تحریر(٣) ، عنوانی برای متن بازنویسی شدة دسته ای از کتابهای ریاضی و نجومی . اضافه شدن واژة تحریر به اسم کتاب یا رساله ، مثلاً تحریر اصول اقلیدس * یا تحریر مجسطی * ، به این معنی است که آن کتاب یا رساله تهذیب و بازنویسی شده است . یکی از معانی لغوی تحریر نیز اصلاح و بازنویسی است (ابن منظور، ذیل «حرر»؛ معجم الوسیط ، ذیل «حَرَّرَه »).

تحریرها عموماً بازنویسی آثار ریاضی و نجومی چند دانشمند یونانی هستند، از جمله : اقلیدس (سدة چهارم ق م )، ثاوذوسیوس (در نوشته های دورة اسلامی = تئودوسیوس بیتونیایی ، سدة دوم ق م )، اَبُلونیوس (= آپولونیوسِ پرگایی ، سدة سوم ق م )، ارشمیدس (سدة سوم ق م )، اُطولوقُس (= آتولوکس ، سدة چهارم ق م )، و مانالاوس (= منلائوس ، سدة اول میلادی )، که در سده های اول و دوم هجری در جریان نهضت ترجمه به عربی ترجمه شدند ( رجوع کنید به ترجمه * ). نادرستی متنهای ترجمه شده و آشنا نبودن بعضی مترجمان با علوم مختلف ، از زمان شروع نهضت ترجمه افرادی را بر آن داشت تا این ترجمه ها را بازنویسی و اصلاح کنند، از جمله ثابت بن قُرّه که ترجمة اصول اقلیدس اسحاق بن حنین را اصلاح کرد (ابن ندیم ، ص ٣٢٥؛ نیز رجوع کنید بهسزگین ، ج ٥، ص ١٠٤) و محمدبن موسی ( رجوع کنید بهبنوموسی * ) که ترجمة ثابت بن قرّه از کتاب مخروطات آپولونیوس را تصحیح نمود (سزگین ، ج ٥، ص ٢٥٢؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ١، ص ٣٨٣). افراد مختلف این بازنویسیها را در ادوار گوناگون تکرار می کردند (برای آگاهی از این بازنویسیها رجوع کنید بهسزگین ، ج ٥، ص ٨١ ـ ١٨٩، ج ٦، ص ٧٣ـ١٠٣). گاهی نیز آثار تألیفی را تحریر (بازنویسی ) می کردند، از جمله خواجه نصیرالدین طوسی کتاب معرفة مساحة الاشکال البسیطة و الکریة تألیف بنوموسی را تحریر کرد و محمدبن عمربن احمد هبة اللّه ابی جراده (متوفی ٦٩١) مقالة ثابت بن قرّه به نام فی القطوع الاسطوانه را تحریر نمود (سوتر، ج ١، ص ١٦٥؛ ماتویفسکایا و روزنفلد، ج ٢، ص ٤٢٦). بازنویسی آثار علمیِ ترجمه ای و تألیفی با عناوین دیگری چون «اصلاح » و «شرح » نیز صورت می گرفت ، مانند اصلاح لکتاب الاصول (اقلیدس ) از عباس بن سعید جوهری * (سزگین ، ج ٥، ص ٢٤٤)، اصلاح کتاب مانالاوس فی الاشکال الکُریة از ابونصر عراق (همان ، ج ٥، ص ٣٣٩) و شرح الاَشکال الکریة لِمنالاوس از محمدبن عمربن احمدبن هبة اللّه بن محمدبن ابی جراده (دانش پژوه ، ١٣٤٨ش ، ج ١، ص ٥٢١)، ولی اصطلاح تحریر از همه رایجتر بود.

بدرستی معلوم نیست که نخستین بار چه کسی عنوان تحریر را به کار برده است . مشهورترین تحریرها از آنِ نصیرالدین طوسی است . وی بعضی نوشته های ریاضیدانان یونانی و چند کتاب ریاضی دانشمندان مسلمان را تحریر کرده است . بجز تحریر اصول اقلیدس و تحریر مجسطی بطلمیوس ، بقیة تحریرهای او «متوسطات » خوانده می شدند، از آن جهت که در ترتیب آموزش ، بین دو کتاب مذکور قرار داشتند (نصیرالدین طوسی ، کتاب مانالاوس ، ص ٢؛ خیراندیش ، ص ٩١ـ٩٢). «متوسطات » و تحریر اصول و تحریر مجسطی ، مجموعه ای متشکل از هجده رساله اند که طوسی آنها را از ٦٤٤ (زمان نگارش تحریر مجسطی ) تا ٦٦٣ (زمان تحریر اُکَر مانالاوس ) نوشته است (برای آگاهی از زمان تألیف این آثار رجوع کنید بهمدرس رضوی ، ص ٣٣٣ـ ٣٧٢؛ قربانی ، ص ٤٩٤ـ ٥٠٥ که مشتمل است بر معرفی دوازده تحریر از طوسی ؛ نیز رجوع کنید بهآقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٧٩ـ٣٩٣). مجموعة تحریرهای طوسی از همان زمان تألیف مورد توجه قرار گرفت و این امر از ذکر نام این تحریرها در کتب تراجم قرن هفتم ، از جمله در آثار صَفَدی (ج ١، ص ١٧٩ـ١٨١) و ابن شاکر کتبی (ج ٣، ص ٢٤٨ـ٢٤٩)، پیداست ؛ اگرچه صفدی و ابن شاکر به اشتباه ، متوسطات را نه به عنوان دسته ای از کتابهای طوسی ، بلکه کتابی مستقل دانسته اند. هدف طوسی از نگارش این تحریرها تهیه کردن متنی عاری از اشتباه و قابل فهم بوده و این کار را عموماً با مقابلة کارهای پیشینیان در بارة یک اثر واحد انجام داده است ، از جمله در نگارش تحریر اکر مانالاوس اساس کار را بر بازنویسی ابونصر عراق از این کتاب قرار داده (نصیرالدین طوسی ، کتاب مانالاوس ، همانجا) و در نوشتن تحریر کتاب فی الکرة و الاسطوانة ارشمیدس از اصلاح ثابت بن قرّه و ترجمة اسحاق بن حنین و شرح اوطوقیوس عسقلانی (سدة پنجم میلادی ) بر این کتاب استفاده کرده است (نصیرالدین طوسی ، کتاب الکرة و الاسطوانة ، ص ٢ـ٣؛ مدرس رضوی ، ص ٣٦١ـ٣٦٢).

نسخه های خطی موجود از مجموعه تحریرهای طوسی در فاصلة کوتاهی پس از نگارش استنساخ شده اند. یکی از قدیمترین این نسخ ، یک سال پیش از درگذشت او نوشته شده است (خیراندیش ، ص ٩٣؛ برای نشانی نسخ خطی موجود در کتابخانه های ایران که در قرن هفتم استنساخ شده اند رجوع کنید بهدانش پژوه ، ١٣٤٠ش ، ج ٩، ص ١١٠٠ـ١١٠١؛ سیدیونسی ، ج ١، ص ١٩٤ـ ٢١٠؛ برای آگاهی از نسخ خطیِ موجود در کتابخانه های خارج از ایران رجوع کنید به خیراندیش ، همانجا؛ کراوزه ، ص ٤٩٩ـ ٥٠٥). بررسی نسخه های خطی تحریرهای استنساخ شده در قرن هفتم موجود در ایران (نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٤٣٢؛ نسخة خطی کتابخانة مدرسة عالی شهید مطهری ــ سپهسالار سابق ــ ، ش ٤٧٢٧ ؛ نسخة خطی کتابخانة ملی تبریز، ش ٣٤٨٤) نشان می دهد که نخستین کتاب از مجموعة متوسطات ، تحریر مُعطیات و آخرین آنها تحریر کتاب فی الکرة و الاسطوانة ارشمیدس است و این ترتیب احتمالاً مراتب مطالعة این مجموعه را نشان می دهد و این ترتیب در مشهورترین چاپ تحریرهای طوسی ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) نیز تقریباً رعایت شده است . در میان نسخه های خطی تحریرهای طوسی نسخة خطی شمارة ٤٧٢٧ کتابخانة مدرسة عالی شهید مطهری ، به سبب همراه داشتن نسخه هایی از تحریر اصول ، مجموعة متوسطات ، تحریر مجسطی و دو رسالة تألیفی طوسی به نامهای التذکرة فی العلم الهیئة * و الرسالة الشافیة و در دسترس نهادن مواد آموزشی دورة کاملی از ریاضیات و نجوم دورة اسلامی و نیز به جهت قدمت و نفاست آن ، اهمیت بسزایی دارد (دانش پژوه و منزوی ، بخش ٣، ص ٣٢٨ـ٣٥٠؛ خیراندیش ، همانجا؛ برای آگاهی از نسخ خطی این آثار رجوع کنید بهخیراندیش ، ص ٩٦ـ ٩٧؛ فکرت ، ص ١٠٦ـ١٠٩؛ بروکلمان ، ج ١، ص ٦٧٠ـ ٦٧٦، > ذیل < ، ج ١، ص ٩٢٤ـ٩٣٣؛ سزگین ، ج ٥، ص ٨١ ـ١٦٦، ج ٦، ص ٧٣ـ٧٤).

تحریرهای طوسی ، بجز چاپهای تحریر اصول ، نخستین بار در ١٣٠٤ به کتابت عبدالکریم شریف شیرازی و با حاشیه هایی به خط میرزا طاهر تنکابنی * در تهران چاپ سنگی شد. این کتاب تنها دارای پنج رساله از مجموعة تحریرهاست و بین رسایل مشترک آن با چاپ سربی حیدرآباد ( رجوع کنید به ادامة مقاله ) تفاوتهای اندکی وجود دارد، مثلاً چاپ حیدرآباد فاقد مقدمة بسیار کوتاه تحریر الاُکَر ثاوذوسیوس است . این چاپ با عنوان تحریر الاکرات و المتوسطات (آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٩١؛ مشار، ج ٥، ستون ٧٣٦؛ خیراندیش ، ص ٩٥) معرفی شده است ، اما نسخه هایی از آن با عنوان اُکَر در بعضی کتابخانه های ایران وجود دارد. تحریر تربیع الدایرة ، از تحریرهای طوسی نیز در ١٣٠٩ در استانبول به چاپ رسید (مشار، همانجا).

مشهورترین چاپ تحریرهای طوسی ، مجموعه ای دو جلدی است که در ١٣٠٩ـ١٣١٠ ش در حیدرآباد هند چاپ سربی شده است . این چاپ شامل پانزده تحریر از مجموعة متوسطات است که به همراه الرسالة الشافیة عن الشک فی الخطوط المتوازیة طوسی ، مجموعه رسائل او را تشکیل می دهد. این مجموعه بر اساس نسخه های خطی برخی کتابخانه های هند، چاپ شده است (برای مشخصات مجموعه ای از این نسخ خطی رجوع کنید به بهادر، حصة ١، ص ٦٥١ـ ٦٥٤).

عباس محمدحسن سلیمان تحریر ظاهرات الفلک ، از مجموعة متوسطات ، را در ١٣٧٥ش / ١٩٩٦ در بیروت چاپ کرد که جدیدترین متن چاپی این مجموعه است .

یحیی بن ابی الشکر مغربی معروف به محیی الدین مغربی * (متوفی ٦٨٢) چند تحریر نوشت ، بویژه تحریر آثار ریاضیدانان یونانی که طوسی نیز آنها را بازنویسی کرده بود. مجموعة

مغربی مدت کوتاهی پس از مجموعه تحریرهای طوسی

پدید آمد، از جملة آنهاست : تحریر مخروطات ابلونیوس (عرفانیان ، ج ١٠، ص ٢٥)، تحریر اکر ثاوذوسیوس (گلچین معانی ، ج ٨، ص ٣٧٥؛ فاضل ، ج ١، ص ٤٨١ـ٤٨٢)، تحریر اکر مانالاوس (حائری ، ج ٢٢، ص ٣٤٩) و تحریر کرة المتحرکة اطولوقس (گلچین معانی ، همانجا). تحریرهای مغربی ، پس از مجموعه تحریرهای طوسی ، بزرگترین و مهمترین مجموعة تحریر است .

کمال الدین فارسی (متوفی ٧١٨) نیز رساله های فی الکرة المحرکة و مقالة فی صورة الکسوف ابن هیثم * را تحریر کرد (ماتویفسکایا و روزنفلد، ج ٢، ص ٤٣٤). همچنین حاجی خلیفه (ج ١، ستون ١٤٢) از تحریر کتاب الاکر ثاوذوسیوس تقی الدین راصد * (متوفی ٩٩٣) یاد کرده است . کتابی به نام تحریر مناظر اقلیدس نیز به بدرالدین محمدبن اسعد استانبولی ، ریاضیدان قرن دوازدهم ، نسبت داده شده است (طاهربیگ ، ج ٣، ص ٢٥٧؛ ماتویفسکایا و روزنفلد، ج ٢، ص ٦٣٤).

تعدادی از تحریرهای طوسی به فارسی ترجمه شده است . بجز تحریر اصول اقلیدس که چندین بار به فارسی ترجمه شده و ترجمة تحریر مجسطی ، تحریر اکر ثاوذوسیوس بیش از همه مورد توجه مترجمان قرار گرفته و سه بار به فارسی ترجمه شده است : نخستین ترجمه از فردی ناشناس است (استوری ، ج ٢، بخش ١، ص ٢؛ دانش پژوه ، ١٣٤٠ـ١٣٦٣ش ، ص ٣٢٥)، دومین ترجمه تحت عنوان رایض النفوس کار شخصی به نام غلام حسین طوسی است (استوری ، همانجا؛ منزوی ، ١٣٧٤ش ، ج ٤، ص ٢٦٨٥) و سومین بار ملامهدی نراقی * (متوفی ١٢٠٩) آن را ترجمه کرده است (منزوی ، ١٣٧٤ ش ، ج ٤، ص ٢٦٠٦). تحریر مناظر اقلیدس را نیز فردی ناشناس به فارسی برگردانده است (دانش پژوه ، ١٣٤٠ـ١٣٦٣ ش ، ص ٣٢٧). علاوه بر این ترجمه ها، کتابها و رساله های دیگری نیز در بارة تحریرهای طوسی به فارسی و عموماً توسط علما و ریاضیدانان شبه قاره هند تألیف شده که از جملة آنهاست : شرح مخروطات ابلونیوس از تفضل حسین خان کشمیری (متوفی ١٢١٥؛ منزوی ، ١٣٧٤ ش ، ج ٤، ص ٢٧٠٤) و تحریر الاشکال ، کتابی در ریاضی ، نوشتة محمدزمان دهلوی که در آن به بسیاری از تحریرهای طوسی اشاره شده است (منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ١، ص ١٨٢). علاوه بر استفاده از عنوان تحریر در بازنویسی آثار ریاضی و نجومی ، در علوم مختلفی چون فقه و اصول و منطق و کلام نیز کتابهایی را تحریر نامیده اند. در مواردی نیز تحریر، جزئی از نام کتاب بوده است ، مانند التحریر فی الفقه از یحیی بن هارون بن حسین هارونی معروف به الناطق بالحق (متوفی ٤٢٤؛ بروکلمان ، ج ١، ص ٥٠٧) و تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة در فقه از علامه حلّی (متوفی ٧٢٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٧٨ـ٣٧٩؛ فکرت ، ص ١٠٦). یکی از تحریر ها در علم فقه ، تحریر القواعد الشهیدیة از مقدادبن عبداللّه بن محمد سیوری (متوفی ٨٢٤) است که عموماً به نام نضد القواعد الفقهیة شهرت دارد (آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٨٧، ج ٢٤، ص ١٨٧) و بازنویسی کتاب القواعد و الفوائد شهید اول است . سایر کتابهایی که در حوزة علوم عقلی تألیف و عنوان تحریر نیز به آنها اضافه شده ، عبارت اند از: تحریرالقواعد المنطقیة فی شرح الشمسیة از قطب الدین محمدبن محمد رازی ، که شرح کتاب الشمسیة نجم الدین کاتبی قزوینی در منطق است (همان ، ج ٣، ص ٣٨٨؛ فکرت ، ص ١٠٧)؛ تحریرالقواعد الکلامیة از عبدالرزاق رانکویی در کلام که شرحی بر القواعد الکلامیة طوسی است (آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٨٧)؛ التحریر فی شرح الفرائض النصیر از ملاابوالحسن بن ملااحمد شریف قاینی در بحث ارث ، که شرحی بر الفرائض النصیریة طوسی است (همان ، ج ٣، ص ٣٧٦) و تحریر الطاووسی از ابومنصور حسن بن زین الدین (متوفی ١٠١١) در رجال (همان ، ج ٣، ص ٣٨٥) که بازنویسی بخشی از کتاب حل الاشکال فی معرفة الرجالِ جمال الدین احمدبن موسی بن طاووس (متوفی ٦٧٣) است . بخشی از صحیح بخاری نیز به نام تحریر علی کتاب العلم من صحیح الامام البخاری بازنویسی شده است (سزگین ، ج ١، ص ١٢٩). تحریر وسائل الشیعة و تحبیر مسائل الشریعة از شیخ محمدبن حسن حرّ عاملی (متوفی ١١٠٤) در اخبار نیز شرحی بر وسائل الشیعة خود مؤلف است (آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٩٣ـ٣٩٤). در حوزة علوم ادبی نیز می توان به تحریر التحبیر از ابن ابی الاصبع * (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٥٥) اشاره کرد که از نخستین کتابهای مفصّل و مبسوط در علم بلاغت و بویژه بدیع است که مؤلف آن را در مقام بازنگاری مضامین آثار مهم ادبی پیشین تدوین کرده است (برای آگاهی از سایر تحریرها دراین موضوعات رجوع کنید بهحاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٥٥ ـ ٣٥٩؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٣٧٦ـ٣٧٩، ٣٨٥ـ٣٩٤).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن شاکر کتبی ، فوات الوفیات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٣) ابن منظور؛
(٤) ابن ندیم ؛
(٥) میرعثمان علی خان بهادر، فهرست مشروح بعض کتب نفیسه قلمیه مخزونة کتب خانة آصفیه سرکار عالی ، حیدرآباد دکن ١٣٥٧؛
(٦) حاجی خلیفه ؛
(٧) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ج ٢٢، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٨) الهه خیراندیش ، «گزارشی در بارة گنجینه های خطی کتب متوسّطات ریاضی در کتابخانه های ایران »، در مجموعه مقالات سمینار هفتادمین سال افتتاح رسمی کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، اسفند ١٣٧٤ ، به کوشش غلامرضا فدائی عراقی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٩) محمدتقی دانش پژوه ، «پراکنده ها و یادداشتها در بارة نسخه های بنیادهای فرهنگی کشور شوروی »، در نسخه های خطی : نشریة کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، زیرنظر محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران ١٣٤٠ـ١٣٦٣ ش ؛
(١٠) همو، فهرست کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ٩، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(١١) همو، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ١، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٢) محمدتقی دانش پژوه و علینقی منزوی ، فهرست کتابخانة سپهسالار ، بخش ٣، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(١٣) میرودود سیدیونسی ، فهرست کتابخانة ملی تبریز ، ج ١، تبریز ١٣٤٨ ش ؛
(١٤) صفدی ؛
(١٥) بروسه لی محمدطاهر بیگ ، عثمانلی مؤلفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(١٦) غلامعلی عرفانیان ، فهرست کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، ج ١٠، مشهد ١٣٦٢ ش ؛
(١٧) محمود فاضل ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة دانشکدة الهیات و معارف اسلامی مشهد ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٦١ ش ؛
(١٨) محمد آصف فکرت ، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(١٩) ابوالقاسم قربانی ، زندگینامة ریاضیدانان دورة اسلامی : از سدة سوم تا سدة یازدهم هجری ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(٢٠) احمد گلچین معانی ، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ٨ ، مشهد ١٣٥٠ ش ؛
(٢١) محمدتقی مدرس رضوی ، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
خانبابا مشار،

(٢٢) مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش ؛
المعجم الوسیط ، تألیف ابراهیم انیس و دیگران ، تهران : دفتر نشر فرهنگ اسلامی ،

(٢٣) ١٣٦٧ ش ؛
(٢٤) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
(٢٥) همو، فهرستوارة کتابهای فارسی ، تهران ١٣٧٤ ش ـ ؛
(٢٦) محمدبن محمد نصیرالدین طوسی ، مجموع الرسائل ، ج ٢، حیدرآباد دکن ١٣٥٩؛

(٢٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٢٨) Max Krause, "Stambuler Handschriften islamischer Mathematiker", Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomie und Physik , pt. B, vol. ٣ (١٩٣٦);
(٢٩) G.P. Matvievskaya and B. A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovia i ikh trudi ) VIII th -XVII th cent. ), Moscow ١٩٨٣;
(٣٠) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(٣١) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ٢, pt. ١, London ١٩٧٢;
(٣٢) Heinrich Suter, Beitrجge zur Geschichte der Mathematik und Astronomie im Islam , ed. Fuat Sezgin, vol. ١: Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Frankfurt ١٩٨٦.

/ فرید قاسملو /