ص
٦٢٨٤ ص
٦٢٨٥ ص
٦٢٨٦ ص
٦٢٨٧ ص
٦٢٨٨ ص
٦٢٨٩ ص
٦٢٩٠ ص
٦٢٩١ ص
٦٢٩٢ ص
٦٢٩٣ ص
٦٢٩٤ ص
٦٢٩٥ ص
٦٢٩٦ ص
٦٢٩٧ ص
٦٢٩٨ ص
٦٢٩٩ ص
٦٣٠٠ ص
٦٣٠١ ص
٦٣٠٢ ص
٦٣٠٣ ص
٦٣٠٤ ص
٦٣٠٥ ص
٦٣٠٦ ص
٦٣٠٧ ص
٦٣٠٨ ص
٦٣٠٩ ص
٦٣١٠ ص
٦٣١١ ص
٦٣١٢ ص
٦٣١٣ ص
٦٣١٤ ص
٦٣١٥ ص
٦٣١٦ ص
٦٣١٧ ص
٦٣١٨ ص
٦٣١٩ ص
٦٣٢٠ ص
٦٣٢١ ص
٦٣٢٢ ص
٦٣٢٣ ص
٦٣٢٤ ص
٦٣٢٥ ص
٦٣٢٦ ص
٦٣٢٧ ص
٦٣٢٨ ص
٦٣٢٩ ص
٦٣٣٠ ص
٦٣٣١ ص
٦٣٣٢ ص
٦٣٣٣ ص
٦٣٣٤ ص
٦٣٣٥ ص
٦٣٣٦ ص
٦٣٣٧ ص
٦٣٣٨ ص
٦٣٣٩ ص
٦٣٤٠ ص
٦٣٤١ ص
٦٣٤٢ ص
٦٣٤٣ ص
٦٣٤٤ ص
٦٣٤٥ ص
٦٣٤٦ ص
٦٣٤٧ ص
٦٣٤٨ ص
٦٣٤٩ ص
٦٣٥٠ ص
٦٣٥١ ص
٦٣٥٢ ص
٦٣٥٣ ص
٦٣٥٤ ص
٦٣٥٥ ص
٦٣٥٦ ص
٦٣٥٧ ص
٦٣٥٨ ص
٦٣٥٩ ص
٦٣٦٠ ص
٦٣٦١ ص
٦٣٦٢ ص
٦٣٦٣ ص
٦٣٦٤ ص
٦٣٦٥ ص
٦٣٦٦ ص
٦٣٦٧ ص
٦٣٦٨ ص
٦٣٦٩ ص
٦٣٧٠ ص
٦٣٧١ ص
٦٣٧٢ ص
٦٣٧٣ ص
٦٣٧٤ ص
٦٣٧٥ ص
٦٣٧٦ ص
٦٣٧٧ ص
٦٣٧٨ ص
٦٣٧٩ ص
٦٣٨٠ ص
٦٣٨١ ص
٦٣٨٢ ص
٦٣٨٣ ص
٦٣٨٤ ص
٦٣٨٥ ص
٦٣٨٦ ص
٦٣٨٧ ص
٦٣٨٨ ص
٦٣٨٩ ص
٦٣٩٠ ص
٦٣٩١ ص
٦٣٩٢ ص
٦٣٩٣ ص
٦٣٩٤ ص
٦٣٩٥ ص
٦٣٩٦ ص
٦٣٩٧ ص
٦٣٩٨ ص
٦٣٩٩ ص
٦٤٠٠ ص
٦٤٠١ ص
٦٤٠٢ ص
٦٤٠٣ ص
٦٤٠٤ ص
٦٤٠٥ ص
٦٤٠٦ ص
٦٤٠٧ ص
٦٤٠٨ ص
٦٤٠٩ ص
٦٤١٠ ص
٦٤١١ ص
٦٤١٢ ص
٦٤١٣ ص
٦٤١٤ ص
٦٤١٥ ص
٦٤١٦ ص
٦٤١٧ ص
٦٤١٨ ص
٦٤١٩ ص
٦٤٢٠ ص
٦٤٢١ ص
٦٤٢٢ ص
٦٤٢٣ ص
٦٤٢٤ ص
٦٤٢٥ ص
٦٤٢٦ ص
٦٤٢٧ ص
٦٤٢٨ ص
٦٤٢٩ ص
٦٤٣٠ ص
٦٤٣١ ص
٦٤٣٢ ص
٦٤٣٣ ص
٦٤٣٤ ص
٦٤٣٥ ص
٦٤٣٦ ص
٦٤٣٧ ص
٦٤٣٨ ص
٦٤٣٩ ص
٦٤٤٠ ص
٦٤٤١ ص
٦٤٤٢ ص
٦٤٤٣ ص
٦٤٤٤ ص
٦٤٤٥ ص
٦٤٤٦ ص
٦٤٤٧ ص
٦٤٤٨ ص
٦٤٤٩ ص
٦٤٥٠ ص
٦٤٥١ ص
٦٤٥٢ ص
٦٤٥٣ ص
٦٤٥٤ ص
٦٤٥٥ ص
٦٤٥٦ ص
٦٤٥٧ ص
٦٤٥٨ ص
٦٤٥٩ ص
٦٤٦٠ ص
٦٤٦١ ص
٦٤٦٢ ص
٦٤٦٣ ص
٦٤٦٤ ص
٦٤٦٥ ص
٦٤٦٦ ص
٦٤٦٧ ص
٦٤٦٨ ص
٦٤٦٩ ص
٦٤٧٠ ص
٦٤٧١ ص
٦٤٧٢ ص
٦٤٧٣ ص
٦٤٧٤ ص
٦٤٧٥ ص
٦٤٧٦ ص
٦٤٧٧ ص
٦٤٧٨ ص
٦٤٧٩ ص
٦٤٨٠ ص
٦٤٨١ ص
٦٤٨٢ ص
٦٤٨٣ ص
٦٤٨٤ ص
٦٤٨٥ ص
٦٤٨٦ ص
٦٤٨٧ ص
٦٤٨٨ ص
٦٤٨٩ ص
٦٤٩٠ ص
٦٤٩١ ص
٦٤٩٢ ص
٦٤٩٣ ص
٦٤٩٤ ص
٦٤٩٥ ص
٦٤٩٦ ص
٦٤٩٧ ص
٦٤٩٨ ص
٦٤٩٩ ص
٦٥٠٠ ص
٦٥٠١ ص
٦٥٠٢ ص
٦٥٠٣ ص
٦٥٠٤ ص
٦٥٠٥ ص
٦٥٠٦ ص
٦٥٠٧ ص
٦٥٠٨ ص
٦٥٠٩ ص
٦٥١٠ ص
٦٥١١ ص
٦٥١٢ ص
٦٥١٣ ص
٦٥١٤ ص
٦٥١٥ ص
٦٥١٦ ص
٦٥١٧ ص
٦٥١٨ ص
٦٥١٩ ص
٦٥٢٠ ص
٦٥٢١ ص
٦٥٢٢ ص
٦٥٢٣ ص
٦٥٢٤ ص
٦٥٢٥ ص
٦٥٢٦ ص
٦٥٢٧ ص
٦٥٢٨ ص
٦٥٢٩ ص
٦٥٣٠ ص
٦٥٣١ ص
٦٥٣٢ ص
٦٥٣٣ ص
٦٥٣٤ ص
٦٥٣٥ ص
٦٥٣٦ ص
٦٥٣٧ ص
٦٥٣٨ ص
٦٥٣٩ ص
٦٥٤٠ ص
٦٥٤١ ص
٦٥٤٢ ص
٦٥٤٣ ص
٦٥٤٤ ص
٦٥٤٥ ص
٦٥٤٦ ص
٦٥٤٧ ص
٦٥٤٨ ص
٦٥٤٩ ص
٦٥٥٠ ص
٦٥٥١ ص
٦٥٥٢ ص
٦٥٥٣ ص
٦٥٥٤ ص
٦٥٥٥ ص
٦٥٥٦ ص
٦٥٥٧ ص
٦٥٥٨ ص
٦٥٥٩ ص
٦٥٦٠ ص
٦٥٦١ ص
٦٥٦٢ ص
٦٥٦٣ ص
٦٥٦٤ ص
٦٥٦٥ ص
٦٥٦٦ ص
٦٥٦٧ ص
٦٥٦٨ ص
٦٥٦٩ ص
٦٥٧٠ ص
٦٥٧١ ص
٦٥٧٢ ص
٦٥٧٣ ص
٦٥٧٤ ص
٦٥٧٥ ص
٦٥٧٦ ص
٦٥٧٧ ص
٦٥٧٨ ص
٦٥٧٩ ص
٦٥٨٠ ص
٦٥٨١ ص
٦٥٨٢ ص
٦٥٨٣ ص
٦٥٨٤ ص
٦٥٨٥ ص
٦٥٨٦ ص
٦٥٨٧ ص
٦٥٨٨ ص
٦٥٨٩ ص
٦٥٩٠ ص
٦٥٩١ ص
٦٥٩٢ ص
٦٥٩٣ ص
٦٥٩٤ ص
٦٥٩٥ ص
٦٥٩٦ ص
٦٥٩٧ ص
٦٥٩٨ ص
٦٥٩٩ ص
٦٦٠٠ ص
٦٦٠١ ص
٦٦٠٢ ص
٦٦٠٣ ص
٦٦٠٤ ص
٦٦٠٥ ص
٦٦٠٦ ص
٦٦٠٧ ص
٦٦٠٨ ص
٦٦٠٩ ص
٦٦١٠ ص
٦٦١١ ص
٦٦١٢ ص
٦٦١٣ ص
٦٦١٤ ص
٦٦١٥ ص
٦٦١٦ ص
٦٦١٧ ص
٦٦١٨ ص
٦٦١٩ ص
٦٦٢٠ ص
٦٦٢١ ص
٦٦٢٢ ص
٦٦٢٣ ص
٦٦٢٤ ص
٦٦٢٥ ص
٦٦٢٦ ص
٦٦٢٧ ص
٦٦٢٨ ص
٦٦٢٩ ص
٦٦٣٠ ص
٦٦٣١ ص
٦٦٣٢ ص
٦٦٣٣ ص
٦٦٣٤ ص
٦٦٣٥ ص
٦٦٣٦ ص
٦٦٣٧ ص
٦٦٣٨ ص
٦٦٣٩ ص
٦٦٤٠ ص
٦٦٤١ ص
٦٦٤٢ ص
٦٦٤٣ ص
٦٦٤٤ ص
٦٦٤٥ ص
٦٦٤٦ ص
٦٦٤٧ ص
٦٦٤٨ ص
٦٦٤٩ ص
٦٦٥٠ ص
٦٦٥١ ص
٦٦٥٢ ص
٦٦٥٣ ص
٦٦٥٤ ص
٦٦٥٥ ص
٦٦٥٦ ص
٦٦٥٧ ص
٦٦٥٨ ص
٦٦٥٩ ص
٦٦٦٠ ص
٦٦٦١ ص
٦٦٦٢ ص
٦٦٦٣ ص
٦٦٦٤ ص
٦٦٦٥ ص
٦٦٦٦ ص
٦٦٦٧ ص
٦٦٦٨ ص
٦٦٦٩ ص
٦٦٧٠ ص
٦٦٧١ ص
٦٦٧٢ ص
٦٦٧٣ ص
٦٦٧٤ ص
٦٦٧٥ ص
٦٦٧٦ ص
٦٦٧٧ ص
٦٦٧٨ ص
٦٦٧٩ ص
٦٦٨٠ ص
٦٦٨١ ص
٦٦٨٢ ص
٦٦٨٣ ص
٦٦٨٤ ص
٦٦٨٥ ص
٦٦٨٦ ص
٦٦٨٧ ص
٦٦٨٨ ص
٦٦٨٩ ص
٦٦٩٠ ص
٦٦٩١ ص
٦٦٩٢ ص
٦٦٩٣ ص
٦٦٩٤ ص
٦٦٩٥ ص
٦٦٩٦ ص
٦٦٩٧ ص
٦٦٩٨ ص
٦٦٩٩ ص
٦٧٠٠ ص
٦٧٠١ ص
٦٧٠٢ ص
٦٧٠٣ ص
٦٧٠٤ ص
٦٧٠٥ ص
٦٧٠٦ ص
٦٧٠٧ ص
٦٧٠٨ ص
٦٧٠٩ ص
٦٧١٠ ص
٦٧١١ ص
٦٧١٢ ص
٦٧١٣ ص
٦٧١٤ ص
٦٧١٥ ص
٦٧١٦ ص
٦٧١٧ ص
٦٧١٨ ص
٦٧١٩ ص
٦٧٢٠ ص
٦٧٢١ ص
٦٧٢٢ ص
٦٧٢٣ ص
٦٧٢٤ ص
٦٧٢٥ ص
٦٧٢٦ ص
٦٧٢٧ ص
٦٧٢٨ ص
٦٧٢٩ ص
٦٧٣٠ ص
٦٧٣١ ص
٦٧٣٢ ص
٦٧٣٣ ص
٦٧٣٤ ص
٦٧٣٥ ص
٦٧٣٦ ص
٦٧٣٧ ص
٦٧٣٨ ص
٦٧٣٩ ص
٦٧٤٠ ص
٦٧٤١ ص
٦٧٤٢ ص
٦٧٤٣ ص
٦٧٤٤ ص
٦٧٤٥ ص
٦٧٤٦ ص
٦٧٤٧ ص
٦٧٤٨ ص
٦٧٤٩ ص
٦٧٥٠ ص
٦٧٥١ ص
٦٧٥٢ ص
٦٧٥٣ ص
٦٧٥٤ ص
٦٧٥٥ ص
٦٧٥٦ ص
٦٧٥٧ ص
٦٧٥٨ ص
٦٧٥٩ ص
٦٧٦٠ ص
٦٧٦١ ص
٦٧٦٢ ص
٦٧٦٣ ص
٦٧٦٤ ص
٦٧٦٥ ص
٦٧٦٦ ص
٦٧٦٧ ص
٦٧٦٨ ص
٦٧٦٩ ص
٦٧٧٠ ص
٦٧٧١ ص
٦٧٧٢ ص
٦٧٧٣ ص
٦٧٧٤ ص
٦٧٧٥ ص
٦٧٧٦ ص
٦٧٧٧ ص
٦٧٧٨ ص
٦٧٧٩ ص
٦٧٨٠ ص
٦٧٨١ ص
٦٧٨٢ ص
٦٧٨٣ ص
٦٧٨٤ ص
٦٧٨٥ ص
٦٧٨٦ ص
٦٧٨٧ ص
٦٧٨٨ ص
٦٧٨٩ ص
٦٧٩٠ ص
٦٧٩١ ص
٦٧٩٢ ص
٦٧٩٣ ص
٦٧٩٤ ص
٦٧٩٥ ص
٦٧٩٦ ص
٦٧٩٧ ص
٦٧٩٨ ص
٦٧٩٩ ص
٦٨٠٠ ص
٦٨٠١ ص
٦٨٠٢ ص
٦٨٠٣ ص
٦٨٠٤ ص
٦٨٠٥ ص
٦٨٠٦ ص
٦٨٠٧ ص
٦٨٠٨ ص
٦٨٠٩ ص
٦٨١٠ ص
٦٨١١ ص
٦٨١٢ ص
٦٨١٣ ص
٦٨١٤ ص
٦٨١٥ ص
٦٨١٦ ص
٦٨١٧ ص
٦٨١٨ ص
٦٨١٩ ص
٦٨٢٠ ص
٦٨٢١ ص
٦٨٢٢ ص
٦٨٢٣ ص
٦٨٢٤ ص
٦٨٢٥ ص
٦٨٢٦ ص
٦٨٢٧ ص
٦٨٢٨ ص
٦٨٢٩ ص
٦٨٣٠ ص
٦٨٣١ ص
٦٨٣٢ ص
٦٨٣٣ ص
٦٨٣٤ ص
٦٨٣٥ ص
٦٨٣٦ ص
٦٨٣٧ ص
٦٨٣٨ ص
٦٨٣٩ ص
٦٨٤٠ ص
٦٨٤١ ص
٦٨٤٢ ص
٦٨٤٣ ص
٦٨٤٤ ص
٦٨٤٥ ص
٦٨٤٦ ص
٦٨٤٧ ص
٦٨٤٨ ص
٦٨٤٩ ص
٦٨٥٠ ص
٦٨٥١ ص
٦٨٥٢ ص
٦٨٥٣ ص
٦٨٥٤ ص
٦٨٥٥ ص
٦٨٥٦ ص
٦٨٥٧ ص
٦٨٥٨ ص
٦٨٥٩ ص
٦٨٦٠ ص
٦٨٦١ ص
٦٨٦٢ ص
٦٨٦٣ ص
٦٨٦٤ ص
٦٨٦٥ ص
٦٨٦٦ ص
٦٨٦٧ ص
٦٨٦٨ ص
٦٨٦٩ ص
٦٨٧٠ ص
٦٨٧١ ص
٦٨٧٢ ص
٦٨٧٣ ص
٦٨٧٤ ص
٦٨٧٥ ص
٦٨٧٦ ص
٦٨٧٧ ص
٦٨٧٨ ص
٦٨٧٩ ص
٦٨٨٠ ص
٦٨٨١ ص
٦٨٨٢ ص
٦٨٨٣ ص
٦٨٨٤ ص
٦٨٨٥ ص
٦٨٨٦ ص
٦٨٨٧ ص
٦٨٨٨ ص
٦٨٨٩ ص
٦٨٩٠ ص
٦٨٩١ ص
٦٨٩٢ ص
٦٨٩٣ ص
٦٨٩٤ ص
٦٨٩٥ ص
٦٨٩٦ ص
٦٨٩٧ ص
٦٨٩٨ ص
٦٨٩٩ ص
٦٩٠٠ ص
٦٩٠١ ص
٦٩٠٢ ص
٦٩٠٣ ص
٦٩٠٤ ص
٦٩٠٥ ص
٦٩٠٦ ص
٦٩٠٧ ص
٦٩٠٨ ص
٦٩٠٩ ص
٦٩١٠ ص
٦٩١١ ص
٦٩١٢ ص
٦٩١٣ ص
٦٩١٤ ص
٦٩١٥ ص
٦٩١٦ ص
٦٩١٧ ص
٦٩١٨ ص
٦٩١٩ ص
٦٩٢٠ ص
٦٩٢١ ص
٦٩٢٢ ص
٦٩٢٣ ص
٦٩٢٤ ص
٦٩٢٥ ص
٦٩٢٦ ص
٦٩٢٧ ص
٦٩٢٨ ص
٦٩٢٩ ص
٦٩٣٠ ص
٦٩٣١ ص
٦٩٣٢ ص
٦٩٣٣ ص
٦٩٣٤ ص
٦٩٣٥ ص
٦٩٣٦ ص
٦٩٣٧ ص
٦٩٣٨ ص
٦٩٣٩ ص
٦٩٤٠ ص
٦٩٤١ ص
٦٩٤٢ ص
٦٩٤٣ ص
٦٩٤٤ ص
٦٩٤٥ ص
٦٩٤٦ ص
٦٩٤٧ ص
٦٩٤٨ ص
٦٩٤٩ ص
٦٩٥٠ ص
٦٩٥١ ص
٦٩٥٢ ص
٦٩٥٣ ص
٦٩٥٤ ص
٦٩٥٥ ص
٦٩٥٦ ص
٦٩٥٧ ص
٦٩٥٨ ص
٦٩٥٩ ص
٦٩٦٠ ص
٦٩٦١ ص
٦٩٦٢ ص
٦٩٦٣ ص
٦٩٦٤ ص
٦٩٦٥ ص
٦٩٦٦ ص
٦٩٦٧ ص
٦٩٦٨ ص
٦٩٦٩ ص
٦٩٧٠ ص
٦٩٧١ ص
٦٩٧٢ ص
٦٩٧٣ ص
٦٩٧٤ ص
٦٩٧٥ ص
٦٩٧٦ ص
٦٩٧٧ ص
٦٩٧٨ ص
٦٩٧٩ ص
٦٩٨٠ ص
٦٩٨١ ص
٦٩٨٢ ص
٦٩٨٣ ص
٦٩٨٤ ص
٦٩٨٥ ص
٦٩٨٦ ص
٦٩٨٧ ص
٦٩٨٨ ص
٦٩٨٩ ص
٦٩٩٠ ص
٦٩٩١ ص
٦٩٩٢ ص
٦٩٩٣ ص
٦٩٩٤ ص
٦٩٩٥ ص
٦٩٩٦ ص
٦٩٩٧ ص
٦٩٩٨ ص
٦٩٩٩ ص
٧٠٠٠ ص
٧٠٠١ ص
٧٠٠٢ ص
٧٠٠٣ ص
٧٠٠٤ ص
٧٠٠٥ ص
٧٠٠٦ ص
٧٠٠٧ ص
٧٠٠٨ ص
٧٠٠٩ ص
٧٠١٠ ص
٧٠١١ ص
٧٠١٢ ص
٧٠١٣ ص
٧٠١٤ ص
٧٠١٥ ص
٧٠١٦ ص
٧٠١٧ ص
٧٠١٨ ص
٧٠١٩ ص
٧٠٢٠ ص
٧٠٢١ ص
٧٠٢٢ ص
٧٠٢٣ ص
٧٠٢٤ ص
٧٠٢٥ ص
٧٠٢٦ ص
٧٠٢٧ ص
٧٠٢٨ ص
٧٠٢٩ ص
٧٠٣٠ ص
٧٠٣١ ص
٧٠٣٢ ص
٧٠٣٣ ص
٧٠٣٤ ص
٧٠٣٥ ص
٧٠٣٦ ص
٧٠٣٧ ص
٧٠٣٨ ص
٧٠٣٩ ص
٧٠٤٠ ص
٧٠٤١ ص
٧٠٤٢ ص
٧٠٤٣ ص
٧٠٤٤ ص
٧٠٤٥ ص
٧٠٤٦ ص
٧٠٤٧ ص
٧٠٤٨ ص
٧٠٤٩ ص
٧٠٥٠ ص
٧٠٥١ ص
٧٠٥٢ ص
٧٠٥٣ ص
٧٠٥٤ ص
٧٠٥٥ ص
٧٠٥٦ ص
٧٠٥٧ ص
٧٠٥٨ ص
٧٠٥٩ ص
٧٠٦٠ ص
٧٠٦١ ص
٧٠٦٢ ص
٧٠٦٣ ص
٧٠٦٤ ص
٧٠٦٥ ص
٧٠٦٦ ص
٧٠٦٧ ص
٧٠٦٨ ص
٧٠٦٩ ص
٧٠٧٠ ص
٧٠٧١ ص
٧٠٧٢ ص
٧٠٧٣ ص
٧٠٧٤ ص
٧٠٧٥ ص
٧٠٧٦ ص
٧٠٧٧ ص
٧٠٧٨ ص
٧٠٧٩ ص
٧٠٨٠ ص
٧٠٨١ ص
٧٠٨٢ ص
٧٠٨٣ ص
٧٠٨٤ ص
٧٠٨٥ ص
٧٠٨٦ ص
٧٠٨٧ ص
٧٠٨٨ ص
٧٠٨٩ ص
٧٠٩٠ ص
٧٠٩١ ص
٧٠٩٢ ص
٧٠٩٣ ص
٧٠٩٤ ص
٧٠٩٥ ص
٧٠٩٦ ص
٧٠٩٧ ص
٧٠٩٨ ص
٧٠٩٩ ص
٧١٠٠ ص
٧١٠١ ص
٧١٠٢ ص
٧١٠٣ ص
٧١٠٤ ص
٧١٠٥ ص
٧١٠٦ ص
٧١٠٧ ص
٧١٠٨ ص
٧١٠٩ ص
٧١١٠ ص
٧١١١ ص
٧١١٢ ص
٧١١٣ ص
٧١١٤ ص
٧١١٥ ص
٧١١٦ ص
٧١١٧ ص
٧١١٨ ص
٧١١٩ ص
٧١٢٠ ص
٧١٢١ ص
٧١٢٢ ص
٧١٢٣ ص
٧١٢٤ ص
٧١٢٥ ص
٧١٢٦ ص
٧١٢٧ ص
٧١٢٨ ص
٧١٢٩ ص
٧١٣٠ ص
٧١٣١ ص
٧١٣٢ ص
٧١٣٣ ص
٧١٣٤ ص
٧١٣٥ ص
٧١٣٦ ص
٧١٣٧ ص
٧١٣٨ ص
٧١٣٩ ص
٧١٤٠ ص
٧١٤١ ص
٧١٤٢ ص
٧١٤٣ ص
٧١٤٤ ص
٧١٤٥ ص
٧١٤٦ ص
٧١٤٧ ص
٧١٤٨ ص
٧١٤٩ ص
٧١٥٠ ص
٧١٥١ ص
٧١٥٢ ص
٧١٥٣ ص
٧١٥٤ ص
٧١٥٥ ص
٧١٥٦ ص
٧١٥٧ ص
٧١٥٨ ص
٧١٥٩ ص
٧١٦٠ ص
٧١٦١ ص
٧١٦٢ ص
٧١٦٣ ص
٧١٦٤ ص
٧١٦٥ ص
٧١٦٦ ص
٧١٦٧ ص
٧١٦٨ ص
٧١٦٩ ص
٧١٧٠ ص
٧١٧١ ص
٧١٧٢ ص
٧١٧٣ ص
٧١٧٤ ص
٧١٧٥ ص
٧١٧٦ ص
٧١٧٧ ص
٧١٧٨ ص
٧١٧٩ ص
٧١٨٠ ص
٧١٨١ ص
٧١٨٢ ص
٧١٨٣ ص
٧١٨٤ ص
٧١٨٥ ص
٧١٨٦ ص
٧١٨٧ ص
٧١٨٨ ص
٧١٨٩ ص
٧١٩٠ ص
٧١٩١ ص
٧١٩٢ ص
٧١٩٣ ص
٧١٩٤ ص
٧١٩٥ ص
٧١٩٦ ص
٧١٩٧ ص
٧١٩٨ ص
٧١٩٩ ص
٧٢٠٠ ص
٧٢٠١ ص
٧٢٠٢ ص
٧٢٠٣ ص
٧٢٠٤ ص
٧٢٠٥ ص
٧٢٠٦ ص
٧٢٠٧ ص
٧٢٠٨ ص
٧٢٠٩ ص
٧٢١٠ ص
٧٢١١ ص
٧٢١٢ ص
٧٢١٣ ص
٧٢١٤ ص
٧٢١٥ ص
٧٢١٦ ص
٧٢١٧ ص
٧٢١٨ ص
٧٢١٩ ص
٧٢٢٠ ص
٧٢٢١ ص
٧٢٢٢ ص
٧٢٢٣ ص
٧٢٢٤ ص
٧٢٢٥ ص
٧٢٢٦ ص
٧٢٢٧ ص
٧٢٢٨ ص
٧٢٢٩ ص
٧٢٣٠ ص
٧٢٣١ ص
٧٢٣٢ ص
٧٢٣٣ ص
٧٢٣٤ ص
٧٢٣٥ ص
٧٢٣٦ ص
٧٢٣٧ ص
٧٢٣٨ ص
٧٢٣٩ ص
٧٢٤٠ ص
٧٢٤١ ص
٧٢٤٢ ص
٧٢٤٣ ص
٧٢٤٤ ص
٧٢٤٥ ص
٧٢٤٦ ص
٧٢٤٧ ص
٧٢٤٨ ص
٧٢٤٩ ص
٧٢٥٠ ص
٧٢٥١ ص
٧٢٥٢ ص
٧٢٥٣ ص
٧٢٥٤ ص
٧٢٥٥ ص
٧٢٥٦ ص
٧٢٥٧ ص
٧٢٥٨ ص
٧٢٥٩ ص
٧٢٦٠ ص
٧٢٦١ ص
٧٢٦٢ ص
٧٢٦٣ ص
٧٢٦٤ ص
٧٢٦٥ ص
٧٢٦٦ ص
٧٢٦٧ ص
٧٢٦٨ ص
٧٢٦٩ ص
٧٢٧٠ ص
٧٢٧١ ص
٧٢٧٢ ص
٧٢٧٣ ص
٧٢٧٤ ص
٧٢٧٥ ص
٧٢٧٦ ص
٧٢٧٧ ص
٧٢٧٨ ص
٧٢٧٩ ص
٧٢٨٠ ص
٧٢٨١ ص
٧٢٨٢ ص
٧٢٨٣ ص
٧٢٨٤ ص
٧٢٨٥ ص
٧٢٨٦ ص
٧٢٨٧ ص
٧٢٨٨ ص
٧٢٨٩ ص
٧٢٩٠ ص
٧٢٩١ ص
٧٢٩٢ ص
٧٢٩٣ ص
٧٢٩٤ ص
٧٢٩٥ ص
٧٢٩٦ ص
٧٢٩٧ ص
٧٢٩٨ ص
٧٢٩٩ ص
٧٣٠٠ ص
٧٣٠١ ص
٧٣٠٢ ص
٧٣٠٣ ص
٧٣٠٤ ص
٧٣٠٥ ص
٧٣٠٦ ص
٧٣٠٧ ص
٧٣٠٨ ص
٧٣٠٩ ص
٧٣١٠ ص
٧٣١١ ص
٧٣١٢ ص
٧٣١٣ ص
٧٣١٤ ص
٧٣١٥ ص
٧٣١٦ ص

دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٣٢٦

 

تحریم ، جنبش سیاسی ـ مذهبی مسلمانان علیه سلطه و نفوذ قدرتهای استعماری و صهیونیستی ؛ نیز اصطلاحی در علوم اجتماعی بویژه در مطالعات روابط و سیاست بین الملل به مفهوم سیاستی خصمانه در مناسبات بین دولتها.

تحریم در لغت به معنای «حرام کردن » و «ناروا داشتن » است (زوزنی ، ج ٢، ص ٢٠٥؛معین ، ذیل واژه ) و در سیاست و حقوق بین الملل ، اصطلاحی نسبتاً جدید است که به نظر می رسد از متون فقه اسلامی به ادبیات سیاسی و حقوقی راه یافته و بر مصادیقی فراتر از مسائل شرعی اطلاق شده است . مطالعة اجمالی تاریخ معاصر ایران در آستانة انقلاب مشروطیت ، بویژه رخدادهای مرتبط با جنبش تحریم کالاهای خارجی ، تحول و گسترش معنایی اصطلاح تحریم را بروشنی نشان می دهد. امروزه محققان و مترجمان علومِ اجتماعی ،

بویژه جامعه شناسی و علوم سیاسی و حقوق و روابط بین الملل ، برای توصیف صورتی از تعاملات و مناسبات بین گروههای اجتماعی یا ملتها و دولتها اصطلاح تحریم را به کار می برند ( رجوع کنید بهادامة مقاله ).

١) جنبش تحریم در جهان اسلام . در دو سدة اخیر، مسلمانان جنبشهای تحریمی گسترده ای علیه قدرتهای استعماری چون بریتانیا، روسیه ، امریکا و رژیم صهیونیستی اسرائیل داشته اند و هدف آنان مبارزه با سیطرة این قدرتها بر سرزمینهای اسلامی و دستیابی به استقلال بوده است . بنیانگذاران و رهبران این جنبشها غالباً علما و رهبران دینی بوده اند، بویژه از آن جهت که این تحریمها در بسیاری موارد، عنوان حکم ثانوی شرعی داشته است که اساساً تشخیص و اعلام آن از شئون فقهاست .

جنبشهای تحریمی در میان مسلمانان ، مبارزه ای مقدّس و برخوردار از مبانی اسلامی بوده است و در آنها از توسل به زور اجتناب می شده و به شیوة مقاومت منفی یا عدم همکاری صورت می گرفته و از حمایت گستردة مسلمانان جوامع اسلامی برخوردار می شده است . جنبش تحریم کالاهای خارجی به رهبری علما در آستانة انقلاب مشروطه و پس از آن ، تحریم همه جانبة حکومت اسرائیل از ابتدای تأسیس و بویژه پس از جنگ خرداد ١٣٤٦/ ژوئن ١٩٦٧ و نیز تأکید بر این تحریم در نظام جمهوری اسلامی ایران ، از نمونه های جنبش تحریمی است ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).

الف ) در ایران . از نیمة دوم قرن سیزدهم ، رشد سریع بازرگانی خارجی و رواج کالاهای فرنگی و خو گرفتن مردم ایران به مصرف این کالاها، سبب کاهش تولیدات ملی شد، بتدریج بازارهای داخلی به تصرف اجناس خارجی در آمد و تولیدکنندگان از رقابت با کالاهای خارجی بازماندند و درنتیجه ورشکست شدند ( رجوع کنید به آفاری ، ص ٣٦ـ ٣٨). هم زمان با افزایش خطر وابستگی اقتصاد ایران به اروپا و آشفتگی اوضاع بازرگانی ملی در آستانة انقلاب مشروطه ، جنبش تحریم کالاهای فرنگی به رهبری علما با هدف دستیابی به استقلال اقتصادی و سامان دادن به تجارت ملی شروع شد (اشرف ، ص ٩١؛ آبراهامیان ، ص ٧٦ـ ٧٩؛ الگار، ص ٣١١، ٣٥٨). سرآغاز این جنبش دامنه دار، نهضت تحریم تنباکو * (از ٢٨ رجب ١٣٠٧ تا ٥ جمادی الثانیة ١٣٠٩) بود. در ١٣١٥، مجدالاسلام کرمانی به یاری سیدجمال واعظ اصفهانی و ملک المتکلمین و میرزاعلی جناب ، «انجمن شرقی » را با هدف رفع احتیاج به کالاهای فرنگی ایجاد کردند و از علما و خطبا خواستند در ماه رمضان مردم را به استفاده از کالاهای داخلی ترغیب کنند. آقانجفی ، فقیه صاحب نفوذ عصر قاجار، در اصفهان حکم تحریم کالاهای فرنگی را صادر کرد. نشریة حبل المتین با استفتا از برخی علمای بزرگ نجف ، مانند سیداسماعیل صدر و سیدمحمدکاظم طباطبایی و شیخ الشریعه اصفهانی و ملامحمدکاظم خراسانی ، درخصوص استفاده نکردن از کالاهای فرنگی و درج فتواهای آنان ، به پیشبرد این جنبش کمک مؤثری کرد (نجفی ، ١٣٧١ ش ، ص ٨٦ ـ ٨٨؛ حبل المتین ، سال ٢٤، ش ٣٣، ص ٢٠ـ٢٢؛ الگار، ص ٣٢٨؛ برای آگاهی از برخی حمایتهای علما از جنبش تحریم رجوع کنید بهحبل المتین ، سال ٩، ش ٣، ص ٦، سال ١٨، ش ٤١، ص ٢).

علما، بویژه حاج آقانوراللّه اصفهانی فرزند آقانجفی ، تحریم کالاهای خارجی را ادامه دادند، چنانکه موجب ناخشنودی چارلز مارلینگ ، کاردار انگلیس در تهران ، شد. مارلینگ در ١٣٢٥ نامه ای اعتراض آمیز به نصراللّه مشیرالدوله ، وزیر خارجة وقت ، نوشت و خواستار مؤاخذه و تنبیه علما شد ( رجوع کنید به نجفی ، ١٣٧٨ش ، ص ١٢٣ـ١٢٤؛ «فتوای علمای اصفهان در تحریم کالاهای خارجی »، مجموعه اسناد ١٣٢٥، کارتن ش ٣، پوشة ش ٣، موجود در ادارة کل اسناد و آرشیو وزارت امورخارجه ). پس از شهریور ١٣٢٠، در خلال مبارزات مردم برای ملی شدن صنعت نفت ، آیت اللّه کاشانی با هدف شکست استعمار انگلیس ، اجناس خارجی را تحریم کرد (سازمان اسناد ملی ایران ، سند ش ٢٩٠٠٠٤٧٩٥، فیش ش ٠٠٠٩٠٦٤٠).

در آستانة شکل گیری انقلاب اسلامی ، با بیانات و اعلامیه های امام خمینی و دیگر مراجع تقلید در خصوص مبارزة همه جانبه با حکومت اسرائیل و قطع رابطه با آن ، جنبش سیاسی ـ مذهبی تحریم بار دیگر شکل گرفت . پس از پیروزی انقلاب و استقرار نظام جمهوری اسلامی ایران ، مواضع رهبر انقلاب در این باره در موضع گیری رسمی دولت جمهوری اسلامی و دستگاه سیاست خارجی آن بازتابهایی داشت ، از جمله اجرای سیاست نه شرقی نه غربی به مثابه اصل اساسی و راهبردی نظام جمهوری اسلامی ایران ، حمایت فعالانه از مردم فلسطین ، به رسمیت نشناختن حکومت اسرائیل و تحریم همه جانبة آن بر اساس قانون مادّه واحدة اسلامی مصوب پنجم مهر ١٣٧١، و قطع ارتباط سیاسی و اقتصادی با امریکا ( رجوع کنید بهامام خمینی ، ١٣٧٤ش ، ص ٤٥، ٤٩ـ٥٠، ١٧١ـ١٧٢؛ همو، ١٣٧٨ش ، ص ١٧ـ ١٨؛ فارسی ، ص ٤٥٣ـ٤٥٤، ٤٥٦ـ٤٥٧، ٧٤٦، ٧٤٩، ٧٥١؛ دانش پور، ص ٩٩٤).

ب ) در شبه قارة هند. پس از کنارکشیدن حکومت عثمانی از ادامة جنگ جهانی اول (١٩١٤ـ ١٩١٨)، خلافت عثمانی در مقابل نفوذ متفقین ، سخت متزلزل شد و نشانه های تفوق جویی متفقین ، بویژه بریتانیا، بر ترکیة عثمانی آشکار گشت . در واکنش به این شرایط ، در ربیع الاول ١٣٣٨ اجلاسی به نام «کنفرانس خلافت » به اهتمام رهبران مسلمان برجستة شبه قاره ، از جمله فضل الحق ، عبدالعزیز انصاری ، مولانا حسرت موهانی ، عبدالباری ، ابوالکلام آزاد، مولانا محمدعلی و برادرش شوکت علی ، در دهلی تشکیل شد که مهاتما گاندی نیز در آن شرکت کرد. در این اجلاس در بارة شیوة همکاری نکردن با استعمار بریتانیا و حمایت از خلافت عثمانی تصمیم گیری و توافق کلی شد. در ذیقعدة ١٣٣٩، «کنفرانس خلافت سراسری هند» در کراچی به ریاست محمدعلی قطعنامه ای تصویب کرد مبنی بر اینکه ادامة خدمت مسلمانان در ارتش بریتانیا خلاف شرع است و اگر بریتانیا به ترکیة عثمانی حمله کند، مسلمانان هند، هندوستان را جمهوری مستقل اعلام خواهند کرد. در صفر ١٣٤٠، «کمیتة کاری کنگرة ملی هند» قطعنامه ای در تأیید مصوبات کنفرانس خلافت سراسری هند در کراچی در بارة همکاری نکردن با بریتانیا به تصویب رساند. به این ترتیب ، هندوها و مسلمانان به منظور آزادی سرزمین خود از سلطة بریتانیا بسیج شدند و مردم سراسر شبه قاره به دعوت گاندی مبارزة منفی را آغاز کردند. گاندی از مردم خواست کالاهای ساخت بریتانیا را تحریم کنند و از دستورهای حکمرانان و مدیران انگلیسی سر باز زنند. پیروان مذاهب مختلف ، بویژه مسلمانان ، از این دستور که با تأیید و تأکید رهبران دینی شان بود پیروی کردند. جمعیت حزب اللّه نیز به رهبری ابوالکلام آزاد در میان تشکلهای مسلمانان فعال در جنبش خلافت ، بیش از همه از تحریم کالاهای خارجی حمایت کرد. جنبش خلافت تا ١٣٠٢ ش و اعلام جمهوری در ترکیة عثمانی تداوم یافت . این حرکت در طی جنگ جهانی دوم (١٩٣٩ـ ١٩٤٥) مجدداً تقویت شد و سراسر شبه قاره به فرمان گاندی در مقابل استعمار انگلیس به پا خاست . مسلمانان نیز ضمن اینکه برخواست اصلی خود یعنی داشتن سرزمین مستقل اصرار داشتند، به این حرکت پیوستند (هاردی ، ص ٢٥١ـ٢٥٢؛ آخوندزاده ، ص ٢٦، ٣٥؛ مشیرالحسن ، ص ١٠٥).

ج ) تحریم حکومت اسرائیل . با انتشار اعلامیة بالفور در پانزدهم محرّم ١٣٣٦/ دوم نوامبر ١٩١٧ که در آن به یهودیان جهان برای تأسیس وطن قومی در سرزمین فلسطین قول مساعد داده شده بود، مهاجرت یهودیان به فلسطین افزایش یافت . یهودیان اراضی فلسطین را می خریدند و در اواسط دهة ١٣١٠ ش / ١٩٣٠ که فروش زمین به آنان در مقیاس وسیع صورت می گرفت ، مجلس اعلای اسلامی فلسطین ، مالکان اراضی را تشویق می کرد که زمینهای خود را وقف کنند تا به این ترتیب ، فروش زمین به یهودیان به کمترین حد ممکن برسد (ولایتی ، ص ٧٠ـ٧١؛ خسروشاهی ، ص ٧١ـ٧٢). سرانجام در ٢١ شوال ١٣٥٣/ ٧ بهمن ١٣١٣ ش ، نخستین همایش علمای فلسطینی به ریاست حاج امین الحسینی * ، مفتی قدس ، با حضور چهارصد تن از علمای دینی و ائمة مساجد و وعّاظ و مدرّسان در جوار مسجدالاقصی برگزار شد. مهمترین مصوبة این همایش ، حکم مشهورِ تحریم فروش اراضی فلسطین به یهودیان بود. در این حکم ، فروش حتی یک وجب از اراضی فلسطین به یهودیان حرام اعلام شد و فروشندگان و دلالان آن ، در حکم مارقین و خوارج دانسته شدند. در این حکم بر تحریم همه جانبة یهودیان نیز توصیه شد. در خارج از فلسطین نیز علمای دینی ، احکام مشابهی صادر کردند و حمایت خود را از مصوبات این همایش نشان دادند. در دومین همایش علمای فلسطین که در ٢١ ذیقعدة ١٣٥٤/ ٢٥ بهمن ١٣١٤ به ریاست حاج امین الحسینی در قدس برگزار شد، حاضران جدّیتر و منسجمتر از همایش نخست بر اجرای حکم تحریم پیشین تأکید کردند (خسروشاهی ، ص ٧٢ـ٧٣).

فتوای علمای فلسطین در میان علمای شیعه بازتاب عمیقی داشت و سرآغازی برای واکنش فعال آنان در قبال قضیة فلسطین بود. در این سالها آیت اللّه محمدحسین آل کاشف الغطا (از علمای بزرگ نجف ) در پاسخ به استفتای محمد صبری عابدین مدّرس حرم شریف قدس ، درخصوص فروش اراضی به یهودیان ، حکمی هم مضمون با حکم علمای فلسطین صادر کرد و در آن فروش اراضی فلسطین به یهودیان را به منزلة جنگ با خدا و پیامبر و پایمال کردن دین اسلام اعلام نمود (ولایتی ، ص ١٦٥ـ١٦٦).

در دهة ١٣١٠ ش ، در حرکت اسلامی فلسطین به رهبری شیخ عزّالدین قسّام * و هواداران او، تحریم همه جانبة مناسبات با صهیونیستها و بویژه تحریمِ اسرائیل ادامه یافت و با صدور حکم جهاد علیه اشغالگران یهود و حکام انگلیسی و قیام معروف به انقلاب بزرگ فلسطین در ١٣١٥ ش ، جنبش تحریم به اوج خود رسید. پس از جنگ جهانی دوم ، حرکت اسلامی فلسطین به رهبری سازمان اخوان المسلمین مصر و سوریه ضمن تأکید

بر تحریم هرگونه مصالحة سیاسی با صهیونیستها، جهاد

علیه اشغالگران را تنها راه نجات فلسطین اعلام کرد. این موضع گیری اخوان المسلمین و مواضع مشابه دیگر سازمانهای جهادی اسلامی ، مانند حماس و سازمان جهاد اسلامی فلسطین ــ که بعدها در صحنة مبارزات اسلامی موجودیت یافتند ــ تاکنون تغییری نکرده است (خسروشاهی ، ص ١١٧، ١٥٧ـ ١٦٨، ٢٠٧).

جنبش تحریم رژیم صهیونیستی اسرائیل در خارج از فلسطین نیز در میان علمای دینی و مسلمانان کشورهای اسلامی تداوم یافته است . فشار فزایندة علما و مردم مسلمان این کشورها در بارة فلسطین سبب شده است که حکومتها نیز در همسویی با تحریمِ مناسبات با رژیم اسرائیل واکنش نشان دهند ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).

در ١٣٣٠ ش / ١٩٥١، در پی تجاوز نظامی صهیونیستها به سرزمین فلسطین ، کشورهای عربی عضو اتحادیة عرب ، رسماً رژیم صهیونیستی را تحریم کردند. این تحریم از طریق مرکزی به نام «دفتر تحریم عربی » در دمشق و دفاتر رابط آن در سایر کشورهای عضو پی گیری می شد. بر این اساس ، کشورهای عربی ملزم شدند همة فرآورده ها و شرکتهای اسرائیلی و نیز شرکتهای غیراسرائیلی را که با اسرائیل دادوستد داشتند تحریم کنند (دانش پور، ص ٩٩٣).

جدّیترین سیاست تحریم اسرائیل ، در موضع گیری یکپارچة کشورهای عربی صادرکنندة نفت در ١٣٥٢ ش / اکتبر ١٩٧٣ بازتاب یافت . در این سال ، در پی جنگ اسرائیل با مصر و سوریه و اعطای کمکهای عظیم تسلیحاتی امریکا به اسرائیل در این جنگ و طرفداری برخی دولتهای غربی بویژه هلند، بیشتر دولتهای عربیِ صادرکنندة نفت صادرات نفت را به ایالات متحدة امریکا و هلند متوقف کردند. کویت و عربستان سعودی در این حرکت پیشتاز بودند و از سایر کشورهای عرب تولیدکنندة نفت خواستار اعمال این سیاست شدند. هدف از این سیاست اعمال فشار فزاینده بر حامیان اسرائیل بود تا اسرائیل را به تخلیة سرزمینهایی که در جنگ ١٣٤٦ ش / ١٩٦٧ اشغال کرده بود وادارند. با حمایت کشورهای نفت خیز عرب از این پیشنهاد، تحریم نفتی به شکلی فراگیر علیه حامیان اسرائیل به اجرا در آمد. تحریم مزبور شرایط بسیار دشواری برای امریکا و کشورهای اروپایی پدید آورد که اثر مستقیم آن رکود شدید اقتصاد امریکا به سبب کمبود بیست میلیون بشکه نفت در روز بود. این تحریم با افزایش نفوذ کشورهای عربی نفتی ، معادلة قدرت را در خاورمیانه به مدت شش تا هشت سال پس از ١٣٥٢ ش / ١٩٧٣ به نفع اعراب دگرگون ساخت . اسرائیل در شرایط موازنة جدید، ناگزیر شد نیروهای خود را از بخش غربی شبه جزیرة سینا منتقل کند و میدانهای نفتی مصر را ــ که در جنگ ١٣٤٦ ش / ١٩٦٧ اشغال کرده بود ــ واگذار نماید. در پی این تحریم و کاهش تولید نفت ، قیمت نفت ناگهان افزایش یافت و ثروت کلان ناشی از آن ، کشورهای نفت خیز عربی را در خرید گستردة تسلیحات و تقویت موضع نظامی ـ راهبردی در مقابل اسرائیل یاری کرد. در این میان ، مصر موقعیت بهتری یافت و علاوه بر پس گرفتن حوزه های نفتی و گشودن کانال سوئز و احتساب درآمد سالانة دو میلیارد دلاری حاصل از حمل ونقل در این کانال ، موقعیت چانه زنی خود را در مقابل اسرائیل ارتقا داد. در مقابل ، اسرائیل برای جبران کسری درآمد، به کمکهای امریکا سخت وابسته شد. تحریم نفتی دستاوردهای مهمی داشت و برای کشورهای اسلامی عربی مفید بود، اما ناتوانی آنان در بهره برداری از این فرصت ــ بویژه اقدام مصر در انعقاد پیمان کمپ دیوید با اسرائیل در ١٣٥٧ ش / ١٩٧٨ و اقدامهای متقابل امریکا و غرب از طریق تأسیس «آژانس بین المللی انرژی » و «ذخایر استراتژیک نفتِ ایالات متحدة امریکا» ــ در اواخر دهة ١٣٥٠ ش / ١٩٧٠ معادله را به سود اسرائیل تغییر داد (استافر، ص ٥٥ ـ٥٦؛ شرابی ، ج ١، ص ٧٩٠ـ٧٩١؛ علی بابائی ، ج ١، ص ١٥٣ـ١٥٤).

به سبب سازش مصر با اسرائیل در پیمان کمپ دیوید، همة کشورهای اسلامی بجز عمان و نیز سازمان کنفرانس اسلامی و اتحادیة عرب ، مصر را تحریم کردند و این دو سازمان عضویت مصر را به حالت تعلیق درآوردند (شرابی ، ج ٢، ص ١٤٣٨؛ > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ١، ص ٢١٢، ٢٤٣). در قطعنامة سومین اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در ١٣٦٠ش ، لزوم تحریم اسرائیل از جانب کشورهای اسلامی مطرح شد و اعضا در بارة آن توافق کردند. پنجمین اجلاس سران در ١٣٦٦ ش در کویت ، با اقتباس از مصوبة پیشین اتحادیة عرب و در قالب اصول عمومی تحریم اسلامی ، تحریم اسرائیل را به تصویب رساند. بر این اساس ، از کلیة کشورهای اسلامی دعوت شد برای آزادی قدس و سرزمینهای اشغالی ، از طریق تحریم اقتصادی واسلامی علیه حکومت اسرائیل جهاد کنند ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ١، ص ٢٤٣؛ دانش پور، ص ٩٩٣ـ٩٩٤).

پس از فروپاشی اتحاد شوروی در ١٣٧٠ ش /١٩٩١، در سیاست بین المللی فضای جدیدی پدید آمد، بویژه در جریان جنگ عراق با کویت و پس از آن در جنگ متحدان غربی کویت به رهبری امریکا با عراق ، در میان کشورهای عربی در بارة جانبداری از عراق تفرقه افتاد. امریکا فعالانه سیاست تحمیل سازش ، معروف به فرآیند صلح خاورمیانه ، را طراحی کرد و نخستین اقدام آن برگزاری اجلاس صلح مادرید در ١٣٧١ ش / ١٩٩٢ بود که در قالب طرح «زمین در برابر صلح »، بزرگترین مشکل را در سیاست یکپارچة تحریم کشورهای اسلامی علیه حکومت اسرائیل ایجاد کرد، زیرا پذیرش اصل مذاکره و مصالحة سیاسی با حکومت اسرائیل برای کشورهای اسلامی به منزلة انصراف و عقب نشینی از مواضع اصولی پیشین ، یعنی تحریم هرگونه همکاری و برقراری مناسبات با این حکومت بود (برای آگاهی از جزئیات فرآیند صلح رجوع کنید به غزه و اریحا، موافقتنامه * ).

امریکا در نقش میانجی فرآیند سازش ، تلاش برای کاستن حجم تحریمهای گذشته علیه اسرائیل را، به عنوان بخشی از سیاست فرآیند سازش ، پی گیری کرد. کویت که سخت تحت نفود امریکا درآمده بود، اولین کشور عربی بود که با لغو برخی تحریمها علیه اسرائیل موافقت کرد و نام شرکتهای غیراسرائیلی را که با اسرائیل دادوستد داشتند از سیاهة تحریم خود حذف کرد. پس از کویت ، امارات متحدة عربی موضع مشابهی اتخاذ نمود (دانش پور، ص ٩٩٣ـ٩٩٤). در اوایل مهر ١٣٧٣/ اواخر سپتامبر ١٩٩٤، همة کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس تحریمهای ثانویه و ثالث ( رجوع کنید بهادامة مقاله ) علیه اسرائیل را لغو کردند. اتحادیة عرب

در واکنش به این اقدام ، ضمن محکوم کردن این موضع شورای همکاری خلیج فارس ، تأکید کرد که تنها مرجع ذیصلاح برای تصمیم گیری درخصوص لغو تحریم کشورهای اسلامی علیه اسرائیل اتحادیة عرب است . اتحادیة عرب در موضع گیریهای خود تلاش کرده است از سیاست تحریم به منظور پیشبرد فرآیند سازش خاورمیانه و به عنوان اهرم فشار علیه اسرائیل بهره جوید (برای نمونه > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ١، ص ٢١٣: مواضع رسمی اتحادیه در ١٣٧٦ ش / مارس ١٩٩٧). مواضع سازمان کنفرانس اسلامی نیز مشابه اتحادیة عرب بوده است ( رجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٢٤٣: مواضع سازمان کنفرانس اسلامی ).

از ١٣٧٨ ش / ١٩٩٩، سیاست جدید رژیم اسرائیل در سرکوب مردم فلسطین و اعمال خشونت گسترده علیه آنان و به دنبال آن از سرگیری قیام مردم فلسطین ، معروف به انتفاضة مسجدالاقصی ، از ششم مهر ١٣٧٩/ ٢٨ سپتامبر ٢٠٠٠ تاکنون ، واکنشهای وسیع و جدّی احزاب و سازمانهای غیردولتی و گروهها و شخصیتهای برجستة اسلامی را برانگیخته است . مسلمانان جهان علاوه بر تحریم همه جانبة رژیم اسرائیل ، شرکتهای تجاری امریکایی چون استارباکس و آی . بی . ام و کوکاکولا را در کشورهای اسلامی تحریم ، و برخی سازمانهای غیردولتی اروپایی نیز از این تحریمها حمایت کرده اند (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران ، خبر ش ٢٣٣، مورخ ١٦/١/١٣٨١ ش ؛ همو، خبر ش ٣٥، مورخ ١٢/١/١٣٨١ ش ؛ همو، خبر ش ١٦٨، مورخ ٢٤/٣/١٣٨١ ش ؛ خبر ش ٣٠٤، مورخ ٣٠/٣/١٣٨١ ش ).

٢) اصطلاح تحریم در علوم اجتماعی و مواردی از تحریمهای کشورهای اسلامی . از دیدگاه جامعه شناختی ، تحریم واکنشی است که اعضای یک گروه اجتماعی در تأیید یا ردِّ گونه ای رفتار بروز می دهند. این واکنش ، در معیارهای رفتاریِ گروه به دو صورت ، تحریم منفی (تنبیه ) و تحریم مثبت (تشویق )، نمود می یابد و رفتارها را مطابق با هنجارهای اجتماعی تنظیم می کند. کارکرد اصلی تحریم در این مفهوم ، فراهم آوردن الگویی برای نظارت اجتماعی و به دست دادن عاملی برای انسجام جامعه است ( بریتانیکا ، ذیل "sanction" ).

در حوزة مطالعات بین الملل ، از جمله حقوق و سیاست و اقتصاد، دیدگاههای نظری در بارة تحریم مبتنی بر مطالعة قدرت اقتصادی و چگونگی استفاده از این قدرت است ، ازینرو نظریه های تحریم در این حوزه ابعاد اقتصادی دارد (زهرانی ، ص ١٧؛ مروم ، ص ٤٥). همچنین تحریم به عنوان راهبردی مؤثر در جنگ اقتصادی و راهبردی قهرآمیز به منظور زمینه سازی برای ایجاد تغییرات سیاسی و اجتماعی در کشور تحریم شونده و ابزار «دیپلماسی بازدارنده » و مقدمه ای برای جنگ به کار گرفته می شود. (زهرانی ،

ص ٢٠؛ لوپث و کارترایت ، ص ١٧، ١٩؛ بریتانیکا ، ذیل "economic warefare" ).

تحریم به معنای وسیع ، انواع گوناگونی از اقدامات را در برمی گیرد، از جمله تعلیق روابط سیاسی ، ایجاد وقفه در ارتباطات از راه محدود ساختن یا قطع کردن بخشی از امور تجاری و مالی یا تمامی آن ، و برخورد نظامی ( > فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، ذیل "sanction" ؛ آقایی ؛ آقابخشی و افشاری راد، ذیل "sanction" و "embargo" ). دولت تحریم کننده را دولت آغازگر و دولت تحریم شونده را دولت هدف می نامند (لی ، ص ٩١). تحریم در روابط بین دولتها به سه صورت است : تحریم یک جانبه که در آن دولت آغازگر از اقدامات تنبیهی به مثابه ابزار سیاست خارجی خود علیه دولت هدف بهره می گیرد، تحریم چند جانبه که گروهی از دولتها در آن مشارکت دارند، و تحریم بین المللی که در آن جامعة بین المللی شامل بیشتر کشورهای جهان ، علیه دولتی که هنجارها و اصول حقوق بین الملل را نقض کرده است مجازاتهای مشخصی اعمال می کنند. هدف از تحریم بین المللی ، تنبیه دولت خاطی و واداشتن آن به مراعات هنجارها است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ٩٣ـ٩٤). افزون بر این تقسیم بندی ، تحریم برحسب موقعیت دولت آغازگر و مناسبات آن با دولت هدف به تحریم اولیه و ثانویه و ثالث دسته بندی می شود. در تحریم اولیه ، دولت آغازگر با دولت هدف اختلافهای مستقیم سیاسی و اقتصادی دارد و تحریم فقط شامل دولت هدف می شود. در تحریم ثانویه ، اقدامات تحریمی علیه کشورهای دیگری است که با دولت هدف رابطة تجاری و مالی دارند. تحریم ثالث علیه طرفهایی است که با کشور یا کشورهای هدف در تحریم ثانویه مناسبات اقتصادی دارند (نف ، ص ٢٦٢). تحریم اقتصادی نیز، مشخصاً به دو گونة تجاری و مالی تقسیم می شود: تحریم تجاری معمولاً گزینشی است و یک یا چند کالا را در برمی گیرد، اما تحریم مالی شامل قطع کمکهای رسمی و دولتی است و در شدیدترین مرحله ، به مسدودنمودن داراییهای دولت هدف منجر می شود؛ در نتیجه ، این تحریم روند مناسبات مالی را متوقف و از انجام گرفتن فعالیتهای تجاری دولت هدف ، به صورت مستقیم یا غیرمستقیم ، ممانعت می کند. به این ترتیب ، تحریم مالی ، بویژه در موارد تأمین مالی طرحهای بنیادی توسعه ، شرایط دشوارتر و هزینه های بیشتری را بر کشور هدف تحمیل می کند (هوفباور و الیوت ، ص ١٨١ـ١٨٢).

از منظر حقوق بین الملل عمومی اعتبار حقوقی و مشروعیت داشتن اقدامات تحریمی مهم است . از این دیدگاه ، تحریمهای بین المللی که در چارچوب سازمان ملل متحد مقرر و اعمال می شوند اعتبار حقوقی و مشروعیت بین المللی دارند، اما در اعتبار داشتن و قانونی بودن اعمال تحریمهای یک جانبه و نیز تحریمهای فراسرزمینی (ثانویه و ثالث )، تردید وجود دارد. تحریمهای فراسرزمینی به سبب آنکه ناقض اصول مسلّم حقوق بین الملل ، مانند حق توسعه و اصل مداخله نکردن در امور داخلی دیگر دولتها و اصل بیطرفی هستند و با اصول آزادی تجارت و کشتی رانی بین المللی مغایرت آشکار دارند، مردود و نامعتبرند (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ٩٦ـ١٠٠؛ نف ، ص ٢٦٨؛ مجتهدزاده ، ص ٢١٦). از آنجا که در دو سدة اخیر حقوق بین الملل عمومی به جای تمرکز بر مراقبت از مناقشات ، به محدود کردن و به حداقل رساندن کشمکشها و نهایتاً ریشه کن ساختن آنها توجه داشته است ، استنباط می شود که موضع حقوق بین الملل در شرایط کنونی معطوف به ممنوع ساختن تحریمهای یکجانبه و فراتر از آن ، جلوگیری از جنگ اقتصادی است ( رجوع کنید به نف ، ص ٢٧٩).

به موازات قوّت گرفتن اصول عدم توسل به زور و الزام به حل مسالمت آمیز اختلافات در روابط بین الملل ، از اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم تحریم به عنوان ابزاری در سیاست خارجی دولتها اهمیت یافت . پیش از طرح این اصول بنیادی در عرصة سیاست بین الملل و پذیرفته شدن آن نزد بیشتر دولتها، توسل به جنگ مؤثرترین و طبیعیترین ابزار در سیاست خارجی به شمار می آمد و دولتها به استفاده از اقدامات تنبیهی یا کیفری ، از جمله تحریم ، کمتر نیاز داشتند ( رجوع کنید بهموسی زاده ، ص ٣٤٧، ٣٤٩؛ بلدسو و بوتسک ، ص ٤٨١ـ ٤٨٢). با تأسیس جامعة ملل در ١٣٠٠ ش / ١٩٢١ چارچوبی کلی برای حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی عرضه شد. مادّة شانزدهم میثاق جامعة ملل ، شرایطی قانونی برای اعمال اقدامات دسته جمعی علیه کشوری که غیرقانونی به جنگ متوسل شود مقرر کرد، ولی این نظام در عمل کارآیی نداشت و این ضعف ناشی از پیش فرض نادرست مادّة مذکور بود که تصمیم گیری در بارة مصادیق جرم و خطا و نیز چگونگی برخورد با مجرم را منوط به حصول اجماع آرای اعضای جامعة ملل می دانست (داکسی ، ص ١٩٤؛ نیز رجوع کنید به نف ، ص ٢٦٩).

منشور ملل متحد نیز بصراحت تحریم کردن کشوری را که حملة نظامی نموده یا مُفاد منشور ملل متحد را نقض کرده ، پذیرفته است . این موضوع در مادّة ٤٢ از فصل هفتم منشور تصریح و به شورای امنیت سازمان ملل این اختیار داده شده است که با تعیین مصداقهای تهدید صلح و نقض صلح و عمل تجاوز در سطح بین المللی ، مطابق با شرایط موجود، در بارة اجرای اقدامات ضروری و متناسب تصمیم گیری کند. شورای امنیت مجاز است که برای اِعمال تحریم دستورهای لازم را صادر نماید و اعضای سازمان ملل متحد موظف به اجرای آنهایند (لوپث و کارترایت ، ص ١٩؛ داکسی ، ص ١٩٦؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ٩٣).

در سالهای جنگ سرد (١٣٢٥ـ١٣٦٤ ش / ١٩٤٦ـ ١٩٨٥)، به سبب برخوردهای ایدئولوژیک بلوک شرق و غرب و استفادة مکرر برخی دولتها، بویژه امریکا و شوروی ، از حق وتو، شورای امنیت ، جز دو بار ــ تحریم رودزیا در ١٣٤٥ ش / ١٩٦٦ و تحریم افریقای جنوبی در ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧ ــ عملاً در اعمال تحریم ناتوان ماند، اما در همین دوره ، تحریمهای یک جانبه و چندجانبة بسیاری علیه برخی دولتها صورت گرفت . بر اساس یک برآورد، در این دوره بیش از شصت بار تحریم علیه کشورها انجام گرفت که از این میان بیش از سه چهارم تحریمها را امریکا اعمال کرد (داکسی ، ص ١٩٦ـ١٩٧؛ لوپث و کارترایت ، همانجا؛ > فرهنگ فشردة علوم سیاسی آکسفورد < ، همانجا).

الگوی به کارگیری تحریم از ١٣٧٠ ش /١٩٩٠ تاکنون از نظر کمّی و کیفی تغییر یافته است . این تغییرات مشتمل است بر کاربرد کمتر تحریمهای یکجانبه و گرایش بیشتر به تحریمهای چندجانبه و بین المللی بویژه با نظارت سازمان ملل متحد. شورای امنیت سازمان ملل در دهة ١٣٧٠ ش /١٩٩٠، علیه عراق و لیبی و سودان و در دو سال اخیر (١٣٧٩ـ١٣٨٠ ش ) علیه افغانستان ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) تحریمهای جامع یا نسبی اعمال کرده است ، اما امریکا به رغم تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل ، همچنان بر تحریمهای یک جانبه اصرار دارد. نمونة بارز آن تحریم جامع و دراز مدت ایران و عراق و تحریم نسبی لیبی و سودان ( رجوع کنید بهادامة مقاله ) است (لوپث و کارترایت ، همانجا). به نظر می رسد شاخص اصلی تحریمهای امریکا علیه کشورهای اسلامی به چگونگی مناسبات و مواضع آنها در قبال حکومت اسرائیل و قضیة فلسطین و همچنین به سیاست مستقل و انقلابی این کشورها در عرصة بین الملل بستگی دارد. امریکا پیوسته تلاش کرده است رهبران و شخصیتهای سیاسی تراز اول و مؤثر کشورهای انقلابی جهان سوم چون کوبا و نیکاراگوئه و شیلی و کشورهای اسلامی مخالف رژیم اسرائیل را تروریست بخواند و از این طریق توجیهی جهان پَسند برای اعمال مجازات و تحریم اقتصادی و راهبردی آنها بیابد و جامعة بین المللی را نیز با خود همراه سازد. بدین ترتیب ، امریکا در سطوح گوناگون ایران و لیبی و سوریه و عراق را تحریم کرده و حتی از فروش تسلیحات پیشرفته به کشورهای عربی چون اردن امتناع ورزیده است (برای نمونه رجوع کنید به شرابی ، ج ٢، ص ١٤٢١ـ١٤٢٢، ١٤٢٤ـ ١٤٢٥، ١٤٢٨ـ ١٤٣٥).

تحریم ایران . ایران در دو سدة اخیر، با تحریمهای اقتصادی متعددی روبرو بوده است . در دورة قاجار (١٢١٠ـ ١٣٤٤) با توجه به وابستگی اقتصادی مناطق شمالی ایران به اقتصاد و شبکة حمل ونقل روسیه ، روسها از تحریم اقتصادی علیه ایران به مثابه ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود بهرة فراوانی بردند. در دورة نخست وزیری دکتر مصدق و بخصوص در نهضت ملی شدن صنعت نفت ، دولت انگلیس از تحریم اقتصادی برای تغییر مواضع دولت ایران استفاده کرد (سجادپور، ص ٧؛ نیز رجوع کنید بهملی شدن صنعت نفت * ).

در سالهای بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از ماجرای تسخیر سفارت امریکا در سیزدهم آبان ١٣٥٨، ایران رسماً با تحریمهای تجاری و اقتصادی امریکا و متحدان اروپایی آن مواجه شد. با آزاد شدن گروگانهای امریکایی در ٣٠ دی ١٣٥٩، دولتهای اروپایی از ادامة تحریم ایران دست کشیدند، اما امریکا برخلاف تعهدات خود در بیانیه های الجزایر مبنی بر لغو تحریم و مداخله نکردن در امور داخلی ایران ، با مسدود کردن داراییها و امتناع از تحویل تجهیزات نظامی خریداری شدة ایران ، همچنان به اعمال تحریم در مقیاسی گسترده تر ادامه داد (فرزین نیا، ١٣٧٦ ش الف ، ص ١١٦؛ سجادپور، همانجا؛ نیز رجوع کنید بهبیانیه های الجزایر * ).

از دی ١٣٦٢/ ژانویة ١٩٨٤، زمانی که جرج شولتز وزیر خارجة امریکا، ایران را به تروریسم بین المللی متهم کرد، نشانه های تحریم گستردة ایران آشکار شد. در زمان جنگ عراق با ایران (١٣٥٩ـ١٣٦٧ ش ) امریکا از حکومت عراق حمایت سیاسی و نظامی کرد. در ٧ آبان ١٣٦٦/ ٢٩ اکتبر ١٩٨٧، طبق تصمیم کنگرة امریکا، ورود کالاها و فرآورده های امریکایی به ایران تحریم شد. این تحریم دامنة وسیعی از محدودیتها و ممنوعیتهای اقتصادی ، فنّاوری نظامی و راهبردی را در بر می گرفت (کلاوسون ، ص ١٥؛ کیوان حسینی ، ص ٦٠؛ نیز رجوع کنید بهجنگ عراق با ایران * ).

در فضای بین المللی پس از جنگ سرد، بویژه پس از اتمام جنگِ متحدان کویت با عراق ، امریکا برای تحقق الگوی نظم جدید بین المللی خود در منطقة خاورمیانه ، سیاست مهار ایران را که بخشی از «سیاست مهار دو جانبه » بر ضد دو کشور ایران و عراق بود، به اجرا درآورد (١٣٧٢ ش / مه ١٩٩٣). بر اساس این سیاست ، هدف از تحریم و مجازاتهای ایران فراتر از تحریمهای معمول تجاری و اقتصادی ، تضعیف قدرت ایران و پیشگیری از توسعة همه جانبة آن بود. امریکا به عنوان راهکار اجرایی از صدور فنّاوریهای خاص و کالاهای راهبردی دو منظوره (اقتصادی و نظامی ) به ایران جلوگیری نمود (سجادپور، ص ٧ـ ٨؛ کیوان حسینی ، ص ٦١ـ٦٢؛ فرزین نیا، ١٣٧٦ ش الف ، همانجا). به موجب قانون منع تولید و تکثیر سلاح ایران و عراق ، سیاهة بلندی از کالاها مشمول منع صادرات می شد، که به زعم دولتمردان امریکا صادرات این اقلام می توانست ایران را در به دست آوردن سلاحهای غیرمتعارف یا انواع پیشرفتة سلاحهای متعارف کمک کند. این قانون افزون بر تحریم اولیه ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی نیز بود، زیرا امریکا دولتهای ثالثی را که در تهیة اقلام مندرج در قانون مزبور به ایران یاری می رساندند، مجازات می کرد. این مجازات از طریق تحریم کمکهای حمایتی امریکا صورت می گرفت و مشتمل بود بر عدم صدور مهمات ، قطع کمکهای اقتصادی و تعلیق موافقتنامه هایی که به مبادلات فنّاوریهای دو منظوره منجر می شد (کلاوسون ، ص ١٦ـ١٧؛ ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ٩٥).

در ١٣٧٤ ش / ١٩٩٥، برداشت غالب هیئت حاکمة امریکا این بود که سیاست مهار دو گانه علیه ایران و عراق آنچنانکه در ابتدا انتظار می رفت درخصوص ایران مؤثر نبود و موجب تغییر رفتار این کشور نشد. در واکنش به این دیدگاه غالب ، بیل کلینتون ، رئیس جمهور امریکا، در ١٣٧٤ ش / مارس ١٩٩٥ همة شرکتهای امریکایی را از سرمایه گذاری در توسعة منابع نفتی ایران در جزایر سیری منع کرد. وی همچنین در ١٦ اردیبهشت ١٣٧٤/ ٦ مه ١٩٩٥ با امضای دستورالعمل اجرایی تقریباً تمامی معاملات تجاری با ایران و سرمایه گذاری در این کشور را ممنوع کرد («متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی ، شمارة ١٢٩٥٧، در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، ص ١٢٣ـ١٢٥؛
«متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی ، شمارة ١٢٩٥٩، تحریم معاملات خاص در خصوص ایران »، ص ١٢٧ـ١٣٠). در ٢٩ شهریور ١٣٧٤/ ٢٠ سپتامبر ١٩٩٥، با تصویب طرح داماتو رئیس جمهور امریکا اجازه یافت شرکتهای غیرامریکایی را که فنّاوری صنعت نفت در اختیار ایران می گذارند تحریم کند. قانون داماتو پس از ادغام با طرح بنیامین گیلمن (رئیس کمیسیون روابط بین الملل مجلس نمایندگان ) که محتوایی مشابه قانون داماتو داشت ، در قالب قانون مجازات ایران و لیبی در ١٤ مرداد ١٣٧٥/ ٥ اوت ١٩٩٦ در کنگرة امریکا تصویب شد و سپس به امضای کلینتون رسید (کلاوسون ، ص ٢٤ـ٢٦؛
«قانون مجازات ایران و لیبی »، ص ١٣١ـ١٤٤). هدف این قانون ، مجازات اشخاصی (حقیقی یا حقوقی ) است که مستقیماً در بخش نفت و گاز ایران سرمایه گذاریهای عمده (بیش از چهل میلیون دلار) می کنند. این قانون ، بنابر مُفاد آن ، متضمن تحریمهای فراسرزمینی علیه ایران است . یک هفته پس از وضع این قانون ، تمام قدرتهای بزرگ صنعتی و نظامی جهان همراه با متحدان امریکا در خاورمیانه ، از جمله آلمان ، ژاپن ، فرانسه ، انگلیس ، چین ، ایتالیا، روسیه ، استرالیا، کانادا و هلند و برخی کشورهای اسلامی چون مصر، ترکیه ، عمان ، پاکستان ، امارات متحدة عربی و قطر، مخالفت خود را با این قانون ابراز داشتند («مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ص ٢٢٥ـ ٢٢٨؛
«قانون مجازات ایران و لیبی »، همانجا).

قانون داماتو آخرین تحریم از مجموعه تحریمهای رسمی است که ایالات متحده در دو دهة اخیر علیه ایران وضع و اعمال کرده است (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ٩٤). این قانون که برای مدت پنج سال مقرر شده بود، در دوازدهم مرداد ١٣٨٠ بار دیگر با تصویب کنگره و امضای رئیس جمهور امریکا، جرج دبلیو بوش ، برای پنج سال دیگر تمدید شد (خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران ، خبر ش ٢٣٥، مورخ ١٣/٥/١٣٨٠ ش ). گفته های مقامات رسمی امریکا در توجیه این اقدام ، اعمال نفوذ محافل سیاسی صهیونیست را در این امر تأیید می نماید. بنا بر اظهارنظر مقامات امریکایی ، ایران با حمایت از گروههای جهادی فلسطین در مبارزه با حکومت اسرائیل ، در برابر فرآیند سازش خاورمیانه مانع اساسی به وجود آورده است و تداوم این وضع به شکست سیاست خارجی امریکا در منطقه خواهد انجامید. افزون بر این ، از نظر مقامات امریکایی ، ایران همچنان برای گسترش تسلیحات غیرمتعارف و متعارف پیچیده برنامه های جدّی دارد (کلاوسون ، ص ٢٦، ٢٩؛
«کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، ص ١٨٥) این نکته نیز در خور ذکر است که تحریمهای امریکا علیه ایران با منع ورود کالاهای غیرنفتی ایران به امریکا نیز همراه بود، هر چند در اردیبهشت ١٣٧٩/ مارس ٢٠٠٠، در بیانیة رسمی دولت امریکا از کاهش این تحریم و اجازة واردات کالاهایی چون فرش و پستة ایران به امریکا خبر داده شد (گاری ، ٢٠٠٠).

تحریمهای امریکا علیه ایران به سبب آنکه خصلتی یکجانبه و بعضاً فراسرزمینی دارد، اصول حقوق بین الملل عمومی ، مانند اصل حق توسعه و اصل دخالت نکردن در امور داخلی دیگر کشورها را نقض می کند و با تعهدات عهدنامه ای امریکا با ایران ، از جمله عهدنامة مودت در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥ و بیانیه های الجزایر نیز ناسازگار است . همچنین این تحریمها با اصل اقدام متقابلِ توجیه پذیر در حقوق بین الملل عمومی مغایر است و سبب محدود شدن حقوق دولتها و اشخاص حقیقی و حقوقی ثالث و بیطرف می شود (ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ٩٦ـ ١٠٤؛
نیز رجوع کنید به نف ، ص ٢٥٨، ٢٦١ـ ٢٦٨). نشانه های شکست بین المللی مجازاتهای امریکا علیه ایران با موضع تردیدآمیز اتحادیه اروپا در قبال تلاشهای وسیع ایالات متحده ــ که برای جلب نظر متحدان اروپایی صورت گرفته بود ــ در ١٣٧٢ ش / ژوئن ١٩٩٣ آشکار شد و پس از آن ، شدت تردید و اعتراض اتحادیه اروپا افزایش یافت و این مخالفتها در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧ در مواضع اجلاس سران گروه هفت کشور صنعتی در فرانسه در به اوج رسید. اجلاس سران گروه هفت در حضور رئیس جمهور امریکا تحریم اقتصادی ایران از سوی ایالات متحده را مردود دانست . همچنین هشتمین اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در تهران ، در اعلامیة نهایی خود از همة کشورها خواست که قانون داماتو را بی اثر تلقی کنند. جنبش عدم تعهد و اجلاس وزیران گروه ٧٧ نیز در ١٣٧٥ ش / اکتبر ١٩٩٦ در نیویورک وضع چنین تحریمهایی از سوی امریکا را محکوم کردند (کیوان حسینی ، ص ٦٢؛
ظریف و میرزایی ینگجه ، ص ١٠٤؛
مجتهدزاده ، ص ٢٢٧ـ ٢٢٨). نشانه های فایق آمدن ایران بر تنگناهای ناشی از تحریمهای همه جانبة امریکا و شکستن حلقة محاصرة راهبردی ایالات متحده عبارت است از: انعقاد و اجرای قرارداد دو میلیارد دلاری شرکت فرانسوی توتال و شرکای روسی و مالزیایی آن برای توسعه و استخراج گاز منطقة پارس جنوبی ایران در خلیج فارس ؛
تأسیس راه آهن مشهد ـ سرخس ـ تجن که صاحب نظران آن را زمینة مناسبی برای ایفای نقش ارتباطی و حیاتی ایران در مبادلات تجاری شرق و غرب ارزیابی کرده اند؛
انعقاد و اجرای قرارداد سه ونیم میلیارد دلاری سه جانبه میان ایران و ترکیه و ترکمنستان برای احداث طرح گازرسانی ترکمنستان به ترکیه از راه ایران ( رجوع کنید بهمجتهدزاده ، ص ٢٣٠).

تحریم عراق . پس از تجاوز عراق به کویت در یازدهم مرداد ١٣٦٩/ دوم اوت ١٩٩٠ ( رجوع کنید به جنگ عراق با کویت * )، شورای امنیت به رهبری ایالات متحده در پانزدهم مرداد ١٣٦٩/ ششم اوت ١٩٩٠ با تصویب قطعنامة ٦٦١، علیه عراق و کویتِ تحت اشغال ، تحریمی کامل و لازم الاجرا اعمال کرد. بر اساس این قطعنامه ، هرگونه ارتباط تجاری ، نظامی یا مالی دولتهای دیگر با دولت عراق و کویتِ تحت اشغال ممنوع شد. این ممنوعیتها در سه بخش بود: ممنوعیت کامل انتقال پول یا دیگر منابع مالی دولتها و اتباعشان به عراق و کویتِ تحت اشغال ، ممنوعیت کامل واردات و صادرات دولتها و اتباعشان به عراق و کویت تحت اشغال ، و درخواست از همة دولتها برای اجرای اقدامات مقتضی به منظور حفاظت از داراییهای قانونی کویت و مؤسسات آن دولت (یتیو ، ص ١٥٦ـ ١٥٨: متن قطعنامة ٦٦١؛
میرزایی ینگجه ، ص ٤٣٨ـ٤٤٠). پیرو درخواست دبیر کل سازمان ملل از کلیة وزرای خارجه کشورها مبنی بر ارائة گزارش اقدامات اجرایی خود، جمهوری اسلامی ایران نیز همراهی خود را با این قطعنامه اعلام داشت . همچنین دولتهای ترکیه و عربستان لوله های نفتی عراق را که از کشورشان می گذشت مسدود کردند. شورای امنیت با تصویب قطعنامة ٦٧٠ در ٣ مهر ١٣٦٩/ ٢٥ سپتامبر ١٩٩٠، دامنة تحریم را تا حمل ونقل هوایی کالاها و مصنوعات به عراق و کویتِ تحت اشغال گسترش داد (میرزایی ینگجه ، ص ٤٤١). در ١٣٧٠ ش / آوریل ١٩٩١، شورای امنیت قطعنامة ٦٨٧ را درخصوص شرایط آتش بس و چگونگی لغو تحریمها به تصویب رساند که به گفتة پطرس غالی ، دبیرکل وقت سازمان ملل ، یکی از پیچیده ترین تصمیمات شورا و حاوی پیامدهای مهم و پردامنه برای عراق بود. بر اساس این قطعنامه ، لغو تحریمها منوط به تحقق این شرایط سه گانه بود: ١) شناسایی مرزهای تعیین شده بین عراق و کویت از سوی سازمان ملل ، ٢) پرداخت سهمیة مقرر از سوی دولت عراق به صندوق پرداخت غرامت ، ٣) نابودساختن سلاحهای کشتار جمعی و تأسیسات تولید تسلیحات شیمیایی و اتمی عراق . از نظر شورای امنیت ، بویژه دو عضو دایمی این شورا یعنی امریکا و انگلیس ، تاکنون فقط شرط اول تحقق یافته و دو شرط دیگر هنوز کاملاً اجرا نشده است (یتیو، ص ١٨٤ـ١٨٥: متن قطعنامة ٦٨٧؛
میرزایی ینگجه ، ص ٤٣٦). همچنین بر اساس قطعنامة ٩٨٦ با نام «نفت در برابر غذا»، عراق در اواسط ١٣٧٥ ش / اواخر ١٩٩٦ اجازه یافت هر شش ماه یک بار نفت خود را (به ارزش دو میلیارد دلار) صادر کند و مقرر شد که درآمد حاصل از آن به حساب سازمان ملل متحد واریز شود و سازمان ملل نیز مستقیماً این وجوه را برای پرداخت غرامت به کویت و دیگر کشورهای زیان دیده از جنگ عراق و پرداخت هزینه های مربوط به خلع سلاح این کشور و تأمین موادغذایی و دیگر نیازمندیهای عمومی مردم عراق مصرف کند (نصراوی ، ص ٢١١ـ٢١٢؛
میرزایی ینگجه ، ص ٤٤٤؛
پلترو، ص ١٣؛
خلف ، ص ٢١). از آنجا که عراق برای تأمین درآمد ارزی خود و واردات اقلام اساسی مانند غذا و دارو و محصولات کشاورزی بشدت به درآمد نفت وابسته است ، این تحریمها برای اقتصاد این کشور مخرب بوده است . بنا بر گزارشهای موجود و تخمینهای آماری ، میزان مرگ ومیر نوزادان و کودکان در عراق افزایش یافته است . این تخمینها نشان می دهد که تحریمهای سازمان ملل متحد و امریکا نسبت به عراق موجب مرگ ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ١ تن شامل بیش از ٠٠٠ ، ٥٠٠ کودک شده است . طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی ، نظام بهداشتی جامعة عراق تنزل یافته و مشابه وضع نیم قرن گذشتة این کشور شده است . این پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تحریمها، ناشی از افت شدید تولید نفت و کاهش شدید تولید ناخالص داخلی بوده است (نصراوی ، ص ٢١٤). در حقیقت تحریمهای مزبور بیش از آنکه موجب تجدیدنظر حکومت عراق در رفتار سیاسی خود و انصراف این حکومت از برنامه های توسعه طلبانه نظامی شود، مردم غیرنظامی ، بویژه افراد کم بضاعت ، را قربانی تنگناهای اقتصادی و بهداشتی و اجتماعی کرده است ( رجوع کنید به کاردوزو ، ص ٨ ـ٩؛
یتیو، ص ١٠٧ـ ١٠٨؛
«سیاست دوگانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، ص ٤٦). هرچند تحریمهای مزبور به شکل بین المللی و از جانب شورای امنیت سازمان ملل متحد اعمال می شود، اما در واقع ، ایالات متحده و انگلیس از آغاز رهبری و هدایت تصمیمات شورای امنیت را بر عهده داشته اند و در حال حاضر به اصرار این دو کشور، محاصرة سیاسی و اقتصادی و راهبردی عراق به سبب همکاری نکردن با بازرسان خلع سلاحهای کشتار جمعی سازمان ملل متحد ادامه دارد. از اوایل ١٣٧٦ ش / اواسط ١٩٩٧ به این سو، روسیه کوشیده است با اعمال فشار، تحریمهای امریکا بر ضد عراق را محدود کند. نزدیکی مواضع فرانسه و روسیه در شورای امنیت و اظهار مخالفت متحدان اروپایی امریکا (بجز انگلیس ) با تداوم تحریمهای عراق ، امید به رفع این تحریمها را تقویت کرده است (سیف زاده ، ص ٢٥٨، ٢٦١ـ٢٦٢). در نشست وزرای امورخارجة سازمان کنفرانس اسلامی در ١٣٧٦ ش / مارس ١٩٩٨ در دوحة قطر، پایان دادن به تحریمهای بین المللی علیه عراق مطرح شد ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ١، ص ٢٤٤).

تحریم لیبی . متعاقب اقدام امریکا در ساقط کردن هواپیمای لیبیایی بر فراز خلیج سیرت ــ دولت لیبی ادعای مالکیت این خلیج را دارد ــ و اتهام بی اساس مقامات امریکایی به دولت لیبی مبنی بر طراحی نقشة ترور نافرجام رئیس جمهور وقت امریکا، رونالد ریگان ( رجوع کنید به شرابی ، ج ٢، ص ١٤٢٥)، روابط دو کشور بیش از پیش رو به وخامت گذاشت . در ١٣٦١ ش / ١٩٨٢ به دستور ریگان ، همة مناسبات اقتصادی و بازرگانی امریکا با لیبی قطع و واردات نفت لیبی به بازار امریکا تحریم شد. این امر با هدف بی ثبات کردن رژیم معمّر قذافی و محدود ساختن منابعی که در اختیار آن کشور بود و کاهش مناسبات اقتصادی غرب با لیبی انجام گرفت . در ١٣٦٤ش /١٩٨٥ این ممنوعیت شامل فرآورده های نفتی لیبی نیز شد ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٢١٥؛
رادمن ، ص ٢٣٠؛
شرابی ، ج ٢، ص ١٤٢٦ـ ١٤٢٧).

در ١٣٦٥ ش / ١٩٨٦، امریکا به بهانة دستیابی به اسناد و مدارکی مبنی بر دخالت لیبی در حمله به اهداف امریکا در خاورمیانه و اروپا، به مراکز غیرنظامی و نظامی این کشور حمله کرد و هم زمان تحریمهای تجاری گسترده و همه جانبه ای علیه لیبی اعمال کرد و به شرکتهای نفتی امریکایی شاغل در بخش صنعت نفت لیبی دستور داد لیبی را ترک کنند. با اعمال فشار فزایندة امریکا، شرکتهای نفتی داراییهای خود را نزد دولت لیبی به ودیعه نهادند و فعالیتهای خود را به حال تعلیق درآوردند و این کشور را ترک کردند ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٤١٥؛
رادمن ، ص ٢٣٠ـ٢٣١، ٢٣٣، ٢٣٥ـ٢٣٦). در ١٣٧٠ ش / نوامبر ١٩٩١، مقامات رسمی امریکا و انگلیس از دولت لیبی استرداد دو تبعة لیبیایی را درخواست کردند. آنان ادّعا می کردند که این دو تن در انفجار هواپیمای پان امریکن ورد ایر وی که در ٣٠ دی ١٣٧٧/ ٢١ دسامبر ١٩٩٨ بر فراز اسکاتلند منفجر شد و در لاکربی سقوط کرد دخالت داشتند.مقامات لیبی این اتهام را رد و بر تحقیق بیطرفانه در بارة این حادثه تأکید کردند. همین امر سبب شد که شورای امنیت لیبی را تحریم اقتصادی کند. در ٢٤ آذر ١٣٧١/ ١٥ دسامبر ١٩٩٢، شورای امنیت سازمان ملل متحد با اعمال نفوذ امریکا و انگلیس بر اساس قطعنامة ٧٤٨ و با استناد به قطعنامة ٧٣١ ــ کـه در آن استـرداد دو متهـم مـذکور از مقـامـات لیبـی درخواست شده بود ــ لیبی را تحریم اقتصادی کرد، این تحریم مشتمل بر قطع ارتباط هوایی بین المللی ، منع تجارت تسلیحات و کاهش نمایندگیهای خارجی در لیبی . امتناع لیبی از استرداد متهمان و شکست تلاشهای میانجیگرانة پطرس غالی در مذاکره با مقامات لیبی موجب شد بار دیگر شورای امنیت در اواخر آبان / اواسط نوامبر همان سال مطابق قطعنامة ٨٨٣، تحریمهای سخت تری علیه این کشور اعمال کند. این تحریمها شامل بستن کلیة دفاتر خطوط هوایی عربی ـ لیبیایی در خارج از این کشور، تحریم فروش تجهیزات و خدمات به بخش هواپیمایی این کشور، مصادرة همة منابع مالی لیبی در خارج از کشور، ممنوعیت فروش کالاهای خارجیِ کاربردی در صنایع نفت و گاز به لیبی و کاهش سطح کارکنان نمایندگیهای خارجی در لیبی بود ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٢١٥).

در ١٣٧٥ ش / ژوئیة ١٩٩٦، امریکا با تصویب قانون داماتو حلقة محاصرة اقتصادی و راهبردی علیه لیبی را تنگتر کرد. مطابق این مصوبه ، شرکتهای فعال در بازار ایالات متحده که بیش از بیست میلیون دلار در بخش صنایع نفت و گاز لیبی سرمایه گذاری کنند، مشمول تحریمهای ایالات متحده خواهند شد ( رجوع کنید به «قانون مجازات ایران و لیبی »، ص ١٣١ـ١٤٤). در ١٣٧٦ ش / ژوئیة ١٩٩٧، اتحادیة عرب ــ که پیشتر قذافی از موضع گیری محافظه کارانة این اتحادیه در قبال مواضع خصمانة امریکا علیه لیبی انتقاد جدّی کرده بود ــ رسماً پیشنهاد کرد که قضات اسکاتلندی دو مظنون لیبیایی را بر اساس نظام حقوقی اسکاتلند در کشوری بیطرف محاکمه کنند. همچنین اتحادیة عرب در اواسط شهریور و اوایل مهر/ سپتامبر همان سال ، ضمن لغو تحریمهای هوایی لیبی در پروازهای زیارتی (حج )، بر کاستن حجم تحریمهای هوایی لیبی تأکید نمود. در ١٣٧٧ ش / ١٩٩٨ سازمان وحدت افریقا نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٢١٦). سرانجام در ١٣٧٧ ش / فوریه ١٩٩٩ با تلاش کوفی عنان (دبیرکل سازمان ملل متحد) و میانجیگری عربستان سعودی ، امریکا و انگلیس با درخواست لیبی مبنی بر مجازات مظنونین در محکمه ای بیطرف موافقت کردند. با استرداد و محاکمة دو مظنون در دادگاهی در هلند، تحریمهای هفت سالة سازمان ملل متحد علیه لیبی در ١٨ فروردین ١٣٧٨/ ٦ آوریل ١٩٩٩ رسماً لغو شد. با وجود این ، تحریمهای امریکا علیه لیبی ، کماکان از طریق قانون داماتو برقرار است ( > کتاب سال بریتانیکا ٢٠٠٠ < ، ص ٤٥٧؛
> کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، همانجا).

تحریم سودان . اتهامات امریکا به حکومت سودان ، از جمله همکاری داشتن اتباع سودان در ماجرای بمب گذاری ساختمانها و تونلی در نیویورک و سوءقصد به حُسنی مبارک (رئیس جمهور مصر) سبب شد که در ١٣٧٢ش /١٩٩٣ در روابط امریکا و سودان تنش ایجاد شود و در ١٣٧٦ش /اوت ١٩٩٧ علیه سودان تحریمهایی صورت گیرد. در ١٣٧٤ ش / ژانویة ١٩٩٦، شورای امنیت با اعمال نفوذ امریکا قطعنامة ١٠٤٤ را به تصویب رساند که در آن سودان به تروریست بودن متهم شده بود و از این کشور خواسته شده بود که سه تبعة سودانی را که در ترور نافرجام حسنی مبارک دست داشتند، تحویل دهد. در ٨ اردیبهشت / ٢٨ آوریل همان سال ، شورای امنیت قطعنامة ١٠٤٥ را به علت سرپیچی سودان از مفاد قطعنامة ١٠٤٤، به تصویب رساند که حاوی تحریمهای سیاسی علیه سودان بود ( > کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٣٦٨١).

در ١٣٧٧ ش / ١٩٩٨، به دنبال انفجار سفارتخانه های امریکا در تانزانیا و کنیا، امریکا مجدداً سودان را به دخالت در این حادثه متهم کرد و در اوایل شهریور/ اواخر اوت ، به کارخانة داروسازی خارطوم ، با این ادعا که از آن در ساخت تسلیحات شیمیایی بهره برداری می شده و اسامه بن لادن از عواید آن سود می برده است ، حملة موشکی کرد. سودان این اتهامات را رد کرد و سفیر خود را از امریکا فراخواند و به هواپیماهای امریکایی اجازة پرواز در آسمان کشور خود را نداد. درخواست سودان از شورای امنیت برای تحقیق و تفحص در بارة حملة امریکا، با آنکه از حمایت اتحادیة عرب و سازمان کنفرانس اسلامی برخوردار بود، از سوی شورای امنیت رد شد. پس از پیوستن سودان به معاهدة منع استفاده و تولید تسلیحات شیمیایی در اوایل خرداد ١٣٧٩/ اواخر مه ٢٠٠٠، از حجم تحریمهای امریکا علیه این کشور کاسته شد (همان ، ج ٢، ص ٣٦٨٥).

تحریم افغانستان . از ١٣٧٨ ش / ژوئیة ١٩٩٩ امریکا به بهانة حمایت گروه طالبان از بن لادن ، این گروه را ــ که در آن زمان بر حدود ٩٠% خاک افغانستان سیطره داشتند ــ تحریم مالی کرد. امریکا پیش از این ، در ١٣٧٧ ش / اوت ١٩٩٨، پایگاههای بن لادن را در خاک افغانستان به تلافی اقدامات تروریستی بن لادن بر ضد امریکا بمباران کرده بود. در ٢٣ آبان ١٣٧٨/ ١٤ نوامبر ١٩٩٩ شورای امنیت به اصرار امریکا، و در پی امتناع گروه طالبان از استرداد بن لادن به مقامات امریکایی ، به موجب قطعنامة ١٢٦٧ تحریمهای محدودی علیه افغانستان وضع کرد. بر اساس این قطعنامه داراییهای طالبان مسدود و پرواز هواپیماهای افغانستان به کشورهای دیگر ممنوع شد. طالبان در واکنش به این اقدام ، کالاهای امریکایی و روسی را تحریم کرد و با ادامة مذاکرات صلح ، با میانجیگری سازمان ملل متحد، برای پایان دادن به جنگ داخلی افغانستان مخالفت کرد. در ٢٨ آذر ١٣٧٩/ ١٩ دسامبر ٢٠٠٠، شورای امنیت به موجب قطعنامة ١٣٢٣ و با هدف اعمال فشار بر این گروه برای تحویل دادن بن لادن ، تحریمهای دیگری علیه گروه طالبان معمول داشت و مجدداً در اواخر ١٣٧٩ ش / ژانویة ٢٠٠١ تحریمهای اقتصادی و تسلیحاتی آنان را تشدید کرد ( همشهری ، سال ٩، ش ٢٥٤٢، ٣ آبان ١٣٨٠، ص ١٢؛
> کتاب سال بریتانیکا ٢٠٠٠ < ، ص ٣٧٩؛
> گاهشمار سیاسی آسیای مرکزی ، جنوبی و شرقی < ، ص ١٤).

تحریم سایر کشورهای اسلامی . علاوه بر کشورهای مزبور، پاکستان نیز در ١٣٦٨ـ١٣٦٩ ش / ١٩٧٩ـ١٩٨٠ به سبب تولید تسلیحات هسته ای ، در ١٣٧٠ـ١٣٧٤ش / ١٩٩١ـ ١٩٩٥ به بهانة امتناع از امضای معاهدة منع تکثیر سلاحهای هسته ای و از اوایل ١٣٧٧ تا اواسط ١٣٨٠ش / مه ١٩٩٨ ـ اواخر سپتامبر ٢٠٠١ به اتهام انجام دادن آزمایشهای هسته ای نظامی ، مورد تحریم یکجانبة نظامی و اقتصادی امریکا و برخی متحدان آن قرار گرفت (هوفباور و الیوت ، ص ١٨٨؛
فرزین نیا،١٣٧٦ش ب ، ص ٢١٢ـ٢١٤؛
> کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٩ < ، ج ٢، ص ٢٧٣٦ـ ٢٧٣٧).

بوسنی و هرزگوین نیز در جریان حملة نظامی صربها در نهم خرداد ١٣٧١، در کنار کشورهایی که در آن جنگ دخالت داشتند مورد تحریم تسلیحاتی سازمان ملل متحد قرار گرفت . از همان آغاز، برخی کشورهای اسلامی از جمله ایران و سپس سازمان کنفرانس اسلامی در تیر ١٣٧٤/ ژوئیة ١٩٩٥ این تحریم را که در عمل ، یکجانبه و فقط بر ضد مسلمانان بود بی اعتبار خواندند (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید بهبوسنی وهرزگوین * ).

مصر نیز در جریان ملی شدن کانال سوئز و بحران ناشی از آن ، در ١٣٣٥ ش / ١٩٥٦ با تحریم مالی امریکا مواجه شد ( رجوع کنید بهسوئز * ). امریکا در ١٣٥٣ـ١٣٥٧ ش / ١٩٧٤ـ ١٩٧٨ نیز برای وادار کردن دولت ترکیه به خروج از قبرس ، این کشور را تحریم کرد. جامعة اروپا نیز در ١٣٥٩ـ١٣٦١ ش / ١٩٨٠ـ١٩٨٢ ترکیه را به سبب نقض حقوق بشر در رفتار با کُردها و نقل و انتقال مواد مخدر، تحریم کرد (قاسمی ، ص ٢١٢ـ٢١٣؛
هوفباور و الیوت ، ص ١٨٨، ١٩١). همچنین امریکا در ١٣٤٥ ش / ١٩٦٦ برای بی ثبات کردن دولت احمد سوکارنو، رئیس جمهور اندونزی ، این کشور را تحریم مالی کرد (هوفباور و الیوت ، ص ١٨٧).

منابع :
(١) یرواند آبراهامیان ، ایران بین دو انقلاب : درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر ، ترجمة احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٢) محمدمهدی آخوندزاده ، تجزیة شبه قارة هند و استقلال بنگلادش ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٣) ژانت آفاری ، انقلاب مشروطة ایران : ١٩٠٦ـ١٩١١ ( ١٢٨٥ـ١٢٩٠ )، ترجمة رضا رضایی ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٤) علی اکبر آقابخشی و مینو افشاری راد، فرهنگ علوم سیاسی : انگلیسی ـ فارسی ، فارسی ـ انگلیسی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٥) بهمن آقایی ، فرهنگ حقوقی بهمن : انگلیسی ـ فارسی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٦) احمد اشرف ، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران : دورة قاجاریه ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(٧) حامد الگار، دین و دولت در ایران : نقش عالمان در دورة قاجار ، ترجمة ابوالقاسم سرّی ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٨) رابرت بلدسو و بولسلاف بوتسک ، فرهنگ حقوق بین الملل ، ترجمة بهمن آقائی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٩) رابرت پلترو، «سیاست تحریماتی آمریکا: آشفته یا صرفاً پیچیده ؟»، ترجمة ف . فرهمندفر، ترجمان اقتصادی ، سال ٢، ش ٩ (٢٤ تیر ١٣٧٨)؛
(١٠) حبل المتین ، سال ٩، ش ٣، ٨ ذیقعدة ١٣٠٩، سال ١٨، ش ٤١، ٧ رجب ١٣١٨، سال ٢٤، ش ٣٣، ١٣ شعبان ١٣٢٤؛
(١١) خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران واحد اطلاع رسانی ( پایگاه اطلاعاتی پیام نگار ) . ( ١٣٧٢ ش ـ ) ، «رئیس جمهور آمریکا قانون تحریم های ایران و لیبی را امضا کرد»، خبر ش ٢٣٥، مورخ ١٣/٥/١٣٨٠ ش ؛
(١٢) همو، «گروههای اسلامی کویت هرگونه سازش در برابر رژیم صهیونیستی را محکوم کردند»، خبر ش ٢٣٣، مورخ ٦/١/١٣٨١ ش ؛
(١٣) همو، «فلسطین خواستار تحریم اقتصادی رژیم صهیونیستی شد»، خبر ش ٣٥، مورخ ١٢/١/١٣٨١ ش ؛
(١٤) همو، «گروههای مدنی عرب کالای آمریکایی ـ صهیونیستی را تحریم می کنند»، خبر ش ١٦٨، مورخ ٢٤ر٣ر١٣٨١ ش ؛
(١٥) همو، «تحریم کالاهای آمریکایی از سوی عربستان ، موجب سقوط صادرات آمریکا شده است »، سند ش ٣٠٤، مورخ ٣٠/٣/١٣٨١ ش ؛
(١٦) هادی خسروشاهی ، حرکت اسلامی فلسطین از آغاز تا انتفاضه ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(١٧) رولا خلف ، «تأثیر تحریمهای سازمان ملل بر صنعت نفت عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال ١، ش ٥٢ (٢٣ اردیبهشت ١٣٧٨)؛
(١٨) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، فلسطین از دیدگاه امام خمینی ( س )، ( تهران ) ١٣٧٤ ش ؛
(١٩) همو، وصیتنامة امام ( س ) ، با توضیحات و ٢١٨ پرسش و پاسخ ، تدوین علیرضا اسماعیلی جمکرانی ، ( تهران ) ١٣٧٨ ش ؛
(٢٠) مارگارت داکسی ، «تحریمهای بین المللی : درسهایی از تجربیات گذشته »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امور خارجه ، ١٣٧٦ ش ؛
(٢١) محمدجعفر دانش پور، «تحریم اعراب علیه اسرائیل »، مجلة سیاست خارجی ، سال ٧، ش ٤ (زمستان ١٣٧٢)؛
(٢٢) کنت رادمن ، «تحریم در بن بست ؟ افول استیلا، شرکتهای چند ملیتی و تحریمهای اقتصادی آمریکا از زمان قضیة خط لوله »، ترجمة محسن علی سبحانی و شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛
(٢٣) حسین بن احمد زوزنی ، کتاب المصادر ، چاپ تقی بینش ، مشهد ١٣٤٠ـ ١٣٤٥ ش ؛
(٢٤) مصطفی زهرانی ، «تحریم اقتصادی از نظر تا عمل »، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(٢٥) محمدکاظم سجادپور، «ارزیابی مهار دوگانه : چهار نگاه متفاوت »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛
(٢٦) «سیاست دو گانه امریکا در مورد تحریم کشورها»، صفحة اول ، سال ١٤، ش ٣٣ و ٣٤ (دی و بهمن ١٣٧٣)؛
(٢٧) حسین سیف زاده ، عراق : ساختارها و فرآیند گرایشهای سیاسی ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٢٨) نظام شرابی ، آمریکا و اعراب ، ترجمة عباس عرب ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٢٩) محمدجواد ظریف و سعید میرزایی ینگجه ، «تحریمهای یک جانبة آمریکا علیه ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(٣٠) غلامرضا علی بابائی ، فرهنگ تاریخی ـ سیاسی ایران و خاورمیانه ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٣١) جلال الدین فارسی ، فرهنگ واژه های انقلاب اسلامی ، ( تهران ) ١٣٧٤ ش ؛
(٣٢) زیبا فرزین نیا، «از نفوذ تا سد نفوذ: پیش زمینه های قانون داماتو»، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦ الف )؛
(٣٣) همو، پاکستان ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٦ ش ب ؛
(٣٤) صابر قاسمی ، ترکیه ، تهران : دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، ١٣٧٤ ش ؛
(٣٥) «قانون مجازات ایران و لیبی »، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(٣٦) گیل کاردوزو، «تأثیر تحریم های اقتصادی سازمان ملل بر ساختار اجتماعی عراق »، ترجمة م . امیری ، ترجمان اقتصادی ، سال ١، ش ٥٢ (٢٣ اردیبهشت ١٣٧٨)؛
(٣٧) پاتریک کلاوسون ، تحریم های آمریکا علیه ایران ، ترجمة حسین محمدی نجم ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٣٨) «کنفرانس ایران در مرحلة گذار»، گزارش دفتر حفاظت منافع جمهوری اسلامی ایران ـ واشنگتن ، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(٣٩) اصغر کیوان حسینی ، «آمریکا و استراتژی تحریم تکنولوژیک ایران »، سیاست دفاعی ، سال ٧، ش ٥٢ (زمستان ١٣٧٧)؛
(٤٠) خورخه لوپث و دیوید کارترایت ، «عصر تحریم : جایگزینی برای مداخلة نظامی »، ترجمة علی اکبر رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ، زیرنظر مصطفی زهرانی ، تهران : وزارت امورخارجه ، ١٣٧٦ ش ؛
(٤١) چین ـ پین لی ، «کارآمدی ارتباطات تحریم : موضوعات و بازیگران »، ترجمة نبی سنبلی و محمدجواد رضایی ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛
(٤٢) «متن کامل دومین دستورالعمل اجرایی (شمارة ١٢٩٥٩) تحریم معاملات خاص درخصوص ایران »، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(٤٣) «متن کامل نخستین دستورالعمل اجرایی (شمارة ١٢٩٥٧) در بارة ممنوعیت برخی معاملات مربوط به توسعة منابع نفتی ایران »، مجلة سیاست خارجی ، همان شماره ؛
(٤٤) پیروز مجتهدزاده ، ایده های ژئوپولیتیک و واقعیت های ایرانی : مطالعه روابط جغرافیا و سیاست در جهان دگرگون شده ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٤٥) «مخالفت شدید متحدان آمریکا با تحریم ایران »، ترجمة مرضیه ساقیان ، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ١ (بهار ١٣٧٦)؛
(٤٦) ژیل مِروم ، «دموکراسی ، وابستگی و بی ثبات سازی : متزلزل ساختن حکومت آلنده »، ترجمة اصغر صارمی شهاب ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛
(٤٧) مشیرالحسن ، جنبش اسلامی و گرایشهای قومی در مستعمرة هند ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد ١٣٦٧ ش ؛
(٤٨) محمد معین ، فرهنگ فارسی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٤٩) رضا موسی زاده ، حقوق بین الملل عمومی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٥٠) سعید میرزایی ینگجه ، «اعمال تحریم توسط شورای امنیت علیه عراق »، مجلة سیاست خارجی ، سال ١١، ش ٢ (تابستان ١٣٧٦)؛
(٥١) موسی نجفی ، اندیشة سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نوراللّه اصفهانی ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٥٢) همو، حکم نافذ آقا نجفی : عرفان ، مرجعیت و سیاست و فتاوائی از تحریم سیاست غرب در ایران ، ( قم ) ١٣٧١ ش ؛
(٥٣) استیون نف ، «جنگ اقتصادی در حقوق بین الملل معاصر: بررسی سه مکتب فکری بر اساس روش تاریخی »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛
(٥٤) علی اکبر ولایتی ، ایران و مسئلة فلسطین بر اساس اسناد وزارت امور خارجه ( ١٩٣٧ـ١٨٩٧ م / ١٣١٧ ش ـ ١٣١٥ ق )، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٥٥) پیتر هاردی ، مسلمانان هند بریتانیا ، ترجمة حسن لاهوتی ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(٥٦) گری هوفباور و کیمبرلی الیوت ، «تحریمهای مالی و سیاست خارجی , موفقیت مشروط ، »، ترجمة شهرام پیشکاری ، در نظریه های تحریم اقتصادی ؛


(٥٧) The Concise Oxford dictionary of politics , ed. Iain McLean, Oxford ١٩٩٦;
(٥٨) The Europa world year book ١٩٩٩ , London: Europa Publications, ١٩٩٩;
Indiana Gary, "Easing U.S. sanctions against Iran will bolester the reform effort there", USA Engage, ٣١ Mar. ٢٠٠٠. [Online(. Available: http://www. usaengage. org / resources/ postribarticle. html. )٣ Jul. ٢٠٠٢];
Abbas Nasrawi, "Iraq: economic sanctions and consequences, ١٩٩٠-٢٠٠٠", Third world quarterly , vol. ٢٢, no. ٢ (Apr. ٢٠٠١);
The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٩٨, Micropaedia ;
A Political chronology of Central, South and East Asia , ed. Ian Preston, London: Europa Publications, ٢٠٠١;
Thomas Stauffer, "The Arab oil embargo of ١٩٧٣: a retrospective", Middle East insight , (Nov.-Dec. ١٩٩٨);
٢٠٠٠ Britannica book of the year , Chicago ٢٠٠٠;
Steven A. Yetiv, The Persian Gulf crisis , Westport. Conn. ١٩٩٧.

/ جواد کریمی /