دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٣١٣
تُجیبی ، محمد بن عبدالرحمان ، مکنی ' به ابوعبداللّه ، محدّث و حافظ و مقری مالکی اندلسی در قرن ششم و هفتم . وی به حافظ مُرسی نیز شهرت دارد (صفدی ، ج ٣، ص ٢٣٤). در ٥٤٠ در لَقَنْت در نزدیکی مُرسیه به دنیا آمد (مقّری ، ج ٢، ص ١٦٠ـ١٦١؛ ذهبی ، ١٤٠٦، ج ٢٢، ص ٢٤ـ ٢٥). برخی او را اهل اِشبیلیه دانسته اند (مقّری ، ج ٢، ص ٣٧٩؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ١٠٨). علم قرائت و تجوید را از ابواحمدبن مُعط مُرسی و ابوحجّاج ثَغری و ابن فَرَس آموخت ، سپس سفری طولانی به مشرق کرد؛ در بِجایه * از عبدالحق حافظ اشبیلی حدیث شنید، در مکه از محدّثان بسیار دیگر (بیش از ١٣٠ تن ) استماع و کتابت حدیث نمود، و صحیح بخاری را روایت کرد. تجیبی از ابوطاهر سِلَفی (متوفی ٥٧٦) بیش از دیگران روایت کرده و صدها کتاب و جزوه از احادیث به نقل از وی نگاشته است . وی سپس به تِلِمسان رفت و تا پایان عمر در آنجا به تألیف و روایت حدیث پرداخت . افراد بسیاری از راههای دور برای استماع حدیث نزد او می آمدند. تجیبی را به عدالت و وثوق در ضبط حدیث ستوده اند. وی در ٦١٠ در تلمسان از دنیا رفت (ذهبی ، ١٤١٧، حوادث و وفیات ٦٠١ـ٦١٠ ه . ، ص ٣٨٤؛ همو، ١٤٠٦، ج ٢٢، ص ٢٥؛ صفدی ، همانجا؛ مقّری ، ج ٢، ص ١٦٠ـ١٦١؛ کتانی ، ج ١، ص ٢٦٤؛ ابن جزری ، ج ٢، ص ١٦٤).
آثار تجیبی در حدیث و موعظه و تراجم احوال است ، از جملة آنهاست : چند اربعین در موضوعات مختلف به نامهای اربعین حدیثاً فی المواعظ ، اربعین فی الفقر و فَضله ، اربعین فی الحب فی اللّه ، اربعین فی ( فضل ) الصّلاة علی النبی ؛ المعجم ، در بارة احوال مشایخ خود که در آن حکایات و اخبار فراوانی آورده است ؛ مشیخة السِّلَفی ، در احوال استادش ابوطاهر سلفی ؛ فضائل الاشهر الثلاثة رجب و شعبان و رمضان ؛ فضل عشر ذی الحجّة ؛ مناقب السبطین الحسن و الحسین علیهماالسلام ؛ الفوائد الکبری ؛ الفوائد الصغری ؛ الترغیب فی الجهاد ؛ و المواعظ والرقائق (ذهبی ، ١٤٠٦؛ صفدی ، همانجاها؛ مقّری ، ج ٢، ص ١٦١؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ١٠٩؛ همو، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٢٨٢؛ کتانی ، ج ١، ص ٢٦٤، ج ٢، ص ٦٣٣).
منابع :
(١) ابن جزری ، غایة النهایة فی طبقات القرّاء ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٣؛
(٣) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٤) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمرعبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ٦٠١ـ٦١٠ه . ، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛
(٥) همو، سیر اعلام النبلاء ، ج ٢٢، چاپ بشارعواد معروف و محیی هلال سرحان ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٦) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٣، چاپ س . دیدرینغ ، ویسبادن ١٣٩٤/١٩٧٤؛
(٧) محمد عبدالحی بن عبدالکبیر کتانی ، فهرس الفهارس و الاثبات ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٢/ ١٩٨٢؛
(٨) احمدبن محمد مقّری ، نفح الطّیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/١٩٦٨.
/ محمدهانی ملازاده /